Η παγκοσμιοποίηση διαιρεί οριζόντια τη Δύση – Θα ενσωματωθεί η Νέα Δεξιά;

Η σύγκρουση αφορά πλέον το ποιος στην κοινωνία κερδίζει, ποιος πληρώνει και ποιος αποφασίζει για την κατεύθυνση της αμερικανικής οικονομίας και κοινωνίας. Η σημασία της σύγκρουσης στο πολιτικό σύστημα υπερβαίνει κατά πολύ τα αμερικανικά σύνορα. Όταν η ισχυρότερη δυτική δύναμη διχάζεται για την οικονομική της οργάνωση, την ταυτότητα και τον διεθνή της ρόλο, οι εσωτερικές της αντιθέσεις μετατρέπονται σε παράγοντα διεθνούς αστάθειας. Σύμμαχοι και αντίπαλοι καλούνται να προσαρμοστούν σε μία πολιτική, της οποίας η συνέχεια εξαρτάται όλο και περισσότερο από την έκβαση ενός εσωτερικού πολιτικού ανταγωνισμού, ο οποίος αποκτά διαστάσεις σύγκρουσης διαφορετικών αντιλήψεων για την ίδια τη χώρα.

Η εσωτερική πολιτική ουδέποτε ήταν στεγανά διαχωρισμένη από την εξωτερική. Η παγκοσμιοποίηση, όμως, θόλωσε περαιτέρω τα μεταξύ τους όρια. Η μεταφορά παραγωγικών δραστηριοτήτων, η απελευθέρωση των κεφαλαιακών ροών και η διεθνοποίηση των αγορών ανακατένειμαν εισοδήματα και ισχύ στο εσωτερικό των δυτικών κοινωνιών. Επιλογές που παρουσιάζονταν ως περίπου ουδέτερη προσαρμογή, στην οικονομική πραγματικότητα είχαν κερδισμένους και χαμένους.

Για τις ελίτ που μπορούσαν να κινούνται διεθνώς, η παγκοσμιοποίηση άνοιξε νέους ορίζοντες. Για κοινωνικά στρώματα συνδεδεμένα με έναν τόπο, μία παραγωγική δραστηριότητα και ένα εθνικό σύστημα προστασίας, συχνά σήμανε ανασφάλεια και απώλεια διαπραγματευτικής δύναμης. Ο εργαζόμενος που βλέπει την εργασία του να απαξιώνεται και ο μικρομεσαίος που αδυνατεί να ανταγωνιστεί τους μεγάλους ομίλους δεν βιώνουν τα ίδια με εκείνον που επωφελείται από την ελεύθερη κίνηση του κεφαλαίου. Το τρένο της παγκοσμιοποίησης έχει θέσεις για κάποιους προνομιούχους, αλλά όχι για τους πολλούς μικρομεσαίους Αμερικανούς.

Αυτός είναι ένας βασικός λόγος για τον οποίο το εμπόριο, η μετανάστευση, οι διεθνείς δεσμεύσεις και οι εξωτερικές επεμβάσεις έχουν μετατραπεί σε κεντρικά ζητήματα εσωτερικής αντιπαράθεσης σ’ ένα περιβάλλον που σφραγίζει η όξυνση των ανισοτήτων και η ακρίβεια. Το ερώτημα για τη θέση μίας δυτικής χώρας στον κόσμο συνδέεται άμεσα με το ερώτημα για τη θέση του πολίτη μέσα στη χώρα του. Η αμφισβήτηση της παγκοσμιοποίησης αποκτά έτσι κοινωνικό περιεχόμενο, ακόμη και όταν εκφράζεται κυρίως με τη γλώσσα της εθνικής κυριαρχίας.

Η οριζόντια διαίρεση της Δύσης

Η εξέλιξη αυτή μεταβάλλει και τη συνοχή της Δύσης. Η ιδεολογική, πολιτισμική, πολιτική και οικονομική συγγένεια που συνέδεε τις δύο πλευρές του Ατλαντικού δεν αρκεί πλέον για να συγκροτεί ένα σχετικά ενιαίο σύνολο. Η διαίρεση διαπερνά το εσωτερικό τόσο της αμερικανικής όσο και των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Δυνάμεις από διαφορετικές χώρες αισθάνονται ιδεολογικά-πολιτικά εγγύτερες μεταξύ τους απ’ ό,τι με τους εσωτερικούς τους αντιπάλους.

