Μπορούν οι τρεις μεγάλοι να μοιράσουν έναν άμορφο κόσμο;
18/11/2026
Η πρώτη τριμερής συνάντηση Τραμπ, Σι και Πούτιν στη Σενζέν ανακίνησε τη συζήτηση για μια «νέα Γιάλτα». Η εικόνα είναι ύποπτα συγγενής με το ιστορικό παρελθόν. Τρεις ηγέτες γύρω από ένα τραπέζι αποφασίζουν για έναν κόσμο που υπερβαίνει κατά πολύ τις χώρες τους. Είναι όμως μια εικόνα εξόχως παραπλανητική.
Η ίδια η μορφή της συνάντησης το δείχνει. Δεν είναι αυτόνομη διάσκεψη νικητών ενός παγκοσμίου πολέμου, αλλά συνάντηση στο περιθώριο της APEC, ενός πολυμερούς φόρουμ 21 μελών. Η Ουάσιγκτον ανακοίνωσε ότι θα συζητηθούν ο πόλεμος στο Ιράν και τα πυρηνικά όπλα, ενώ η Ουκρανία μένει εκτός. Το Πεκίνο, κατά τις διεθνείς αναφορές, ήταν ο πιο επιφυλακτικός από τους τρεις ως προς την αξία της.
Υπάρχει όμως ένα ερώτημα που συνήθως μένει στη σκιά. Ακόμη και αν οι Τρεις Μεγάλοι συμφωνούσαν στο πώς θέλουν να οργανωθεί ο κόσμος, πόσο θα μπορούσαν πράγματι να περιορίσουν τις επιλογές των υπολοίπων; Η απάντησή μου είναι ότι το σημερινό διεθνές σύστημα είναι από τη φύση του δύσκολο να μοιραστεί, γιατί αντιστέκεται σε κάθε τυπολογία.
Ακόμη και ο όρος «πολυπολικό» αδικεί το σημερινό σύστημα. Στη Δύση η πολυπολικότητα αναγιγνώσκεται ως μια επανάληψη, grosso modo, της Βεστφαλιανής Ευρώπης, ή του συστήματος των πόλεων-κρατών της Αρχαίας Ελλάδας. Η κύρια διαφορά με εκείνα τα συστήματα είναι ότι τότε υπήρχε ένας εθνοπολιτισμικός πυρήνας που όριζε τους κανόνες, σε έναν σχετικά μικρό χώρο. Σήμερα έχουμε ολόκληρο τον πλανήτη μέσα σε ένα πολυπολιτισμικό υπερσύστημα, χωρίς πυρήνα και χωρίς κοινό πλαίσιο νοημάτων.
Γιατί οι ιστορικές αναλογίες παραπλανούν
Το ίδιο ισχύει και για τα γυαλιά του Ψυχρού Πολέμου, με τα οποία επιμένουμε να αναγιγνώσκουμε τη σημερινή κατάσταση. Η Γιάλτα προέκυψε στο τέλος ενός παγκοσμίου πολέμου, όταν οι στρατοί είχαν ήδη χαράξει τις γραμμές πάνω στο έδαφος. Οι ΗΠΑ και η ΕΣΣΔ ήταν οι μόνοι παγκόσμιοι δρώντες, η Ευρώπη ήταν σε ερείπια και νέες Δυνάμεις δεν είχαν αναδυθεί. Το μεταπολεμικό σύστημα προέκυψε σχεδόν αυτόματα. Και πάλι όμως, χρειάστηκαν χρόνια για να πάρουν οι δύο συνασπισμοί τη μορφή που γνωρίζουμε.
Σήμερα ισχύει ακριβώς το αντίθετο. Αντί για την σαφήνεια των ερειπίων του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου πάνω στην οποία χτίστηκε το Διπολικό Ψυχροπολεμικό Σύστημα, σήμερα υπάρχει απόλυτη ασάφεια. Έχουμε νέους δρώντες και παλαιούς δρώντες, με υποψήφια νέα γεωπολιτική ταυτότητα, ασάφεια στις ισορροπίες ισχύος και γεωοικονομικό ανταγωνισμό σε ένα παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο. Κανένας δεν κατέχει στρατιωτικά τις σφαίρες που θα ήθελε να ελέγχει. Αν οι Τρεις θέλουν να τις ορίσουν, θα πρέπει να τις παράγουν: να ελέγξουν δηλαδή και τις σχέσεις των κρατών που διεκδικούν. Αυτό όμως κοστίζει πολύ.
