Το πεδίο μάχης στην Ουκρανία αλλάζει – Νέες τακτικές πολέμου

Η αλλαγή δεν συνίσταται στην αντικατάσταση του πεζικού, του πυροβολικού, ή των τεθωρακισμένων από την τεχνολογία. Συνίσταται κυρίως στον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο αυτά τα μέσα πρέπει να συνεργάζονται, ώστε να εντοπίζουν τον αντίπαλο, να πλήττουν αποτελεσματικά και να αποφεύγουν τον εντοπισμό τους.

Μία από τις σημαντικότερες μεταβολές αφορά την επιβιωσιμότητα των στρατευμάτων. Η διάδοση των μικρών drones επιτήρησης και των συστημάτων προσβολής FPV έχει περιορίσει τη δυνατότητα συγκέντρωσης προσωπικού, οχημάτων και εφοδίων, χωρίς να γίνονται αντιληπτά. Θέσεις διοίκησης, οχήματα ανεφοδιασμού, πυροβολαρχίες και ομάδες πεζικού μπορούν να εντοπιστούν και να αποτελέσουν στόχους, σε πολύ μικρότερο χρονικό διάστημα από ό,τι σε προηγούμενες συγκρούσεις.

Η μελέτη του Royal United Services Institute (RUSI), “Preliminary Lessons in Conventional Warfighting from Russia’s Invasion of Ukraine”, που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 2022, υπογράμμισε ότι η επιβιωσιμότητα εξαρτάται όλο και περισσότερο από τη διασπορά, την κινητικότητα και την ικανότητα αποφυγής της εχθρικής αλυσίδας εντοπισμού και προσβολής.

Παράλληλα, σημείωσε ότι τα μη επανδρωμένα συστήματα πρέπει να είναι διαθέσιμα σε χαμηλότερα κλιμάκια, τόσο για αναγνώριση, όσο και για τον εντοπισμό στόχων. Η ίδια μελέτη προειδοποίησε ότι οι απώλειες drones μπορεί να είναι εξαιρετικά υψηλές, γεγονός που καθιστά κρίσιμη την οικονομική παραγωγή και την αντικατάστασή τους.

Μικρότερες ομάδες και μεγαλύτερη αυτονομία

Η διασπορά, ωστόσο, δεν σημαίνει απουσία συντονισμού. Αντίθετα, όσο περισσότερο διασπείρονται οι φυσικές δυνάμεις, τόσο περισσότερο χρειάζονται κοινή επιχειρησιακή εικόνα, αξιόπιστες επικοινωνίες και διοίκηση που να μπορεί να συντονίζει μικρότερες ομάδες, χωρίς να απαιτεί τη διαρκή φυσική συγκέντρωσή τους.

Η διαρκής επιτήρηση ευνοεί μικρότερες ομάδες που μπορούν να κινηθούν, να παραμείνουν λιγότερο ορατές και να εκτελέσουν συγκεκριμένες αποστολές, χωρίς να εκθέτουν μεγάλο αριθμό στρατιωτών. Αυτό δεν συνεπάγεται ότι οι μεγάλες μονάδες παύουν να είναι αναγκαίες. Σημαίνει ότι η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται περισσότερο από την ικανότητά τους να λειτουργούν ως συντονισμένο σύνολο διακριτών στοιχείων.

Η έκθεση του RUSI “Tactical Developments During the Third Year of the Russo-Ukrainian War”, που δημοσιεύθηκε τον Φεβρουάριο του 2025, βασίστηκε σε επιτόπια έρευνα στην Ουκρανία και σε επισκέψεις σε ουκρανικές ταξιαρχίες και μονάδες που επιχειρούσαν σε διαφορετικά μέτωπα.

Κατέγραψε τις διαρκείς προσαρμογές των δύο πλευρών σε τομείς όπως η μάχη εκ του σύνεγγυς, τα πυρά, τα μηχανικά έργα, η υγειονομική υποστήριξη, η εφοδιαστική και η αντιαεροπορική άμυνα. Οι συγγραφείς διευκρίνισαν ότι πρόκειται για επιχειρησιακές παρατηρήσεις και όχι για ακαδημαϊκή μελέτη, υπογραμμίζοντας έτσι την ανάγκη προσεκτικής ερμηνείας των συμπερασμάτων.

Η τάση προς μικρότερες ομάδες δημιουργεί νέες απαιτήσεις από τους κατώτερους διοικητές. Χρειάζονται πρωτοβουλία, κατανόηση της συνολικής αποστολής και δυνατότητα λήψης αποφάσεων, όταν οι επικοινωνίες διακόπτονται ή οι συνθήκες μεταβάλλονται γρήγορα. Η αυστηρά συγκεντρωτική διοίκηση δυσκολεύεται να ανταποκριθεί, όταν η εικόνα του πεδίου αλλάζει ταχύτερα από τον χρόνο που απαιτείται για την έκδοση νέων διαταγών.

