Μπορεί η Ευρώπη να αποτρέψει την κατάρρευση της Ουκρανίας;

Η περίπτωση των ΗΠΑ είναι διαφορετική. Όπως είναι γνωστό, ο μεγάλος πρωταγωνιστής στο Ουκρανικό από την πλευρά της Δύσης και πριν και μετά τη ρωσική εισβολή ήταν η Ουάσινγκτον. Η εικόνα διαφοροποιήθηκε μετά την εκλογή Τραμπ. Όπως είχε υποσχεθεί προεκλογικά, ο νέος Αμερικανός πρόεδρος εμφανίστηκε σαν μεσολαβητής για τον τερματισμό του πολέμου, παρότι η CIA και το Πεντάγωνο συνέχισαν να πρωταγωνιστούν στον πόλεμο εναντίον της Ρωσίας, μεταξύ άλλων παρέχοντας και επιχειρησιακές πληροφορίες και συντεταγμένες στόχευσης για πλήγματα βαθιά στο εσωτερικό της Ρωσίας.

Από την άλλη πλευρά, ο Τραμπ σταμάτησε την παροχή δωρεάν οικονομικής βοήθειας και οπλικών συστημάτων, επιτρέποντας, όμως, στους Ευρωπαίους να τα αγοράζουν για να τα δίνουν στο Κίεβο. Αλλά και στο διπλωματικό επίπεδο άλλαξε τον τόνο. Κορυφαία στιγμή ήταν η συνάντησή του με τον Πούτιν στο Άνκορατζ της Αλάσκας το καλοκαίρι του 2025. Εκεί συμφωνήθηκε μία φόρμουλα για τον τερματισμό του πολέμου – κυρίως παραχώρηση στη Ρωσία των εδαφών του Ντονμπάς που ακόμα ήταν υπό τον έλεγχο των Ουκρανών.

Δεν είναι σαφές εάν ο Τραμπ εννοούσε πραγματικά αυτά που συμφώνησε με τον Πούτιν ή όχι. Είναι ξεκάθαρο, όμως, ότι εγκατέλειψε το λεγόμενο “πνεύμα του Άνκορατζ”. Ακόμα κι αν ήταν ειλικρινής, είχε απέναντί του όχι μόνο την κάθετη άρνηση του Ζελένσκι και των Ευρωπαίων, αλλά και την αντίθεση του αμερικανικού βαθέος κράτους, των μυστικών υπηρεσιών, του Πενταγώνου, του Κογκρέσου, ακόμα και κεντρικών υπουργών του. Με άλλα λόγια, ακόμα κι αν ήθελε να πιέσει το Κίεβο, οι αντίπαλοι μίας τέτοιας συμφωνίας ήταν αθροιστικά ισχυρότεροι, γεγονός που τον υποχρέωσε(;) να υπαναχωρήσει.

Έχοντας εδώ και ενάμιση χρόνο περάσει σε πρώτο πλάνο (ως υποστηρικτές του Κιέβου) οι Ευρωπαίοι, είναι αυτοί που τουλάχιστον στο ρητορικό επίπεδο δίνουν τον τόνο. Και μάλιστα τόνο πολεμικό. Στο διπλωματικό επίπεδο, από κοινού με την Ουάσινγκτον, απαιτούν από τη Μόσχα να συμφωνήσει σε ολική ή μερική κατάπαυση του πυρός, διαπιστώνοντας ότι η Ουκρανία αντιμετωπίζει κίνδυνο κατάρρευσης.

Η Μόσχα, θεωρώντας πως έχει το πάνω χέρι στο στρατιωτικό επίπεδο, αρνείται κατηγορηματικά. Η δική της πρόταση είναι να αρχίσουν διαπραγματεύσεις για μία συνολική συμφωνία ειρήνευσης, χωρίς να σταματήσουν οι εχθροπραξίες, όπως έχει συμβεί και σε άλλες συγκρούσεις. Ο πόλεμος, πάντως, έχει κλιμακωθεί και όλα δείχνουν ότι θα κλιμακωθεί περαιτέρω. Με τη διπλωματία ουσιαστικά εξορισμένη, όλα δείχνουν πως ο πόλεμος εξελίσσεται σε σύγκρουση μέχρι τελικής πτώσεως.