Χαρακτηριστική περίπτωση είναι αυτή της Λατινικής Αμερικής, ιδιαίτερα ο Νότιος Κώνος. Από «Ακραία Δύση» (Extreme West) μετατρέπεται, ή μπορεί να μετατραπεί, σε μέρος του Παγκόσμιου Νότου, ή σε ανεξάρτητο δρώντα. Η τριμερής της Σενζέν δεν τακτοποιεί αυτή την ασάφεια. Απλώς τη φέρνει στο ίδιο τραπέζι.
Στεριά και Θάλασσα: Το τέλος μιας καθαρής ισορροπίας
Επίσης, στον μεταπολεμικό κόσμο είχαμε μια “καθαρή” ισορροπία ισχύος μεταξύ Χερσαίων και Θαλάσσιων Δυνάμεων. Οι ΗΠΑ κυριαρχούσαν στους ωκεανούς και η Σοβιετική Ένωση δεν είχε αντίζηλο στην καρδιά της Ευρασίας. Οι ΗΠΑ εφάρμοσαν ουσιαστικά τη λογική των Mackinder, Spykman και Mahan, που συμπυκνώνεται σε ένα τρίπτυχο:
- έλεγχος των ωκεανών.
- πάνω στον έλεγχο των ωκεανών, έλεγχος των εγγύς υδάτων.
- πάνω στον έλεγχο των εγγύς υδάτων, έλεγχος της Rimland και διατήρηση του πολύτιμου προγεφυρώματος στην Ευρασία, κατά τον Μπρεζίνσκι, δηλαδή της Δυτικής Ευρώπης.
Η Θάλασσα δεν μπορούσε να ασκήσει αποφασιστική προβολή ισχύος στη Heartland. Αλλά και η Στεριά δεν μπορούσε να προσβάλει τη Θάλασσα παρά μόνο σε μικρό βάθος. Σήμερα αυτό έχει αλλάξει, και μάλιστα προς τις δύο κατευθύνσεις. Τα «υπερπλέγματα αντιπρόσβασης και άρνησης περιοχής» (Hyper A2/AD complexes) της Κίνας, αλλά και της Βορείου Κορέας και του Ιράν, σπρώχνουν τη Στεριά βαθιά μέσα στη Θάλασσα. Ταυτόχρονα, τα πλήγματα μεγάλου βεληνεκούς, οι διευρυμένες δορυφορικές αρχιτεκτονικές και τα μη επανδρωμένα συστήματα, κάνουν την ίδια τη Heartland να μην είναι πλέον άβατο.
Η Μαύρη Θάλασσα είναι το καθαρότερο παράδειγμα. Ένα κράτος χωρίς ουσιαστικό πολεμικό ναυτικό απαγόρευσε σε μεγάλο βαθμό τη θάλασσα σε μια μεγάλη χερσαία Δύναμη. Το αποτέλεσμα δεν είναι μια νέα ισορροπία μεταξύ Στεριάς και Θάλασσας, αλλά μια αμοιβαία διείσδυση: Mια κατά κάποιον τρόπο ολική «παρακτιοποίηση» του πλανήτη, όπου η καθαρή διάκριση του Mackinder χάνει το νόημά της.
Ο ανταγωνισμός που παγιώνει, ή διαλύει, την ιεραρχία
Το σημαντικότερο όμως είναι πως είναι μάλλον λάθος, και πιθανώς μεγάλο λάθος, να βλέπουμε τους “Τρεις Μεγάλους” ως ανταγωνιστές ή έστω ως “καθαρούς” ανταγωνιστές. Στην πραγματικότητα, οι Big Three δημιουργούν ένα μπλοκ συνεργειών και ανταγωνισμών σε ένα ενιαίο πλαίσιο. Στόχος θα ήταν ένας πιο “τακτοποιημένος”, ολιγαρχικός και πυραμιδοειδής κόσμος, με αυτούς στην κορυφή και δομές κάτω από αυτούς.