Σε γενικές γραμμές, οι Δημοκρατικοί βρίσκουν συνομιλητές στις ευρωπαϊκές δυνάμεις που υπερασπίζονται τη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, ενώ το MAGA και η ευρωπαϊκή Νέα Δεξιά αναγνωρίζουν κοινούς παρονομαστές στην αντίδραση προς αυτήν. Οι συγγένειες αυτές δεν εξαφανίζουν τις αποκλίσεις των εθνικών συμφερόντων. Δημιουργούν, όμως, ένα πρόσθετο επίπεδο διασύνδεσης, στο οποίο η επιτυχία μιας πολιτικής δύναμης λειτουργεί ως ενίσχυση συγγενών δυνάμεων σε άλλες χώρες.

Γι’ αυτό οι εκλογές, ακόμη και σε μικρότερα κράτη, αποκτούν ευρύτερο ενδιαφέρον. Το αποτέλεσμά τους μπορεί να επηρεάσει συσχετισμούς σε ευρωπαϊκούς θεσμούς, να δυσκολέψει κοινές αποφάσεις ή να καταδείξει ότι μία μέχρι πρότινος κυρίαρχη πολιτική δεν είναι αμετάκλητη. Η εσωτερική πολιτική αμφισβήτηση διεθνοποιείται, όπως προηγουμένως διεθνοποιήθηκαν οι οικονομικές επιλογές που συνέβαλαν στη γέννησή της.

Καθολικές αξίες και πολιτισμική ιδιοπροσωπεία

Υπάρχει εδώ μία ευρύτερη ιστορική αντίφαση. Οι δυτικές “φιλελεύθερες δημοκρατίες” εκμεταλλεύθηκαν την ηγεμονική θέση τους στο διεθνές σύστημα για να ορίσουν καθολικά πρότυπα πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης. Η προσδοκία ήταν ότι η επέκταση των αγορών και η διάδοση των δυτικών θεσμών θα οδηγούσαν σταδιακά σε σύγκλιση στα δυτικά πρότυπα και κατ’ επέκταση σε εδραίωση της δυτικής ηγεμονίας. Συμβαίνει το αντίθετο. Η οικονομική διασύνδεση συνυπάρχει με την αναζωπύρωση των πολιτισμικών και πολιτικών διαφορών, ακόμα και στο εσωτερικό της ίδιας της Δύσης.

Η διασπορά των διακηρυσσόμενων καθολικών αξιών χρησιμοποιήθηκαν και ως ιδεολογική νομιμοποίηση της δυτικής γεωπολιτικής και πολιτιστικής επέκτασης. Η ιστορικά διαμορφωμένη δυτική εμπειρία παρουσιάστηκε σαν τελικός προορισμός της ανθρωπότητας. Έτσι, η διαφορά άλλων κοινωνιών μπορούσε ευκολότερα να αντιμετωπιστεί σαν καθυστέρηση που έπρεπε να ξεπεραστεί, παρά ως έκφραση μίας διαφορετικής ιστορικής διαδρομής.

Η ειρωνεία είναι ότι, επιδιώκοντας να καταστεί οικουμενικό πρότυπο, η Δύση άρχισε να απομακρύνεται από στοιχεία της δικής της ιστορικής συγκρότησης. Το έθνος, η συλλογική μνήμη και η πολιτισμική ταυτότητα αντιμετωπίστηκαν από τα κυρίαρχα νεοφιλελεύθερα-δικαιωματιστικά ρεύματα σαν εμπόδια στην απρόσκοπτη λειτουργία ενός παγκοσμιοποιημένου κόσμου. Η υπερπροβολή των ατομικών δικαιωμάτων συνδυάστηκε με την υποτίμηση των συλλογικών ελευθεριών, μέσα στις οποίες τα ατομικά δικαιώματα έχουν αποκτήσει πολιτικό και κοινωνικό περιεχόμενο.

Η άνοδος της Κίνας και της Ινδίας προσδίδει υλικό βάρος στην αμφισβήτηση της δυτικής αποκλειστικότητας. Η οικονομική και πολιτική ισχύς επιτρέπει σε μη δυτικές κοινωνίες να διεκδικούν μεγαλύτερη αυτονομία και να επαναξιολογούν τη δική τους παράδοση. Αναδύεται έτσι μία διεθνής πολιτισμική ποικιλομορφία, η οποία ακυρώνει την επιβολή ενός μοναδικού παγκόσμιου προτύπου υπαγορευμένου από τη Δύση. Η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας δεν σημαίνει εξιδανίκευση των αντίστοιχων καθεστώτων.

