Λιβύη: Η Τουρκία ηγεμονεύει, οι ΗΠΑ επενδύουν και η Ελλάδα απουσιάζει

Ο Ερντογάν συναντά τον επικεφαλής της διεθνώς αναγνωρισμένης κυβέρνησης της Τρίπολης, Αμπντουλχαμίντ Νταμπεϊμπά, ενώ την ίδια στιγμή η τουρκική στρατιωτική ηγεσία υποδέχεται στην Άγκυρα τον Χάλεντ Χαφτάρ, αρχηγό του επιτελείου του Στρατού του πολέμαρχου Χαλίφα Χαφτάρ στην Ανατολική Λιβύη. Βλέπουμε ότι η Άγκυρα επιδιώκει στρατηγική παρουσία και στις δύο πλευρές της χώρας και το κάνει μεθοδικά.

Όπως είναι γνωστόν η Τουρκία στήριξε στρατιωτικά και πολιτικά την κυβέρνηση της Τρίπολης, ανακόπτοντας το 2019-2020 την προέλαση των δυνάμεων του Χαλίφα Χαφτάρ. Σήμερα όμως η Άγκυρα έχει αντιληφθεί κάτι που η Αθήνα φαίνεται να μην έχει ενσωματώσει στον σχεδιασμό της: Στην Λιβύη δεν αρκεί να διατηρείς σχέσεις με μία κυβέρνηση. Πρέπει να διαθέτεις ερείσματα σε όλους τους πραγματικούς πόλους εξουσίας.

Η προσέγγιση με την οικογένεια Χαφτάρ, οι επαφές με την στρατιωτική ηγεσία στην Κυρηναική και οι προσπάθειες ενοποίησης των στρατιωτικών δομών δημιουργούν ένα νέο πλαίσιο τουρκικής επιρροής. Η Άγκυρα φιλοδοξεί να μετατραπεί από εμπλεκόμενο μέρος της λιβυκής κρίσης σε απαραίτητο συνομιλητή όλων των πλευρών.

ΗΠΑ: Ενοποίηση με αντάλλαγμα την ενέργεια

Στο επίκεντρο αυτής της διαδικασίας βρίσκεται ο Αμερικανό-Λιβανέζος επιχειρηματίας Μασάντ Μπούλος, ανώτερος σύμβουλος του Ντόναλντ Τραμπ για τις αραβικές και αφρικανικές υποθέσεις και συμπέθερος του! Η αμερικανική πρωτοβουλία για την ενοποίηση της Λιβύης δεν είναι απλώς μια διπλωματική προσπάθεια συμφιλίωσης δύο αντίπαλων πολιτικών και στρατιωτικών κέντρων. Έχει ισχυρή ενεργειακή και οικονομική διάσταση.

Το σχέδιο προβλέπει μια μορφή κατανομής της εξουσίας μεταξύ των δύο πλευρών, με τον Νταμπεϊμπά να παραμένει στην πρωθυπουργία και τον Σαντάμ Χαφτάρ να αποκτά κεντρικό ρόλο στο νέο πολιτειακό σχήμα. Η Τρίπολη διαθέτει την διεθνώς αναγνωρισμένη πολιτική και θεσμική υπόσταση, ενώ η οικογένεια Χαφτάρ ελέγχει σημαντικό μέρος της ανατολικής επικράτειας, όπου βρίσκονται κρίσιμα πετρελαϊκά κοιτάσματα και εγκαταστάσεις εξαγωγής, αλλά και τον Νότο με τα περάσματα προς την Υποσαχάρια Αφρική.

Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να συνδέσει την πολιτική ενοποίηση με μεγάλες αμερικανικές ενεργειακές επενδύσεις. Η Chevron και η ConocoPhillips βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της κινητικότητας. Επισημαίνεται ότι η οπουδήποτε αμερικανική ενεργειακή παρουσία δημιουργεί οικονομικά συμφέροντα, πολιτικές εξαρτήσεις και νέα στρατηγικά δεδομένα.