Εδώ εμφανίζεται ένα παράδοξο. Αν οι Τρεις θέλουν πράγματι ένα ολιγαρχικό διεθνές σύστημα, με ελεγχόμενες δομές κάτω από αυτούς, πρέπει να εντείνουν τον ανταγωνισμό μεταξύ τους. Κάθε Μεγάλος πιέζει τους εξαρτημένους από αυτόν να κόψουν τους δεσμούς τους με τους αντιπάλους, και τα όρια των «αυλών» σκληραίνουν. Υπό αυτήν την έννοια, ο ανταγωνισμός τους έχει στην ουσία συνεργατικό χαρακτήρα, ακόμη και χωρίς κοινό σχέδιο. Αυτός ήταν άλλωστε ο μηχανισμός του Ψυχρού Πολέμου. Η εξωτερική απειλή νομιμοποιούσε την πειθαρχία μέσα σε κάθε μπλοκ, στη Βουδαπέστη του 1956, στην Πράγα του 1968, στη Λατινική Αμερική.
Ο ίδιος ανταγωνισμός όμως μπορεί να οδηγήσει και στο αντίθετο. Όταν πολλοί Ισχυροί διεκδικούν την ίδια χώρα, ο καθένας έχει κίνητρο να της προσφέρει ό,τι δεν μπορεί να της δώσει ο άλλος. Η χώρα αυτή βλέπει τις επιλογές της να διευρύνονται, εφόσον έχει τους πόρους, τους θεσμούς και τη βούληση να τις αξιοποιήσει.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι ένα: Μπορεί ένας Ισχυρός να μετατρέψει την εξάρτηση ενός κράτους σε ένα πεδίο σε δικαίωμα βέτο σε όλα τα άλλα; Αν μπορεί, η πυραμίδα χτίζεται. Αν δεν μπορεί, ο ανταγωνισμός των Μεγάλων γίνεται ευκαιρία για τους υπόλοιπους. Σήμερα η μετατροπή αυτή σκοντάφτει σε τρία εμπόδια:
- Η αλληλεξάρτηση. Τα αδιάβατα όρια έχουν τεράστιο οικονομικό κόστος και για τους ίδιους τους Μεγάλους.
- Οι επικαλυπτόμενες “αυλές”. Η Κεντρική Ασία, η Αρκτική και ο Νότιος Κώνος διεκδικούνται ταυτόχρονα από δύο ή και τους τρεις.
- Οι μεικτές σχέσεις. Οι “από κάτω” Δυνάμεις διατηρούν σχέσεις με περισσότερους από έναν της ανώτερης κλίμακας, και αυτή είναι ακριβώς η δύναμή τους. Άρα ακόμη και αν η πυραμίδα σχηματιστεί, θα έχει πορώδεις τοίχους.
Σχέσεις που διασχίζουν τις σφαίρες: Ευρώπη και Βραζιλία
Η Ευρώπη είναι το πιο ενδιαφέρον παράδειγμα. Στα πρώιμα μεταπολεμικά χρόνια ήταν ένας μεγάλος ασθενής που θεραπεύτηκε με αμερικανικό χρήμα, το οποίο λειτούργησε εν πολλοίς και ως μοχλός αμερικανικής ανάπτυξης. Σήμερα το ευρωπαϊκό προγεφύρωμα φαίνεται να αποτελεί έναν από τους κυριότερους γεωοικονομικούς αντιπάλους των ΗΠΑ.
Είναι ταυτόχρονα σύμμαχος και ανταγωνιστής. Εξαρτάται από τις ΗΠΑ στην ασφάλεια και συγκρούεται μαζί τους στο εμπόριο, τη βιομηχανική πολιτική και τη ρύθμιση των ψηφιακών αγορών. Υπάρχει επίσης ασάφεια για τη στρατιωτική ισχύ της, για τις μορφές της οικονομίας της και για τη γεωγραφία της ενέργειάς της.
