Δύο αντικρουόμενες στρατηγικές στον Πόλεμο του Κόλπου

Σε προηγούμενο άρθρο (10/5/2026) εξετάσαμε τις διαφορετικές επιχειρησιακές προσεγγίσεις των αντιπάλων· στο παρόν κείμενο αναλύονται οι στρατηγικές των δύο αντιμαχόμενων πλευρών, ΗΠΑ-Ισραήλ και Ιράν.

Η στρατηγική του αμερικανοϊσραηλινού συνασπισμού

Οι εταίροι του συνασπισμού επιδίωκαν δύο στρατηγικούς στόχους διαφορετικής χρονικής διάρκειας και φύσεως: κατ’ ελάχιστον, να εξαλείψουν τις στρατιωτικές απειλές του Ιράν και το μέγιστον, να επιτύχουν μια διαρκή ειρήνη από το καθεστώς της Τεχεράνης. Ωστόσο, ήδη από το επίπεδο των πολιτικών επιδιώξεων υπήρχε διαφοροποίηση: οι Αμερικανοί φαίνεται ότι επιθυμούσαν κυρίως την υποχρέωση του ιρανικού καθεστώτος σε συμμόρφωση και περιορισμό της επιθετικότητάς του, ενώ οι Ισραηλινοί έβλεπαν ως ιδανική λύση την αλλαγή καθεστώτος στην Τεχεράνη. Σε στρατηγικό επίπεδο, υπάρχουν δύο βασικές μορφές επιθετικών επιχειρήσεων για την επίτευξη πολιτικών στόχων:

•  η εκστρατεία αεροπορικών και πυραυλικών πληγμάτων, κατά την οποία πλήττεται μεγάλος αριθμός στόχων σε βάθος, και
• η εκστρατεία κατάκτησης, όπου χερσαίες δυνάμεις επιχειρούν να καταλάβουν εδάφη και να επιβάλουν πολιτικό έλεγχο.

Οι πιθανοί τρόποι ενεργείας του συνασπισμού θα μπορούσαν να είναι οι εξής:

1. Εκστρατεία κατάκτησης σε συνδυασμό με εκστρατεία αεροπορικών και πυραυλικών πληγμάτων, κατά το πρότυπο του Ιράκ το 2003.
2. Υποστήριξη εσωτερικής εξέγερσης, μέσω εξοπλισμού και ενίσχυσης τοπικών δυνάμεων, υποβοηθούμενης από εκστρατεία αεροπορικών πληγμάτων, όπως στο Κοσσυφοπέδιο (1999), στο Αφγανιστάν (2001) και στη Λιβύη (2011).
3. Αποκλειστική εκστρατεία αεροπορικών και πυραυλικών επιθέσεων, χωρίς ανάπτυξη στην ουσία χερσαίων δυνάμεων.

Η επιλογή του τρόπου ενεργείας από τον πολιτικό υπεύθυνο λήψης αποφάσεων δεν βασίζεται πάντα στον ορθολογικό υπολογισμό. Ο πρώτος τρόπος ήταν έξω από τις επιλογές του Προέδρου των ΗΠΑ, λόγω του πολιτικού κόστους και του κινδύνου παρατεταμένης εμπλοκής. Ο δεύτερος επίσης απορρίφθηκε, καθώς η Ουάσιγκτον δεν επιθυμούσε ευρεία αποσταθεροποίηση της περιοχής. Οπότε έμεινε ο τρίτος τρόπος, ο οποίος προσέφερε το πλεονέκτημα της περιορισμένης έκθεσης σε ανθρώπινες απώλειες χάρη στην αεροπορική κυριαρχία του συνασπισμού.

Οι αμερικανικές επιχειρήσεις

Οι επιχειρήσεις βασίστηκαν κυρίως σε αεροσκάφη, πυραύλους και μη επανδρωμένα συστήματα. Οι επιθέσεις αυτές είναι υψηλής ακριβείας και επιχειρησιακής αποτελεσματικότητας, για στρατούς, όπως οι αμερικανικές και ισραηλινές ένοπλες δυνάμεις, ενώ παράλληλα μειώνουν τον κίνδυνο απωλειών. Παρά ταύτα, οι επιχειρήσεις αυτές έχουν εγγενείς περιορισμούς κλίμακας και αποτελεσματικότητας, όταν δεν συνοδεύονται από χερσαία εκμετάλλευση των επιτυχιών.

