Χάνουμε το τρένο για χωρικά ύδατα 12 μιλίων – Πώς πρέπει να γίνει η επέκταση

Σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας, κάθε παράκτιο κράτος έχει δικαίωμα να επεκτείνει μονομερώς τα χωρικά του ύδατα μέχρι τα 12 μίλια. Εάν η Ελλάδα ασκούσε το δικαίωμά της, θα ακύρωνε σε μεγάλο βαθμό τις τουρκικές επεκτατικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο. Τα διεθνή ύδατα θα περιορίζονταν δραστικά, άρα ένα πολύ μεγάλο τμήμα του θα γινόταν ελληνική θάλασσα. Μεταξύ άλλων, θα περιοριζόταν και η σημασία της οριοθέτησης υφαλοκρηπίδας-ΑΟΖ σ’ αυτή την περιοχή, αφού θα έμεναν σχετικά μικρές περιοχές (κυρίως στο βόρειο Αιγαίο και λιγότερο στα βόρεια της Κρήτης) προς οριοθέτηση.

Αυτός είναι ο λόγος που όταν η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας κυρώθηκε από τον αναγκαίο αριθμό χωρών και κατέστη εθιμικό δίκαιο, οι Τούρκοι έσπευσαν να αποτρέψουν την Αθήνα από το να ασκήσει το νόμιμο δικαίωμά της. Τον Ιούνιο 1995, με απόφασή της, η τουρκική Εθνοσυνέλευση χαρακτήρισε αιτία πολέμου (casus belli) την επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στο Αιγαίο, εξουσιοδοτώντας την κυβέρνηση να λάβει ακόμα και στρατιωτικά μέτρα για να την εμποδίσει. Είχαν επίγνωση ότι, εάν γινόταν επέκταση, θα ακυρωνόταν το επεκτατικό τους παιχνίδι στο Αιγαίο. Ταυτοχρόνως, όπως προανέφερα, θα ενισχυόταν σημαντικά η ελληνική θέση και στην Ανατολική Μεσόγειο.

Από τότε, η Αθήνα δηλώνει ότι διατηρεί ακέραιο το δικαίωμά της για επέκταση και θα το ασκήσει όποτε κρίνει. Τριάντα ένα χρόνια μετά δεν το έχει πράξει! Όταν ένα δικαίωμα δεν ασκείται για πολλά χρόνια –όπως στην περίπτωσή μας– αποδυναμώνεται. Η άσκησή του γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη. Στην πραγματικότητα, οι ελληνικές κυβερνήσεις, υπό το κράτος του φοβικού συνδρόμου, προτιμούν να πετάνε το μπαλάκι στο μέλλον.

Από την εποχή που η Άγκυρα κήρυξε το casus belli, είχα ξεκάθαρα ταχθεί υπέρ της επέκτασης των χωρικών υδάτων, με την καθιέρωση διόδων ελεύθερης διέλευσης, έτσι ώστε να μην υπάρξουν αντιδράσεις από τρίτες χώρες. Θεωρούσα πως η Τουρκία δεν θα κήρυττε τον πόλεμο, αλλά θα πραγματοποιούσε κάποια ναυτική άσκηση στη ζώνη μεταξύ έξι και 12 μιλίων για να καταδείξει ότι δεν αναγνώριζε την επέκταση.

Ενδεχομένως, να έστελνε συνοδεία πολεμικών ένα σκάφος για σεισμικές έρευνες στα 7-8 μίλια από τις ακτές εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων. Με άλλα λόγια, θα προκαλούσε την Ελλάδα να προστατεύσει αυτή τη φορά τα χωρικά της ύδατα κι όχι ΑΟΖ, την οποία, ως γνωστό, δεν προστάτευσε στην Κάσο και στην Κρήτη για την περίπτωση του καλωδίου.

Υποστήριζα τότε πως η Ελλάδα δεν είχε κανένα λόγο να αντιδράσει σ’ αυτή την ενέργεια, στέλνοντας τον στόλο για να διώξει τα τουρκικά πλοία και προκαλώντας έτσι κρίση. Θα έπρεπε να περιοριστεί σε διπλωματικές αντιδράσεις, οι οποίες θα κατοχύρωναν διεθνώς τα 12 μίλια, έστω κι αν δεν τα αναγνώριζε η Άγκυρα. Από το να μην έχει τίποτα, τουλάχιστον η Ελλάδα θα είχε τα 12 μίλια, έστω και με τις τουρκικές παραβιάσεις. Μην ξεχνάμε ότι έχουν ανεχθεί συστηματικές παραβιάσεις του εθνικού εναερίου χώρου.