Τα όρια της κάλπης

Η επιστροφή της εθνικής ταυτότητας εκδηλώνεται και στις δυτικές κοινωνίες. Η μαζική μετανάστευση την επιταχύνει, επειδή μεταφέρει στην καθημερινότητα ερωτήματα για την κοινωνική συνοχή, τους κοινούς κώδικες και κανόνες, καθώς και τη δυνατότητα ενσωμάτωσης. Θα ήταν, όμως, επιφανειακό να αποδοθεί όλη αυτή η δυναμική στον φόβο απέναντι στον ξένο. Προϋπάρχει η αίσθηση μεγάλων κοινωνικών στρωμάτων ότι χάνουν τον έλεγχο της ζωής τους και ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται ερήμην τους.

Στην περίοδο της μεταπολεμικής σταθερότητας, οι εκλογές σε πολλές δυτικές χώρες επέλεγαν κυρίως τους διαχειριστές μιας ευρέως αποδεκτής τάξης πραγμάτων που αποτυπώνεται στο καθεστώς της δυτικής “φιλελεύθερης δημοκρατίας”. Οι διαφορές ήταν ουσιαστικές, αλλά λειτουργούσαν μέσα στο κοινό πλαίσιο. Σήμερα, ένας αυξανόμενος αριθμός ψηφοφόρων αντιλαμβάνεται την ψήφο ως επιλογή που αφορά τον και το ίδιο το πλαίσιο, τον μελλοντικό χαρακτήρα και προσανατολισμό της Πολιτείας, του κάθε εθνικού κράτους. Ποιοι κανόνες θα ισχύουν, ποια συμφέροντα θα προηγούνται και ποια πολιτισμική συνέχεια θα διατηρηθεί.

Οι αυξανόμενες ανισότητες και η εντεινόμενη οικονομική δυσπραγία προσδίδουν οξύτητα σε αυτά τα ζητήματα. Όταν υποχωρεί η προσδοκία κοινωνικής ανόδου, η απώλεια πολιτισμικών σημείων αναφοράς βιώνεται εντονότερα. Η ασφάλεια αποκτά ταυτόχρονα οικονομικό, κοινωνικό και πολιτισμικό περιεχόμενο. Οι διαφορετικές ιστορικές διαδρομές των ΗΠΑ και των ευρωπαϊκών χωρών παράγουν διαφορετικές πολιτικές εκφράσεις. Κοινός παρονομαστής, όμως, όλων των κοινωνιών παραμένει η αναζήτηση προστασίας σε έναν κόσμο που γίνεται λιγότερο προβλέψιμος.

Η πρόκληση της ενσωμάτωσης

Η δυτική “φιλελεύθερη δημοκρατία” εδραιώθηκε μεταπολεμικά, ενσωματώνοντας με συγκρούσεις και διακυμάνσεις ένα ευρύ πολιτικό φάσμα, από την κατεστημένη Δεξιά μέχρι τη μεταρρυθμιστική Αριστερά. Λειτούργησε ως καθεστώς, με την έννοια μιας συνολικής πολιτικής και κοινωνικής διευθέτησης. Η νομιμοποίησή της στηριζόταν και στη δυνατότητά της να συνδέει την εκλογική συμμετοχή με τη βελτίωση των συνθηκών ζωής.

Η νεοφιλελεύθερη στροφή αποδυνάμωσε αυτή τη σύνδεση. Όταν βασικές οικονομικές επιλογές εμφανίζονται ως υποχρεωτικές ανεξαρτήτως εκλογικού αποτελέσματος, η εναλλαγή των κομμάτων στην κυβερνητική εξουσία χάνει μέρος του ουσιαστικού της περιεχομένου. Ο πολίτης εξακολουθεί να ψηφίζει, αλλά αμφιβάλλει όλο και περισσότερο εάν μπορεί να επηρεάσει την κατεύθυνση των αποφάσεων. Η κοινωνική δυσαρέσκεια προς τις κυβερνήσεις μεταφέρεται έτσι στους ίδιους τους θεσμούς.