Θεωρητικά, η εκστρατεία θα μπορούσε να συμπληρωθεί από καταδρομικές επιχειρήσεις μικρών επίλεκτων μονάδων με αποστολές δολιοφθοράς, συλλογής πληροφοριών ή εξουδετέρωσης κρίσιμων στόχων. Ωστόσο, τουλάχιστον μέχρι στιγμής, δεν φαίνεται να πραγματοποιήθηκαν επιχειρήσεις τέτοιας κλίμακας. Η μόνη ουσιαστική χερσαία εκστρατεία διεξήχθη από το Ισραήλ εναντίον των φιλοϊρανικών οργανώσεων στον Λίβανο.

Συνοψίζοντας, μέσα από ένα μείγμα βιασύνης, υποτίμησης του εχθρού και φόβου για αποφυγή υψηλού πολιτικού και ανθρώπινου κόστους, οι Αμερικανοί υλοποίησαν την ελαφρότερη και λιγότερο διαφοροποιημένη ανάπτυξη, σε σχέση με τους δύο προηγούμενους Πολέμους του Κόλπου. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα ναρκαλιευτικά που υπήρχαν στο Μπαχρέιν παροπλίστηκαν τον Ιανουάριο και τουλάχιστον δύο από τα τρία Πλοία Παράκτιας Μάχης (LCS) αποσύρθηκαν από το θέατρο των επιχειρήσεων πριν από τον πόλεμο. Αυτές οι ενέργειες υποδηλώνουν ότι ο παράκτιος πόλεμος και η μάχη για την ελευθερία της ναυσιπλοΐας δεν είχαν ληφθεί σοβαρά υπόψη, παρά τις προειδοποιήσεις του Αμερικανού αρχηγού ΓΕΕΘΑ.

Η σύγκριση με το 1990 και το 2003 είναι αποκαλυπτική: οι Αμερικανοί με τους συμμάχους τους είχαν αναπτύξει τότε, όχι μόνο ισχυρές χερσαίες δυνάμεις για εκστρατεία κατάκτησης, αλλά και τεράστιες αεροναυτικές δυνάμεις: 2 έως 4 Αμφίβιες Ομάδες Εφόδου, 6 αεροπλανοφόρα με τη συνοδεία τους, καθώς και συνολικά 1.300 έως 1.800 μαχητικά αεροσκάφη. Αντιθέτως, σε αυτόν τον πόλεμο συγκέντρωσαν αρχικά μόνο δύο ομάδες κρούσης αεροπλανοφόρων, 200 περίπου μαχητικά αεροσκάφη και μια μικρή δύναμη κρούσης εδάφους-εδάφους κατά μήκος του Κόλπου, βασισμένη σε εκτοξευτές πυραύλων HIMARS ή drones από την Ομάδα Κρούσης Scorpion.

Η στρατηγική του Ιράν

Το Ιράν είχε διαμορφώσει εδώ και χρόνια μια στρατηγική προσαρμοσμένη στη λογική της αντιπρόσβασης και απαγόρευσης περιοχής (Anti-Access/Area Denial – A2/AD), εμπνευσμένη εν μέρει από το κινεζικό μοντέλο, αλλά προσαρμοσμένη στις δικές του δυνατότητες και στη γεωγραφία της περιοχής. Η στρατηγική αυτή επεκτάθηκε μέσω πληρεξούσιων δυνάμεων (proxies) στα δύο σημαντικότερα θαλάσσια σημεία ελέγχου της περιοχής: τα Στενά του Ορμούζ και του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Έτσι δημιουργήθηκε μια αρχιτεκτονική απαγόρευσης, η οποία, αν και υπολείπεται των κινεζικών προτύπων, επαρκεί για τους στρατηγικούς στόχους της Τεχεράνης.

Η αντιπρόσβαση λειτουργεί σε στρατηγικό και επιχειρησιακό επίπεδο και αποσκοπεί στην αποτροπή ή καθυστέρηση εισόδου ενός αντιπάλου στο θέατρο επιχειρήσεων, αυξάνοντας το κόστος και τον κίνδυνο. Η απαγόρευση περιοχής λειτουργεί σε επιχειρησιακό και τακτικό επίπεδο και στοχεύει στον περιορισμό της ελευθερίας ενεργείας του αντιπάλου αφού αυτός εισέλθει στο θέατρο επιχειρήσεων.