Χωρικά ύδατα πολλαπλού εύρους

Ας σημειωθεί ότι η κυβέρνηση Σημίτη, με υπουργό Εξωτερικών τον Γιώργο Παπανδρέου, αλλά και αργότερα η κυβέρνηση Τσίπρα, είχαν διαπραγματευθεί με την Άγκυρα –στο πλαίσιο διερευνητικών επαφών– το εύρος των ελληνικών χωρικών υδάτων. Κι αυτό παρότι –όπως προανέφερα– σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο πρόκειται για δικαίωμα, που κάθε παράκτιο κράτος ασκεί μονομερώς. Δηλαδή, δεν έχει υποχρέωση να το διαπραγματευθεί με τα γειτονικά κράτη.

Μετά από αυτό, στη δεκαετία του 2000, είχα γράψει: «Από τη στιγμή που η Αθήνα έχει κακώς επιλέξει να διαπραγματευθεί με την Άγκυρα το εύρος των ελληνικών χωρικών υδάτων, τουλάχιστον ας το διαπραγματευθεί σωστά. Η Αθήνα έπρεπε εξαρχής να έχει επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα 12 μίλια σ’ όλες τις περιοχές που δεν γειτνιάζουν με την Τουρκία και στη συνέχεια να διαπραγματευθεί με την Άγκυρα ένα συμβιβασμό για το εύρος των ελληνικών χωρικών υδάτων στις περιοχές που γειτνιάζουν.

»Εάν το είχε κάνει, οι μη γειτνιάζουσες με την Τουρκία θαλάσσιες περιοχές θα είχαν βγει εκτός διαπραγμάτευσης, ενώ τώρα η Άγκυρα ζητάει να μην υπάρξει καμία επέκταση στο ανατολικό Αιγαίο, προσφέροντας(;) σαν αντάλλαγμα την αποδοχή της επέκτασης στο Ιόνιο και στο Λιβυκό! Προσφέρει, δηλαδή, αυτό που η Ελλάδα μπορεί να κάνει μόνη της, χωρίς η Τουρκία να έχει το παραμικρό πρόσχημα αντίδρασης, αφού δεν γειτνιάζει με τις θαλάσσιες αυτές περιοχές». Τη θέση αυτή είχα επανειλημμένως διατυπώσει σε άρθρα και την συμπεριέλαβα στην ενότητα “Δώδεκα μίλια και casus belli” στο βιβλίο μου για την Τουρκία του Ερντογάν (Πατάκης 2013).

Κανόνας και εξαίρεση

Για χρόνια κυριαρχούσε η άποψη πως εάν γινόταν επέκταση των χωρικών υδάτων μόνο σε θαλάσσιες περιοχές εκτός Αιγαίου, θα ήταν σαν η Ελλάδα να παραδεχόταν ότι το Αιγαίο είναι ειδική θάλασσα. Ως εκ τούτου, θα έδινε υπόσταση στον τουρκικό ισχυρισμό ότι πρέπει να ισχύσουν ειδικές διευθετήσεις. Το επιχείρημα θα ήταν άξιο συζήτησης εάν η Αθήνα δεν είχε ήδη αποδεχθεί τη φόρμουλα των χωρικών υδάτων διαφορετικού εύρους κατά περιοχή. Οι ελληνικές κυβερνήσεις το διαπραγματεύθηκαν όχι επειδή θεωρούν το Αιγαίο ειδική θάλασσα, αλλά επειδή υπέκυψαν –χωρίς να το ομολογούν– στον εκβιασμό του τουρκικού casus belli.

Η θέση μου, λοιπόν, δεν ήταν να εξαιρεθεί από την επέκταση όλο το Αιγαίο, αλλά η θάλασσα που γειτνιάζει με την Τουρκία, δηλαδή η θαλάσσια περιοχή των νησιών του ανατολικού Αιγαίου, όπου θα μπορούσαμε να συμφωνήσουμε σε χωρικά ύδατα 8-10 μιλίων. Στις ακτές της Θράκης, Μακεδονίας και ηπειρωτικής Ελλάδας, καθώς και της Κρήτης η επέκταση θα γινόταν στα 12 μίλια. Η επέκταση εκεί προφανώς δεν “πνίγει” την Τουρκία, όπως η ίδια ισχυρίζεται. Και βεβαίως η όποια τουρκική ανησυχία θα μπορούσε να αμβλυνθεί –όπως προανέφερα– με την καθιέρωση γενναιόδωρων διαύλων ελεύθερης διέλευσης.

Στο σημείο αυτό θέλω να υπενθυμίσω παλαιότερη συνέντευξη του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών Φιντάν: «Δεν δέχομαι 12 μίλια, εσείς δεν δέχεστε έξι μίλια. Στεκόμαστε, λοιπόν, σε ορισμένα σημεία, έχουν γίνει διερευνητικές συνομιλίες στο παρελθόν, έχουν καλυφθεί ορισμένες αποστάσεις. Το ζήτημα του Αιγαίου δεν είναι ένα άλυτο πρόβλημα». Αν μη τι άλλο, η δήλωση αυτή δείχνει ότι η Άγκυρα είναι ανοικτή για διαπραγμάτευση, την οποία η Αθήνα, αφού κακώς την άρχισε, θα έπρεπε να την συνεχίσει, περιορίζοντάς την, όμως, αποκλειστικά στο ανατολικό Αιγαίο, αφού θα είχε κηρύξει τα 12 μίλια στις άλλες ελληνικές θάλασσες.