Η Τουρκία εμφανίζεται ως συνεργαζόμενος περιφερειακός παράγοντας στην αμερικανική προσπάθεια, ενισχύοντας τη δική της θέση απέναντι σε όλες τις λιβυκές πλευρές. Ο Μπούλος μάλιστα, στις 14 Νοεμβρίου προειδοποίησε ότι όσοι επιχειρήσουν να υπονομεύσουν ή να εμποδίσουν τη διαδικασία ενοποίησης θα αντιμετωπίσουν συνέπειες. Ποιος όμως θα καθορίζει τους όρους αυτής της ενοποίησης και πως θα επηρεαστούν τα ελληνικά συμφέροντα από αυτήν;

Η Αίγυπτος δεν μπορεί να αγνοηθεί… 

Η Αίγυπτος αποτελεί κρίσιμο παράγοντα στις εξελίξεις. Το Κάιρο διατηρεί παραδοσιακά στενές σχέσεις με την Ανατολική Λιβύη και την οικογένεια Χαφτάρ. Έχει επενδύσει πολιτικά στην παρουσία ενός φιλικού προς αυτήν συστήματος εξουσίας στη Βεγγάζη, ενώ αντιτίθεται στο τουρκολιβυκό Μνημόνιο.

Ωστόσο η προσέγγιση με την Τουρκία, η ανάγκη περιφερειακής σταθερότητας και τα ενεργειακά συμφέροντα δημιουργούν νέα περιθώρια συνεννόησης. Το Κάιρο επιδιώκει επίσης την ανάπτυξη ενεργειακών διασυνδέσεων με τη Λιβύη, την αξιοποίηση λιβυκού πετρελαίου στα αιγυπτιακά διυλιστήρια και τη συνεργασία στον τομέα του φυσικού αερίου και της ηλεκτρικής ενέργειας.

Για την Ελλάδα, η διατήρηση της στρατηγικής σχέσης με την Αίγυπτο αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Δεν αρκεί, όμως, η επίκληση της συμφωνίας οριοθέτησης ΑΟΖ Ελλάδας-Αιγύπτου του 2020, την οποία παρεμπιπτόντως με τις εντελώς λανθασμένες ενέργειες της κυβέρνησης Μητσοτάκη στο θέμα του καλωδίου, η ίδια υπονόμευσε! Απαιτείται ενεργή διπλωματική συνεργασία, με κοινή αντίληψη για τις εξελίξεις στη Λιβύη και τις επιπτώσεις τους στην Ανατολική Μεσόγειο.

Θα τολμήσει η Ελλάδα;

Εδώ ακριβώς αρχίζουν οι ευθύνες της ελληνικής κυβέρνησης. Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης, μετά την έγκριση του τουρκολιβυκού Μνημονίου από την Βουλή των Αντιπροσώπων, δήλωσε ότι η Ελλάδα θα ενεργοποιήσει τους μηχανισμούς της και ότι έχει σημαντικό ρόλο στις χρηματοδοτικές διευθετήσεις που αφορούν τη Λιβύη.

Θα προχωρήσει, όμως, η Αθήνα από τις δηλώσεις σε συγκεκριμένες ενέργειες; Η Ευρωπαϊκή Ένωση με μοχλό πίεσης την Ρώμη χρηματοδοτεί προγράμματα στη Λιβύη, με διμερή κατανομή 224 εκατομμυρίων ευρώ για την περίοδο 2021-2027, ενώ υπάρχουν πρόσθετες χρηματοδοτήσεις για τη μετανάστευση και την ανθρωπιστική υποστήριξη.