Αυτή η αρχιτεκτονική λειτουργεί σε τρία επίπεδα: απαγόρευση των βάσεων επιχειρήσεων του αντιπάλου από την οποία ξεκινά η προβολή ισχύος των ΗΠΑ, άρνηση πρόσβασης μέσω δύο αλληλένδετων θαλάσσιων Στενών και απαγόρευση περιοχής εντός του ίδιου του Περσικού Κόλπου.

• Πρώτο Επίπεδο: Απαγόρευση των βάσεων επιχειρήσεων

Στο πιο μεμακρυσμένο επίπεδο, το Ιράν επιχείρησε να πλήξει τις βάσεις, από τις οποίες οι ΗΠΑ προβάλλουν στρατιωτική ισχύ. Πυραυλικές και επιθέσεις drones στόχευσαν εγκαταστάσεις σε ολόκληρη την περιοχή του Κόλπου, ακόμη και στην Κύπρο. Οι αμερικανικές εγκαταστάσεις στο Κουβέιτ υπέστησαν σημαντικές ζημιές, ενώ στην αεροπορική βάση Al Udeid στο Κατάρ επλήγη κρίσιμο σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης.

Δεύτερο Επίπεδο: Άρνηση πρόσβασης μέσω των δύο Στενών

Η άρνηση πρόσβασης του Ιράν μέσω σημείων ελέγχου λειτουργεί σε δύο αλληλοσυνδεόμενα στενά, που μαζί σχηματίζουν ένα τόξο άρνησης από την Ερυθρά Θάλασσα μέχρι το εσωτερικό του Περσικού Κόλπου, το οποίο μπορεί ακόμη και να επεκταθεί στον Ινδικό Ωκεανό προς το Ντιέγκο Γκαρσία.

Το Στενό του Ορμούζ αποτελεί το βασικό εργαλείο της ιρανικής στρατηγικής. Η στενότητα του περάσματος επιτρέπει στις ιρανικές παράκτιες πυραυλικές συστοιχίες να απειλούν σχεδόν κάθε ναυτική κίνηση. Παράλληλα, το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ λειτουργεί ως δεύτερος μοχλός πίεσης, επεκτείνοντας την απειλή από την Ερυθρά Θάλασσα έως τον Περσικό Κόλπο. Οι επιχειρήσεις των Χούθι απέδειξαν ότι η διατάραξη της ναυσιπλοΐας μπορεί να έχει διαρκή αποτελέσματα.

• Τρίτο Επίπεδο: Απαγόρευση περιοχής εντός του Κόλπου

Στον ίδιο τον Περσικό Κόλπο, η γεωγραφία ευνοεί ιδιαίτερα το Ιράν. Το Ναυτικό των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης οργανώθηκε γύρω από ασύμμετρες τακτικές: σμήνη ταχυπλόων, υποβρύχιες επιχειρήσεις σε ρηχά ύδατα, ναρκοπόλεμο και επιθέσεις κορεσμού. Η στρατηγική αυτή επιδιώκει να καταστήσει το επιχειρησιακό περιβάλλον υπερβολικά επικίνδυνο και δαπανηρό για τον αντίπαλο.

Η διεξαγωγή του πολέμου

Ο πόλεμος ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου. Χάρη σε ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό δίκτυο πληροφοριών και σε υψηλής ακρίβειας δυνατότητες πλήγματος, το Ισραήλ κατάφερε να εξουδετερώσει μεγάλο αριθμό στελεχών της ιρανικής πολιτικοστρατιωτικής ηγεσίας. Ωστόσο, το Ιράν είχε προβλέψει ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Η δομή διοίκησής του λειτουργεί αποκεντρωμένα, κατά το πρότυπο της “Λερναίας Ύδρας”: κάθε απώλεια ηγετικού στελέχους αντικαθίσταται άμεσα, ενώ οι τοπικοί διοικητές διαθέτουν αποστολές και ελευθερία ενεργείας χωρίς να απαιτείται συνεχής καθοδήγηση.