Τα drones ως μέρος ενός ενιαίου συστήματος μάχης

Η ουσιαστική καινοτομία δεν είναι απλώς η παρουσία περισσότερων drones, αλλά η σύνδεσή τους με αισθητήρες, πυροβολικό, πεζικό, συστήματα διοίκησης και μέσα ηλεκτρονικού πολέμου. Ένα drone αναγνώρισης μπορεί να εντοπίσει έναν στόχο, να μεταδώσει τις συντεταγμένες του και να επιτρέψει την ταχύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων όπλων. Η αποτελεσματικότητα, επομένως, εξαρτάται από το πόσο γρήγορα και αξιόπιστα λειτουργεί ολόκληρη η αλυσίδα από τον εντοπισμό έως την προσβολή.

Η μελέτη του Center for Security Studies του ETH Zürich, “Learning from the Ukrainian Battlefield” (2024), επισημαίνει ότι τα μικρά, σχετικά φθηνά και συχνά εμπορικά διαθέσιμα drones έχουν αποκτήσει σημαντική αξία τόσο ως μέσα επιτήρησης όσο και ως φορείς όπλων. Ταυτόχρονα, τονίζει ότι τα μη επανδρωμένα συστήματα δεν αποτελούν πανάκεια: Η απόδοσή τους εξαρτάται από την ποιότητα του προσωπικού, την ενσωμάτωσή τους στις μονάδες και την ικανότητα αντιμετώπισης των αντίστοιχων εχθρικών συστημάτων.

Η μεταβολή επεκτείνεται και στο ηλεκτρομαγνητικό πεδίο. Οι παρεμβολές μπορούν να διακόψουν την επικοινωνία ανάμεσα σε χειριστές και drones, να υποβαθμίσουν την πλοήγηση ή να δυσκολέψουν τον συντονισμό μονάδων. Καμία τεχνολογική λύση δεν παραμένει για πολύ αποκλειστικό πλεονέκτημα: Κάθε νέα δυνατότητα προκαλεί προσπάθεια αντιμετώπισης και, στη συνέχεια, νέα προσαρμογή. Η ταχύτητα αυτού του κύκλου αποτελεί πλέον κρίσιμο παράγοντα της τακτικής αποτελεσματικότητας.

Το πεδίο μάχης γίνεται πιο διαφανές

Η συνεχής παρουσία αισθητήρων περιορίζει την παραδοσιακή αντίληψη της απόκρυψης. Η κάλυψη από το άμεσο οπτικό πεδίο δεν αρκεί πάντα, καθώς διαφορετικοί αισθητήρες, πληροφορίες και μέσα επιτήρησης μπορούν να συνδυαστούν για να αποκαλύψουν κινήσεις ή εγκαταστάσεις. Οι στρατιωτικές δυνάμεις χρειάζονται, επομένως, όχι μόνο φυσική προστασία, αλλά και δυνατότητα να περιορίζουν την έκθεσή τους, να μετακινούνται και να αποφεύγουν τη σταθεροποίηση, σε θέσεις που μπορούν να πληγούν επανειλημμένα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το πεδίο μάχης είναι πλήρως διαφανές. Η κακοκαιρία, το ανάγλυφο, τα τεχνικά όρια των συστημάτων και οι ηλεκτρονικές παρεμβολές εξακολουθούν να δημιουργούν κενά στην εικόνα. Η διαφάνεια είναι άνιση και προσωρινή, ενώ η υπεροχή εξαρτάται από το ποια πλευρά μπορεί να μετατρέψει τις πληροφορίες σε έγκαιρη και αποτελεσματική δράση.

Η ανάλυση του James Patton Rogers και του JW Hutto, που δημοσιεύθηκε το 2026 στο Contemporary Security Policy, υποστηρίζει ότι τα μικρά drones δεν καταργούν τις θεμελιώδεις αρχές της σύγχρονης χερσαίας μάχης – διασπορά, κάλυψη, απόκρυψη, καταστολή και ελιγμό μικρών μονάδων – αλλά αλλάζουν το ποιος μπορεί να τις εφαρμόσει αποτελεσματικά.

Όταν μία πλευρά ενσωματώνει καλύτερα τα drones, μπορεί να αντισταθμίσει ελλείψεις σε προσωπικό ή πυροβολικό. Όταν όμως και οι δύο διαθέτουν εκτεταμένες δυνατότητες επιτήρησης και προσβολής, ο ελιγμός γίνεται δυσκολότερος και ενισχύονται οι συνθήκες φθοράς.