Η Ελλάδα έχει κάθε δικαίωμα να απαιτήσει αυστηρή πολιτική και νομική αξιολόγηση της ευρωπαϊκής χρηματοδοτικής συνδρομής. Δεν μπορεί ευρωπαϊκοί πόροι να αξιοποιούνται για την ενίσχυση θεσμικών ή πολιτικών επιλογών που στρέφονται κατά των κυριαρχικών δικαιωμάτων κρατών-μελών.

Η Αθήνα οφείλει να θέσει το ζήτημα στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ζητώντας συγκεκριμένες δεσμεύσεις και αξιολόγηση των προγραμμάτων κάτι δυστυχώς που μέχρι σήμερα δεν έχει πράξει. Και το βασικότερο, να καταστήσει σαφές ότι η ευρωπαϊκή υποστήριξη προς τη σταθερότητα της Λιβύης, δεν μπορεί να μετατρέπεται σε πολιτικό άλλοθι για τη νομιμοποίηση τετελεσμένων εις βάρος τρίτων κρατών.

Η Ελλάδα και οι συνέπειες του τουρκολιβυκού 

Ας επιστρέψουμε στην αφετηρία. Τον Νοέμβριο του 2019 η Τουρκία υπέγραψε με την κυβέρνηση της Τρίπολης το παράνομο τουρκολιβυκό Μνημόνιο. Η Ελλάδα αντέδρασε, απέλασε τον τότε πρέσβη της Λιβύης και ανέπτυξε διπλωματικές πρωτοβουλίες.
Απέτυχε όμως να οικοδομήσει μια σταθερή και αποτελεσματική στρατηγική παρουσία στην Ανατολική Λιβύη, με αποτέλεσμα η Βουλή στο Τομπρούκ, η οποία επί χρόνια απέρριπτε το Μνημόνιο, το ενέκρινε στις 20 Οκτωβρίου 2026, ανατρέποντας την προηγούμενη στάση της.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το Μνημόνιο αποκτά αυτομάτως διεθνή νομική ισχύ, ή ότι καθίσταται δεσμευτική για την Ελλάδα. Σημαίνει, όμως, ότι η Τουρκία απέκτησε ένα επιπλέον πολιτικό και διπλωματικό εργαλείο. Η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να μας εξηγήσει πώς φθάσαμε στο σημείο ένας πολιτικός και στρατιωτικός χώρο, που μέχρι πρότινος αποτελούσε αντίβαρο στην τουρκική επιρροή, να προσεγγίζει σήμερα την Άγκυρα.

Η Λιβύη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα των προβλημάτων μιας εξωτερικής πολιτικής που συχνά εμφανίζεται να σύρεται από τις εξελίξεις αντί να τις διαμορφώνει. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη είχε στην διάθεσή της χρόνο, διπλωματικά εργαλεία και σημαντικές περιφερειακές συμμαχίες. Είχε την δυνατότητα να αναπτύξει συστηματικές σχέσεις με την Ανατολική Λιβύη, να ενισχύσει τη συνεργασία με την Αίγυπτο και να αξιοποιήσει την ευρωπαϊκή και αμερικανική διπλωματία.

Δεν αξιοποίησε στον βαθμό που απαιτούσαν οι περιστάσεις αυτές τις δυνατότητες και τελικά περιορίζεται σε δηλώσεις καταδίκης, κάθε φορά που η Τουρκία επιτυγχάνει έναν νέο στόχο. Ούτε αρκεί η επίκληση του διεθνούς δικαίου, όταν απέναντι υπάρχει μια χώρα που επενδύει συστηματικά σε στρατιωτικές, πολιτικές, οικονομικές και ενεργειακές σχέσεις. Η εξωτερική πολιτική απαιτεί παρουσία, συνέχεια, πρόβλεψη και κυρίως στρατηγικό σχεδιασμό. Όλα αυτά έχουν απουσιάσει στην διαχείριση της λιβυκής κρίσης από την ελληνική κυβέρνηση.