Η δυσαρέσκεια εκδηλώνεται σε συνδικαλιστικές κινητοποιήσεις, εκλογικές μετατοπίσεις και νεανικές διαμαρτυρίες. Επειδή, μάλιστα, δεν υπάρχει συνεκτική πολιτική προοπτική, ειδικά οι νεανικές διαδηλώσεις συχνά εκφυλίζονται σε τυφλή σύγκρουση, καταστροφές και λεηλασίες. Ο μηδενισμός εκτονώνει την οργή, αλλά βεβαίως δεν συγκροτεί εναλλακτική λύση. Συχνά, μάλιστα, διευκολύνει την εξουσία να υποκαταστήσει τη συζήτηση για τα κοινωνικά αίτια με τη συζήτηση για την αποκατάσταση της τάξης.

Πιεζόμενες από τη διπλή αμφισβήτηση –πολιτικά από τη Νέα Δεξιά και κοινωνικά από τις κινητοποιήσεις διαμαρτυρίας– οι κυβερνώσες ελίτ καταφεύγουν όλο και συχνότερα στη χειραγώγηση και στην καταστολή. Εμφανίζεται έτσι μία βασική αντίφαση στο εσωτερικό της “φιλελεύθερης δημοκρατίας”: Η υπεράσπισή της χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει τον περιορισμό της πολιτικής επιλογής. Όταν η διατήρηση των κυρίαρχων πολιτικών ταυτίζεται με την προστασία της δημοκρατίας, οι άρχουσες πολιτικές ελίτ υποκύπτουν ολοένα και περισσότερο στον πειρασμό να αντιμετωπίσουν την κοινωνική δυσαρέσκεια-αμφισβήτηση σαν απειλή που πρέπει να εξουδετερωθεί, συχνά με έκτακτα μέτρα.

Η Νέα Δεξιά και το κενό εκπροσώπησης

Η άνοδος της Νέας Δεξιάς εγγράφεται σε αυτό το κενό. Αντλεί δύναμη από τη σύνδεση της κοινωνικής ανασφάλειας, της εθνικής ταυτότητας και της δυσπιστίας προς τις ελίτ. Η πρόκληση για τη “φιλελεύθερη δημοκρατία” είναι να ενσωματώσει τις πολιτικές αυτές δυνάμεις στο δικό της πλαίσιο με τους όρους του παραδοσιακού πολιτικού ανταγωνισμού. Να τις ενσωματώσει, δηλαδή, όπως ενσωμάτωσε τη νέα αριστερή αμφισβήτηση την περίοδο μετά το 1968. Η αναλογία αφορά τη λειτουργία του συστήματος, όχι την ταύτιση των δύο ρευμάτων.

Η ενσωμάτωση δεν εξαντλείται στην αποδοχή κομμάτων της Νέας Δεξιάς ως κυβερνητικών εταίρων. Εάν τα κόμματα αυτά προσαρμοστούν στις ίδιες πολιτικές, αφήνοντας ανέπαφη την πηγή της αμφισβήτησης που φούσκωσε τα εκλογικά πανιά τους, αναπόφευκτα θα φθαρούν και θα μετατραπούν σε παρένθεση. Η πρόκληση για τη Νέα Δεξιά δεν είναι να ανατρέψει τον καπιταλισμό, κάτι που έτσι κι αλλιώς δεν θέλει, αλλά να δρομολογήσει αλλαγές που θα ανταποκρίνονται έστω και εν μέρει στις κοινωνικές προσδοκίες. Η ρητορική της Νέας Δεξιάς περί εθνικής κυριαρχίας κλπ, θα δοκιμαστεί στην ικανότητά της –όταν βρεθεί στην κυβέρνηση– να ανασυγκροτήσει την παραγωγή, να περιορίσει τις ανισότητες και να αποκαταστήσει τη σχέση ουσιαστικής πολιτικής εκπροσώπησης.

Στη ρίζα της αυξανόμενης αστάθειας βρίσκεται η αποσύνδεση των αρχουσών ελίτ από τα μικρομεσαία στρώματα, τα οποία αυτές ισχυρίζονται ότι εκπροσωπούν. Όσο η αποσύνδεση διευρύνεται, οι εσωτερικές συγκρούσεις θα οξύνονται και θα μεταφέρονται και στις διεθνείς σχέσεις. Μία Δύση που δυσκολεύεται να εξασφαλίσει τη συναίνεση των δικών της κοινωνιών διαθέτει λιγότερα ερείσματα για να προωθήσει τα συμφέροντά της και πολύ περισσότερο να ορίζει κανόνες για τους υπόλοιπους. Εδώ διασταυρώνονται η κρίση της κοινωνικής και πολιτικής της οργάνωσης με την υποχώρηση της διεθνούς πρωτοκαθεδρίας της.