Το Ιράν επέλεξε να κλιμακώσει σε όλα τα μέτωπα, απειλώντας παράλληλα το παγκόσμιο εμπόριο μέσω του Ορμούζ. Ο βασικός στρατηγικός του στόχος φαίνεται να είναι η αντοχή μέχρι να εξαντληθεί η πολιτική βούληση της Ουάσιγκτον. Η οικονομική διάσταση ενισχύει αυτή την στρατιωτική στρατηγική. Η διαρκής αβεβαιότητα στα Στενά προκαλεί άνοδο των τιμών της ενέργειας, αστάθεια στις αγορές και πιέσεις στις δυτικές κυβερνήσεις. Με το πετρέλαιο να ξεπερνά τα 110 δολάρια το βαρέλι, οι οικονομικές επιπτώσεις γίνονται ήδη αισθητές.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η πολιτική πίεση αυξάνεται. Η κυβέρνηση Τραμπ επιθυμεί γρήγορα και καθαρά αποτελέσματα, αποφεύγοντας μακροχρόνια στρατιωτική εμπλοκή. Οι συνεχείς παρατάσεις των προθεσμιών προς το Ιράν δείχνουν ότι η Ουάσιγκτον αντιλαμβάνεται το πολιτικό κόστος μιας παρατεταμένης κρίσης. Η στρατηγική του Ιράν δεν χρειάζεται να διαρκέσει περισσότερο από την αμερικανική στρατιωτική ικανότητα. Πρέπει να διαρκέσει περισσότερο από την αμερικανική πολιτική βούληση.

Συμπεράσματα

Ο πόλεμος δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί και είναι πιθανό να ακολουθήσουν νέοι γύροι συγκρούσεων. Το βέβαιο είναι ότι οι εντάσεις στη Μέση Ανατολή θα συνεχιστούν, καθώς ακόμη και μια προσωρινή κατάπαυση του πυρός δεν επιλύει τα βαθύτερα γεωπολιτικά προβλήματα της περιοχής. Από τη μέχρι τώρα εξέλιξη της σύγκρουσης προκύπτουν ορισμένα βασικά συμπεράσματα:

• Το δυσκολότερο στοιχείο σε έναν πόλεμο είναι η μετατροπή της στρατιωτικής επιτυχίας σε πολιτικό αποτέλεσμα· πόσο μάλλον, όταν στην προκειμένη περίπτωση, η συμμαχία ΗΠΑ-Ισραήλ με την υπέρτερη στρατιωτική ισχύ, πέρα από ένα σύνολο καταστροφών δεν σημείωσε ιδιαίτερη στρατιωτική επιτυχία. Αντίθετα το Ιράν, παρά τις καταστροφές που υπέστη σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις και υλικό, αλλά και σε υποδομές, βγαίνει μέχρι στιγμής πολιτικά κερδισμένο.
• Η στρατιωτική ισχύς μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διαφορετικούς σκοπούς, ωστόσο δεν μπορεί να λύσει όλα τα πολιτικά προβλήματα. Επιπλέον, ακόμη και όταν είναι κατά πολύ υπέρτερη, μπορεί να υπόκειται σε περιορισμούς. Οι περιορισμοί είναι δυνατόν να προέρχονται από τον αντίπαλο, όπως στην προκειμένη περίπτωση οι υπόγειες εγκαταστάσεις, η διασπορά οπλικών συστημάτων και οι ασύμμετρες τακτικές μείωσαν την αποτελεσματικότητα της αεροπορικής κυριαρχίας του συνασπισμού. Εν τούτοις οι περιορισμοί μπορεί να προέρχονται και από το εσωτερικό της χώρας, όπως για παράδειγμα η αποφυγή των ΗΠΑ να χρησιμοποιήσουν χερσαίες δυνάμεις για να μην έχουν απώλειες.
• Η αλλαγή καθεστώτος δεν φαίνεται να επιτυγχάνεται με αεροπορικούς βομβαρδισμούς. Από τους βομβαρδισμούς της Γερμανίας στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, του Βορείου Βιετνάμ τη δεκαετία του 1960 και τώρα του Ιράν προκύπτει ότι ο λαός δεν εξεγείρεται, όταν δέχεται εξωτερική επίθεση, αλλά μάλλον συσπειρώνεται γύρω από το καθεστώς. Επιπρόσθετα, το καθεστώς του Ιράν δεν κατέρρευσε ούτε με τον αποκεφαλισμό της ηγεσίας του.
• Κάποιες ενέργειες σε αυτόν τον πόλεμο έλαβαν χώρα για πρώτη φορά. Είναι ο πρώτος πόλεμος μεταξύ κρατών, που διεξήχθη αποκλειστικά με αεροπορικούς βομβαρδισμούς και πυραυλικά πλήγματα, όπως επίσης και η πρώτη συστηματική εκστρατεία “αποκεφαλισμού” της ηγεσίας ενός κράτους. Εκτός αυτών, είναι η πρώτη φορά που οι Αμερικανοί ενεργούν από βάσεις, οι οποίες δέχονται τόσο εκτεταμένες και άμεσες επιθέσεις.