Εδώ φαίνεται καθαρά ο μηχανισμός του βέτο. Η ευρωπαϊκή αυτονομία κρίνεται από το αν οι Ευρωπαίοι μπορούν να διαπραγματεύονται τις οικονομικές διαφορές τους χωρίς να τις πληρώνουν στο πεδίο της άμυνας. Αν ο κόσμος γίνει πυραμιδοειδής, η Ευρώπη δεν θα είναι στην κορυφή αλλά στη βάση της. Ίσως η αμερικανική στάση απέναντι στην ΕΕ να διαβάζεται καλύτερα ως προσπάθεια να τοποθετηθεί ακριβώς εκεί, μετατρέποντας την εξάρτηση στην ασφάλεια σε μοχλό στην οικονομία.
Η Βραζιλία δείχνει την άλλη όψη. Μετέχει στους BRICS, έχει την Κίνα ως κεντρικό οικονομικό εταίρο και διατηρεί ουσιαστικούς δεσμούς με τις ΗΠΑ και την Ευρώπη. Αντλεί από τις ιστορικές και πολιτισμικές ρίζες της στην «Ακραία Δύση» και συγχρόνως διεκδικεί πολιτικό ρόλο στον Παγκόσμιο Νότο. Κανένας από τους Τρεις δεν μπορεί να την κλείσει στην αυλή του, χωρίς να πληρώσει βαρύ τίμημα.
Οι άλλοι Big και το πεδίον δόξης των Μεσαίων Δυνάμεων
Η Βραζιλία, όμως, δεν είναι εξαίρεση. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν μόνο οι Big Three, αλλά πολλοί άλλοι Big, Semi Big και Near Big. Η Ινδία είναι η σημαντικότερη από αυτούς, αλλά υπάρχουν επίσης η Ιαπωνία, η Ινδονησία και πολλοί άλλοι. Υπάρχει και η άνοδος του λεγόμενου Παγκόσμιου Νότου, όσο και αν αυτό το μέγεθος είναι ασαφές, μη συμπαγές και άμορφο. Ο Παγκόσμιος Νότος δεν αποτελείται πλέον από χώρες που περιμένουν ελεημοσύνη. Πολλές έχουν σημαντικά ισχυρότερες δομές και οικονομίες από ό,τι στο πρόσφατο παρελθόν.
Εδώ αποκτά σημασία η ενεργός μη ευθυγράμμιση (Active Non-Alignment), όπως την εξέφρασαν οι Jorge Heine, Carlos Fortin και Carlos Ominami στη μελέτη τους “The Non Aligned World. Striking Out in an Era of Great Power Competion”. Μια κυβέρνηση διεκδικεί το δικαίωμα να κρίνει κάθε συνεργασία με βάση τις δικές της προτεραιότητες. Αρνείται, δηλαδή, ακριβώς αυτό που χρειάζεται η πυραμίδα: Την ευθυγράμμιση σε ένα ζήτημα ως προϋπόθεση για όλα τα άλλα.
Και όπως γράφει ο Sir Robin Niblett στη μελέτη του “After America. The End of the Old Order and the Rise of the Middle Powers”, ανοίγεται ένα «πεδίον δόξης λαμπρόν» για τις Μεσαίες Δυνάμεις, αν καταφέρουμε βέβαια να ορίσουμε τι σημαίνει ο όρος. Το ερώτημα είναι αν οι Μεσαίες Δυνάμεις, συντονίζοντας τις επιλογές τους, μπορούν να συνδιαμορφώσουν τους κανόνες. Η απάντηση κρίνεται λιγότερο από τη θέση τους σε μια γενική κλίμακα ισχύος και περισσότερο από το τι μπορούν να κάνουν από κοινού σε συγκεκριμένα πεδία.
Και δεν έχουμε ακόμη βάλει στην εξίσωση τους ανταγωνισμούς για τα στρατηγικά μέταλλα, τη γεωγραφία της ενέργειας και τις κρίσιμες νέες τεχνολογίες, όπως οι κβαντικοί υπολογιστές. Έχουμε λοιπόν ένα άμορφο σύστημα.