Από την κατοχή εδάφους στον έλεγχο της πρόσβασης

Οι αλλαγές αυτές επηρεάζουν και την έννοια του ελέγχου του εδάφους. Η φυσική παρουσία σε μια περιοχή δεν εγγυάται ότι μια δύναμη μπορεί να κινηθεί ελεύθερα, να ανεφοδιαστεί ή να διατηρήσει ασφαλείς γραμμές επικοινωνίας. Μια θέση μπορεί να παραμένει υπό κατοχή, αλλά η χρήση της να περιορίζεται από την επιτήρηση και τα πυρά του αντιπάλου. Αντίστροφα, μια μικρή μονάδα μπορεί να επηρεάζει την πρόσβαση σε μια περιοχή, χωρίς να ελέγχει συνεχώς κάθε σημείο της.

Η εξέλιξη αυτή δεν ακυρώνει τη σημασία της κατάληψης και διατήρησης εδάφους. Υποδεικνύει ότι ο έλεγχος πρέπει να αξιολογείται και με βάση τη δυνατότητα χρήσης μιας περιοχής, την ελευθερία κινήσεων και τη βιωσιμότητα της εφοδιαστικής υποστήριξης. Η διατήρηση μιας θέσης χωρίς δυνατότητα ενίσχυσης ή ανεφοδιασμού, μπορεί να έχει περιορισμένη επιχειρησιακή αξία.

Η τεχνολογία δεν καταργεί τη φθορά και την εφοδιαστική

Η αυξανόμενη ακρίβεια δεν εξαλείφει την ανάγκη για μεγάλες ποσότητες πυρομαχικών, ανταλλακτικών, μέσα επισκευής και συνεχή αναπλήρωση απωλειών. Αντίστοιχα, η παραγωγή drones σε μεγάλη κλίμακα δεν αρκεί εάν λείπουν οι χειριστές, οι τεχνικοί, οι ασφαλείς επικοινωνίες, ή οι δυνατότητες επεξεργασίας των πληροφοριών που συλλέγονται.

Η μελέτη του RUSI για την πρώτη φάση του πολέμου τόνισε ότι η διάρκεια των επιχειρήσεων εξαρτάται από τα αποθέματα και την ικανότητα διατήρησης του ρυθμού μάχης. Παράλληλα, οι μεταγενέστερες αναλύσεις για τα μη επανδρωμένα συστήματα δείχνουν ότι η προσαρμογή απαιτεί συνεχή παραγωγή, εκπαίδευση και ενσωμάτωση νέων δυνατοτήτων στη δομή των μονάδων. Η τεχνολογική καινοτομία, συνεπώς, δεν αντικαθιστά τη βιομηχανική και οργανωτική αντοχή· εξαρτάται από αυτήν.

Συμπέρασμα: Διασπορά στο έδαφος, συνοχή στο δίκτυο

Η εμπειρία της Ουκρανίας υποδεικνύει ότι η σύγχρονη τακτική μάχη απαιτεί έναν συνδυασμό φυσικής διασποράς και πληροφοριακής συνοχής. Οι μονάδες πρέπει να αποφεύγουν την εύκολη ανίχνευση, να διατηρούν κινητικότητα και να περιορίζουν την έκθεσή τους, χωρίς να χάνουν τη δυνατότητα συντονισμένης δράσης. Τα drones έχουν ενισχύσει την επιτήρηση και την ακρίβεια, αλλά ταυτόχρονα έχουν αυξήσει τις απαιτήσεις σε διοίκηση, ηλεκτρονικό πόλεμο, εκπαίδευση και εφοδιαστική.

Το βασικό δίδαγμα δεν είναι ότι ο πόλεμος των τεθωρακισμένων, ή του πεζικού έχει τελειώσει. Είναι ότι αυτά τα μέσα δεν μπορούν πλέον να αξιοποιούνται αποτελεσματικά με τις ίδιες παραδοχές για την απόκρυψη, τη συγκέντρωση δυνάμεων και την ασφάλεια των μετόπισθεν. Η υπεροχή θα ανήκει πιθανότατα όχι σε εκείνον που διαθέτει απλώς περισσότερα drones, αλλά σε εκείνον που μπορεί να ενσωματώνει ταχύτερα τις πληροφορίες, να προσαρμόζει τις τακτικές του και να διατηρεί τη μαχητική του ικανότητα υπό συνεχή πίεση.

Οι παραπάνω διαπιστώσεις πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εξελισσόμενα συμπεράσματα και όχι ως οριστικοί κανόνες. Ο πόλεμος συνεχίζεται, οι τεχνολογίες μεταβάλλονται και οι δύο πλευρές προσαρμόζονται. Ωστόσο, ένα μοτίβο γίνεται σαφές: Η διασπορά των φυσικών δυνάμεων αποκτά μεγαλύτερη σημασία, ενώ η επιτυχία εξαρτάται όλο και περισσότερο από τη συνοχή των πληροφοριών, τη διοίκηση και την ικανότητα συνδυασμού διαφορετικών μέσων στο κατάλληλο χρονικό σημείο.