Τι πρέπει να κάνει τώρα η Ελλάδα

Η κατάσταση δεν είναι μη αναστρέψιμη. Αλλά απαιτεί άμεση αλλαγή προσέγγισης. Πρώτον, να αναπτύξει μόνιμο και θεσμοθετημένο δίαυλο επικοινωνίας με όλες τις πολιτικές και στρατιωτικές πλευρές της Λιβύης, χωρίς να εγκαταλείψει τις αρχές του διεθνούς δικαίου.
Δεύτερον, να επαναπροσδιορίσει τη στρατηγική συνεργασία με την Αίγυπτο, μεταφέροντας το ζήτημα της Λιβύης στον πυρήνα των διμερών διαβουλεύσεων.

Τρίτον, να εξασφαλίσει αμερικανικές διαβεβαιώσεις ότι η διαδικασία ενοποίησης δεν θα χρησιμοποιηθεί για την πολιτική, ή στρατιωτική αναβάθμιση του τουρκολιβυκού Μνημονίου. Τέταρτον, να αξιοποιήσει ενεργά τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, συνδέοντας την ευρωπαϊκή οικονομική υποστήριξη προς τη Λιβύη με τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου και των δικαιωμάτων των κρατών της περιοχής. Πέμπτον, να διαμορφώσει μια μακροπρόθεσμη στρατηγική ενεργειακής και οικονομικής παρουσίας στη Λιβύη, με συμμετοχή ελληνικών επιχειρήσεων και αξιοποίηση των περιφερειακών συνεργασιών.

H ενοποίηση της Λιβύης δεν είναι μια εσωτερική υπόθεση χωρίς συνέπειες για την Ελλάδα. Είναι μια διαδικασία που μπορεί να αναδιαμορφώσει τους συσχετισμούς ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο. Η απουσία στρατηγικής έχει κόστος. Η Τουρκία επιχειρεί να κεφαλαιοποιήσει στρατιωτικές, πολιτικές και οικονομικές επενδύσεις δεκαετιών. Οι Ηνωμένες Πολιτείες προωθούν μια διαδικασία ενοποίησης με ισχυρά ενεργειακά και γεωοικονομικά κίνητρα. Η Αίγυπτος επαναπροσδιορίζει τη στάση της, επιδιώκοντας να προστατεύσει τα δικά της συμφέροντα.

Και η Ελλάδα; Θα παραμείνει αμήχανος θεατής μιας διαδικασίας που ενδέχεται να επηρεάσει άμεσα τα κυριαρχικά της δικαιώματα και τη γεωπολιτική της θέση; Θα αρκεστεί σε διαμαρτυρίες και ανακοινώσεις ή θα αξιοποιήσει επιτέλους το διπλωματικό, πολιτικό και ευρωπαϊκό της βάρος;

Το τουρκολιβυκό Μνημόνιο δεν εμφανίστηκε ξαφνικά το 2019. Ήταν αποτέλεσμα μιας μακράς τουρκικής στρατηγικής, την οποία η Αθήνα δεν κατάφερε να ανακόψει εγκαίρως. Σήμερα κινδυνεύουμε να παρακολουθήσουμε τη δεύτερη πράξη της ίδιας ιστορίας! Την πολιτική ενοποίηση της Λιβύης με την Τουρκία σε θέση κεντρικού διαμεσολαβητή και την Ελλάδα να αναζητά «κατόπιν εορτής» τρόπους αντίδρασης.

Η ενοποίηση της Λιβύης μπορεί να αποτελέσει ευκαιρία για τη σταθερότητα της περιοχής. Δεν πρέπει, όμως, να μετατραπεί σε όχημα παγίωσης των τουρκικών διεκδικήσεων στην Ανατολική Μεσόγειο. Και η ευθύνη να αποτραπεί αυτό δεν ανήκει στους Αμερικανούς, στους Αιγυπτίους ή στους Ευρωπαίους. Ανήκει πρωτίστως στην Ελλάδα…