Ουκρανία: Η στρατηγική των εμπλεκόμενων

Το κρίσιμο ερώτημα είναι στη βάση ποιας στρατηγικής πορεύονται οι εμπλεκόμενες πλευρές. Μετά από την αρχική φάση της εισβολής (αποπειράθηκε αλλαγή καθεστώτος) και μετά από τη δεύτερη φάση (άσκησε μετρημένη πίεση στο Κίεβο), τους τελευταίους μήνες, ειδικά μετά τις ουκρανικές επιθέσεις στο εσωτερικό της Ρωσίας, η Μόσχα έχει εισέλθει σε τρίτη φάση. Διεξάγει πλέον ολοκληρωτικό πόλεμο, επιδιώκοντας να οδηγήσει τους Ουκρανούς σε κατάρρευση, χωρίς να εμπλακεί με το ΝΑΤΟ. Θεωρεί δικαιολογημένα ότι μία τέτοια εξέλιξη θα της επιτρέψει να διαπραγματευτεί το μεταπολεμικό καθεστώς σχέσεων με τη Δύση από πλεονεκτική θέση.

Από την πλευρά του, ο Τραμπ, ναι μεν δεν θέλει ρωσική νίκη με κατάρρευση της Ουκρανίας, αλλά αποκλείει άμεση αμερικανική εμπλοκή στον πόλεμο, έχοντας συνείδηση πως αυτή πιθανότατα θα κλιμακωθεί σε πυρηνική σύγκρουση με ό,τι αυτό σημαίνει. Στις ΗΠΑ, ωστόσο, υπάρχουν ισχυροί κύκλοι και στο Κογκρέσο και στο βαθύ κράτος, οι οποίοι πιέζουν για μεγαλύτερη εμπλοκή στο Ουκρανικό. Οι πιο μετρημένοι από αυτούς πιέζουν για αποφασιστική στήριξη στο Κίεβο, με παροχή οικονομικής βοήθειας και τελευταίας τεχνολογίας οπλικών συστημάτων.

Το επιχείρημά τους είναι ότι είναι προς το συμφέρον των ΗΠΑ να προκαλέσουν –μέσω του Κιέβου– τη μεγαλύτερη δυνατή αιμορραγία στη Ρωσία. Αν και οι προβλέψεις τους ότι οι πρωτοφανείς κυρώσεις θα προκαλούσαν κατάρρευση της ρωσικής οικονομίας και πιθανόν αποσταθεροποίηση του καθεστώτος Πούτιν διαψεύσθηκαν παταγωδώς, επιμένουν στην ίδια γραμμή. Ισχυρίζονται ότι κλιμακώνοντας την πίεση θα καταφέρουν αυτό που δεν έχουν καταφέρει μέχρι τώρα. Περιττό να σημειωθεί πως αδιαφορούν για το κόστος που πληρώνουν οι Ουκρανοί.

Υπάρχει, ωστόσο, και μία ακόμα πιο σκληροπυρηνική πτέρυγα στο αμερικανικό βαθύ κράτος, η οποία πιέζει για μια πιο άμεση πολεμική εμπλοκή. Φτάνει ακόμα και στο σημείο να προτείνει την επιβολή ζώνης απαγόρευσης πτήσεων πάνω από την Ουκρανία! Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι τα νατοϊκά μαχητικά θα έρθουν αναπόφευκτα αντιμέτωπα με τα ρωσικά, οπότε ο πόλεμος δια αντιπροσώπου (Ουκρανία) θα μετεξελιχθεί σε άμεσο πόλεμο ΝΑΤΟ-Ρωσίας με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Περιττό να αναφέρω ότι τέτοιου είδους απόψεις είναι –τουλάχιστον ρητορικά– κυρίαρχες στις ευρωπαϊκές πολιτικές ελίτ. Μιλάνε κατά κόρον για πόλεμο με τη Ρωσία, επικαλούμενες διάφορα περιστατικά (πτήσεις drones πυρκαγιές σε βιομηχανίες κλπ), τα οποία αποδίδουν στις ρωσικές μυστικές υπηρεσίες, χωρίς να προσκομίζουν αποδείξεις. Το κλίμα, όμως, είναι τόσο φορτισμένο που όποιος θέσει θέμα στοιχείων στιγματίζεται σαν απολογητής της Μόσχας! Οι μαξιμαλιστικές διακηρύξεις-στόχοι, όμως, λειτουργούν ως πολιτική δέσμευση των ευρωπαϊκών πολιτικών ελίτ. Πώς να δικαιολογήσουν στη δική τους κοινή γνώμη μία διπλωματική λύση που εκ των πραγμάτων θα κατοχυρώνει ρωσικά κέρδη; Γι’ αυτό και προκρίνουν τη συνέχιση του πολέμου, αν και έτσι κινδυνεύουν να φορτωθούν την πολύ βαρύτερη ευθύνη μίας ουκρανικής κατάρρευσης.