Η Ελλάδα ολιγωρεί… 

Δυστυχώς, δεν έγινε τίποτα. Έχουμε ακόμα και στην Κρήτη παραμείνει με χωρικά ύδατα έξι μιλίων. Κι αυτή η πραγματικότητα δεν αλλάζει από την επίσημη ρητορική της Ελλάδας ότι θα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα όποτε το κρίνει. Όταν φοβάται να ασκήσει το δικαίωμά της και όταν έχει ήδη διαπραγματευθεί χωρικά ύδατα διαφορετικού εύρους, το προαναφερθέν επιχείρημα είναι προσχηματικό. Όπως προανέφερα, η πραγματική αιτία είναι το φοβικό σύνδρομο της ελληνικής πολιτικής ελίτ, η απροθυμία της να κάνει οτιδήποτε θα ενοχλούσε την Άγκυρα και δυνητικά θα μπορούσε να οδηγήσει σε κρίση.

Ας σημειωθεί ότι η Τουρκία στη Μαύρη Θάλασσα και στις νότιες ακτές της (Ανατολική Μεσόγειο) έχει χωρικά ύδατα 12 μιλίων. Δεν τα έχει, βεβαίως, επεκτείνει στο Αιγαίο, επειδή δεν θα είχε αξιόλογο όφελος και κυρίως γιατί εάν τα επέκτεινε δεν θα μπορούσε να εάν η Ελλάδα έπραττε το ίδιο.

Όσο η Ελλάδα δεν επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα 12 μίλια σε όλες τις θάλασσες εκτός από το ανατολικό Αιγαίο, θα υποκύπτει στον εκβιασμό του casus belli, αποδεχόμενη εμμέσως πλην σαφώς ότι η Άγκυρα έχει και για τις υπόλοιπες θάλασσες λόγο! Αντιθέτως, εάν κατοχυρωθούν χωρικά ύδατα 12 μιλίων παντού, με εξαίρεση τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου, η όποια άτυπη διαπραγμάτευση με την Άγκυρα θα αφορούσε ένα συμβιβασμό εκεί, δηλαδή χωρικά ύδατα 8-10 μιλίων.

Οι κινήσεις που πρέπει να γίνουν

Η ολιγωρία του παρελθόντος έχει μετατρέψει ένα τότε διαχειρίσιμο διπλωματικά πρόβλημα, σε ένα δύσκολο εγχείρημα. Τότε, η “Γαλάζια Πατρίδα” δεν ήταν κρατικό δόγμα και ο Ερντογάν στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 2000 ήταν πολύ πιο συγκρατημένος, επειδή ήταν αντιμέτωπος με εσωτερικούς πολέμους, αρχικά με το μετακεμαλικό καθεστώς και αργότερα με το κίνημα Γκιουλέν. Τώρα, ο Ερντογάν είναι παντοδύναμος στο εσωτερικό και νοιώθει ισχυρός και στο εξωτερικό. Το μόνο θετικό για την Ελλάδα σήμερα είναι η ανοικτή αντιπαράθεση της Τουρκίας με το Ισραήλ.

Η επέκταση των χωρικών υδάτων, όμως, δεν μπορεί να καθυστερήσει πολύ. Και βεβαίως η πρώτη άμεση κίνηση πρέπει να είναι το κλείσιμο των κόλπων με γραμμές βάσης παντού, έτσι ώστε η επέκταση να αρχίσει από τις γραμμές βάσης. Πριν οποιαδήποτε κίνηση είναι σκόπιμο να προηγηθούν διπλωματικές επαφές με τις ΗΠΑ, την ΕΕ και ειδικά με τη Γαλλία, αλλά και με χώρες της Ανατολικής Μεσογείου, όπως το Ισραήλ και η Αίγυπτος. Πρέπει να δημιουργηθεί ένα διπλωματικό κλίμα, το οποίο κατά το δυνατόν να αποτρέπει τουρκικό τυχοδιωκτισμό. Η εξαίρεση, άλλωστε, του ανατολικού Αιγαίου από την μονομερή επέκταση θα ήταν ισχυρό όπλο της Αθήνας στα μάτια της διεθνούς κοινότητας.

Υπάρχουν πιθανότητες η κυβέρνηση Μητσοτάκη να προσανατολισθεί προς αυτή την κατεύθυνση; Αν κρίνουμε από το γεγονός ότι το “έβαλε στα πόδια” στην Κάσο και στην Κρήτη, η απάντηση είναι αρνητική. Το δόγμα της, άλλωστε, είναι να αποφύγει πάση θυσία μία κρίση στις σχέσεις με την Τουρκία. Κι αυτό το επιτυγχάνει επειδή υποχωρεί με πιο πρόσφατο περιστατικό τη μεθόδευση μέσω Γαλλίας για το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης με την Κύπρο.