Από το πολυπολικό στο Multiversal
Η «τριάδα» της Σενζέν είναι πραγματική μόνο σε ένα πεδίο, το πυρηνικό. Δεν είναι τυχαίο ότι ο διεθνής τύπος την περιγράφει ως συνάντηση των μεγαλύτερων πυρηνικών Δυνάμεων. Ακόμη και εκεί η ισοτιμία είναι ασύμμετρη. Συγκεκριμένα, η Κίνα δείχνει μικρό ενδιαφέρον για πυρηνική συμφωνία, αφού τα οπλοστάσια ΗΠΑ και Ρωσίας ξεπερνούν κατά πολύ το δικό της. Σε κάθε άλλο πεδίο οι πόλοι αλλάζουν. Ο πίνακας είναι ενδεικτικός:
Οι πόλοι του ενός πεδίου δεν συμπίπτουν με τους πόλους του άλλου. Αυτό ακριβώς δεν μπορεί να συλλάβει ο όρος «πολυπολικό διεθνές σύστημα», όπως συνήθως τον ερμηνεύουμε, όπου υποτίθεται ότι κάθε πόλος έχει την ίδια εμβέλεια σε όλα τα πεδία. Για τον ίδιο λόγο ο μηχανισμός του βέτο δυσκολεύεται. Η κυριαρχία σε ένα πεδίο δεν μεταφέρεται αυτόματα σε άλλο.
Η έννοια του Multiplex του Amitav Acharya άνοιξε ήδη τον δρόμο προς μια παγκόσμια τάξη πολιτισμικά πολλαπλή και οικονομικά διασυνδεδεμένη, όπου πολλοί δρώντες συμμετέχουν στη διαμόρφωση των κανόνων. Το Multiplex παραμένει όμως ένα σύστημα, ένας κινηματογράφος με πολλές αίθουσες.
Με την έννοια του Multiversal Διεθνούς Συστήματος προχωράμε ένα βήμα πιο πέρα. Δεν έχουμε ένα σύστημα με πολλούς πόλους ή πολλές αίθουσες, αλλά πολλά παράλληλα διεθνή συστήματα που συνυπάρχουν και διαπλέκονται στον ίδιο χωροχρόνο, χωρίς κανένα να απορροφά τα υπόλοιπα. Κάθε δρών κινείται ταυτόχρονα σε πολλά από αυτά, με διαφορετική θέση σε καθένα. Και κυρίως, κάθε δρών ζει σε το δικό του οντολογικό και χρονικό «σύμπαν».
Από την κορυφή, ένα τέτοιο σύστημα φαίνεται άμορφο. Από τη σκοπιά ενός συγκεκριμένου κράτους έχει πολλές μορφές ταυτόχρονα. Κάποιες σχέσεις του είναι βαθιά ιεραρχικές, άλλες διαπραγματεύσιμες και άλλες διασχίζουν τις υποτιθέμενες γραμμές των συνασπισμών.
Επίλογος: Μία σύνοδος, τρία γεγονότα
Όμως, έχουμε μιλήσει ακόμη για το σημαντικότερο. Τα θεμελιώδη ερμηνευτικά σχήματα των δρώντων. Πώς αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τους άλλους; Η ίδια η Σενζέν το δείχνει. Η ίδια συνάντηση είναι στην ουσία τρία διαφορετικά γεγονότα:
- για την Ουάσιγκτον, ένα «deal»
- για τη Μόσχα, αναγνώριση ισοτιμίας
- για το Πεκίνο, επιβεβαίωση της κεντρικότητας του ως οικοδεσπότη
Η ίδια ρύθμιση μπορεί να είναι για τον έναν μακροχρόνια δέσμευση και για τον άλλον προσωρινή συμφωνία σε ένα πεδίο. Όταν έρθει η κρίση, αυτές οι διαφορές θα κρίνουν τι θεωρεί κάθε πλευρά ότι δικαιούται να ζητήσει. Ο Τραμπ, ο Πούτιν και ο Σι θα κάθονται στο ίδιο τραπέζι, αλλά όχι στον ίδιο κόσμο. Αυτό είναι κάτι πολύ πιο βαθύ και θα είναι το θέμα επόμενου κειμένου.
Προς το παρόν αρκεί ένα συμπέρασμα. Μια σύνοδος κορυφής μπορεί να αποτυπώσει την τάξη που προτιμούν οι Ισχυροί. Η τάξη που θα προκύψει τελικά θα κριθεί όμως και από εκείνους στους οποίους θα επιχειρήσουν να την επιβάλουν. Όποιος ψάξει στη Σενζέν μια νέα Γιάλτα, θα βρει μόνο την αντανάκλαση των δικών του γυαλιών.