Το πυρηνικό χαρτί 

Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν η Ευρώπη μπορεί να επέμβει για να την αποτρέψει. Γι’ αυτό θα μιλήσουμε αναλυτικά σε επόμενο άρθρο, αλλά ας υποθέσουμε ότι παρεμβαίνει με στρατιωτικές δυνάμεις στην Ουκρανία και μάλιστα συμπαρασύροντας και τους Αμερικανούς. Όσοι οραματίζονται μία τέτοια νατοϊκή πανστρατιά με σκοπό να κατατροπώσει τη Ρωσία, παρακάμπτουν με περισσή επιπολαιότητα το γεγονός πως μία άμεση εμπλοκή συνεπάγεται διολίσθηση σε πυρηνική σύγκρουση. Είναι εξόφθαλμο πως ο πόλεμος είναι υπαρξιακός για τη Ρωσία, πράγμα που σημαίνει ότι εάν κινδυνεύσει να ηττηθεί, δεν θα διστάσει να χρησιμοποιήσει όποια οπλικά συστήματα μπορούν να αποτρέψουν την ήττα, χωρίς ως ύστατο μέσο να αποκλείονται τα πυρηνικά.

Ο καθηγητής Καραγκάνοφ δεν χάνει ευκαιρία να υπογραμμίζει την ανάγκη να αποκατασταθεί η ρωσική πυρηνική αποτροπή, διευκρινίζοντας πως πρέπει να μπει στο τραπέζι το πυρηνικό χαρτί, έστω κι αν σε πρώτη φάση τα πλήγματα σε ευρωπαϊκούς στόχους θα πρέπει να είναι με συμβατικούς πυραύλους. Μπορεί το Κρεμλίνο να μην συμφωνεί, αλλά η θέση του έχει αρχίσει να βρίσκει απήχηση στους κόλπους της ρωσικής ελίτ, γεγονός που αποτελεί ένδειξη μεταβολής του κλίματος. Όταν ένας πόλεμος θεωρείται υπαρξιακός, το φάσμα των επιλογών που θεωρούνται θεμιτές ή απλώς συζητήσιμες διευρύνεται.

Η σκλήρυνση περιορίζει τα περιθώρια του Πούτιν, ο οποίος πρέπει να εξισορροπεί δύο αντίθετες απαιτήσεις: Και να αποφύγει μια σύγκρουση με το ΝΑΤΟ και να μην εμφανιστεί ότι υποχωρεί στη δυτική πίεση. Έτσι, η αξιοπιστία μετατρέπεται σε παράγοντα κλιμάκωσης. Όταν μια ηγεσία θεωρεί ότι η αυτοσυγκράτηση εκλαμβάνεται από τον αντίπαλο, ή κι από το εσωτερικό της ακροατήριο ως αδυναμία, αποκτά κίνητρο να αντιδράσει εντονότερα.

Παρόμοιος μηχανισμός λειτουργεί και στην Ευρώπη. Η πολιτική και επικοινωνιακή διαχείριση του πολέμου έχει περιορίσει τα περιθώρια αλλαγής πορείας. Όσο ο πόλεμος χρωματίζεται με έντονο ηθικό χαρακτήρα, τόσο δυσκολότερο είναι για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να προσανατολιστούν στη διπλωματία, χωρίς να κατηγορηθούν ότι υιοθετούν πολιτική κατευνασμού της Μόσχας. Έτσι, έχουν αυτοπαγιδευθεί πολιτικά, με αποτέλεσμα την πολεμική ρητορική.

Η έλλειψη διαλόγου Ευρώπης-Ρωσίας αυξάνει τον κίνδυνο λανθασμένων υπολογισμών. Όταν δεν υπάρχουν δίαυλοι επικοινωνίας, οι προθέσεις του αντιπάλου συνάγονται κυρίως από στρατιωτικές κινήσεις, εξοπλισμούς και δηλώσεις. Αυτό ευνοεί τη χειρότερη δυνατή ερμηνεία των κινήσεων του αντιπάλου. Σε περιβάλλον μεγάλης δυσπιστίας, κάθε αμφίσημη ενέργεια είναι πιθανότερο να ερμηνευθεί ως επιθετική παρά ως αμυντική. Έτσι η ανεξέλεγκτη κλιμάκωση μπορεί να προκύψει, χωρίς καμία πλευρά να την έχει επιδιώξει. Η αποτροπή, λοιπόν, δεν λειτουργεί μηχανιστικά. Για να λειτουργήσει, κάθε πλευρά πρέπει να κατανοεί τις κόκκινες γραμμές και τον τρόπο σκέψης της άλλης. Διαφορετικά, η αποτροπή μπορεί να οδηγήσει στο αντίθετο αποτέλεσμα.