Ιστορία γεωπολιτικού σφάλματος το σχέδιο της Δύσης να γονατίσει τη Ρωσία

Αυτά τα λόγια του Στάλιν θυμούνται οι επίγονοί του όταν βλέπουν ότι μια πανίσχυρη δυτική στρατιωτική συμμαχία φτιάχτηκε μ΄ένα μοναδικό στόχο: Να απομονώσει και τελικά να καταστρέψει τη Ρωσική Ομοσπονδία. Η λογική αυτής της στρατηγικής ήταν απλή: Πάγωμα βασικών πηγών εσόδων, επιβολή χιλιάδων κυρώσεων, αποκοπή από το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, απαγόρευση εμπορίου τεχνολογίας, και διάθεση εκατοντάδων δισεκατομμυρίων ευρώ σε στρατιωτική βοήθεια. Σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία, μια χώρα που υπόκειται σ΄αυτό το επίπεδο πίεσης θα έπρεπε να καταρρεύσει.

Κι όμως, η ρωσική οικονομία, ενώ μεταμορφώθηκε ριζικά, δεν κατέρρευσε· η στρατιωτική μηχανή δεν σταμάτησε, αλλά εξελίχθηκε τεχνολογικά· το καθεστώς, παρά τους εσωτερικούς κλονισμούς και τη πολεμική φθορά, δεν έπεσε. Ο Πούτιν βρίσκεται ακόμα στο Κρεμλίνο.

Αυτή είναι η συναρπαστική ιστορία ενός πρώην αξιωματικού της KGB, ο οποίος κληρονόμησε μια διαλυμένη, ταπεινωμένη αυτοκρατορία στις στάχτες της Σοβιετικής Ένωσης, και έχτισε ένα κράτος τόσο αδίστακτα ρεαλιστικό και θεμελιωδώς παρεξηγημένο από τη Δύση που απορρόφησε τον βαρύτερο οικονομικό βομβαρδισμό στη σύγχρονη ιστορία και παρέμεινε όρθιο. Είναι μια ιστορία επιβίωσης, ισχύος και κρυφών μηχανισμών ενός κόσμου που δεν είναι πλέον μονοπολικός. Είναι η ιστορία του απόλυτου γεωπολιτικού σφάλματος της Δύσης;

Δεκαετία ταπείνωσης

Για να κατανοήσουμε πώς ο Πούτιν επέζησε από την τεράστια εκστρατεία πίεσης, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε τη κρίση που σφυρηλάτησε την προσωπικότητα του, την γεωπολιτική τύφλωση των αντιπάλων του και τις σιωπηλές συμμαχίες που επέτρεψαν στο ρωσικό κράτος να αναπνέει όταν η Δύση προσπαθούσε να το πνίξει.

Η κατάρρευση της Σοβιετίας το 1991 οδήγησε σε μια δεκαετία βαθιάς ταπείνωσης και οικονομικού χάους. Ο υπερπληθωρισμός εξαφάνισε τις οικονομίες εκατομμυρίων ρώσων πολιτών, το προσδόκιμο ζωής μειώθηκε κατακόρυφα, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση πτώχευσε, και μια μικρή ομάδα ολιγαρχών, συχνά με στενούς δεσμούς με το οργανωμένο έγκλημα, λεηλατούσε τη κρατική περιουσία.

Δυτικοί οικονομικοί σύμβουλοι συνταγογραφούσαν θεραπείες-σοκ που επιδείνωναν τη δυστυχία του μέσου πολίτη. Ο δεύτερος πόλεμος της Τσετσενίας μαινόταν, απειλώντας να διαλύσει ολόκληρο το Βόρειο Καύκασο· η ανατολική επέκταση του ΝΑΤΟ απορροφούσε τα κράτη του πρώην Συμφώνου της Βαρσοβίας. Όλοι περίμεναν ότι μια διαιρεμένη, αδύναμη Ρωσία θα διαμελιζόταν, θα γινόταν αντικείμενο εκμετάλλευσης και τελικά θα καταστρεφόταν από ξένες δυνάμεις.

Το απόλυτο αμάρτημα στη γεωπολιτική

Ο Πούτιν είχε παρακολουθήσει τη σοβιετική αυτοκρατορία να διαλύεται, χωρίς να πέσει τουφεκιά. Ήταν η στιγμή που διαμόρφωσε την κοσμοθεωρία του: Η αδυναμία είναι το απόλυτο αμάρτημα στη γεωπολιτική.

Όταν διαδέχθηκε τον Γιέλτσιν το 1999, η πρώτη πολιτική πράξη του ήταν η αποκατάσταση της κυριαρχίας του κράτους. Ανοικοδόμησε την κάθετη δομή εξουσίας, συγκεντρώνοντας την στο Κρεμλίνο· γονάτισε τους περιφερειακούς κυβερνήτες που ενεργούσαν σαν ανεξάρτητοι πολέμαρχοι· διεξήγαγε έναν βάναυσο, ασυμβίβαστο πόλεμο στην Τσετσενία στέλνοντας ένα μήνυμα στα αυτονομιστικά κινήματα: Η εδαφική ακεραιότητα της Ρωσικής Ομοσπονδίας είναι αδιαπραγμάτευτη.

Όσοι οικονομικοί ολιγάρχες έμειναν εκτός πολιτικής και ήταν παραγωγικοί για το κράτος διατηρήσαν τον πλούτο τους· όσοι αμφισβήτησαν το κράτος φυλακίστηκαν και τα περιουσιακά τους στοιχεία κατασχέθηκαν. Επανεθνικοποιήθηκε ο ενεργειακός τομέας, φτιάχτηκαν επιτυχημένες κρατικές επιχειρήσεις (Gazprom, Rosneft), και χάρη στις υψηλές τιμές βασικών αγαθών της δεκαετίας του 2000 γέμισαν τα κρατικά ταμεία. Εξοφλήθηκε το εξωτερικό χρέος και δημιουργήθηκαν μεγάλα αποθέματα ξένου συναλλάγματος. Για δύο δεκαετίες αυτή η φόρμουλα λειτούργησε. Το ΑΕΠ της Ρωσίας αυξήθηκε, η μεσαία τάξη επεκτάθηκε και τα ποσοστά αποδοχής του Πούτιν κυμαίνονταν σταθερά κοντά στο 80%.

Παράλληλα, πολλά ελεγχόμενα από ολιγάρχες ΜΜΕ τέθηκαν υπό συντακτική καθοδήγηση, ορισμένες ακτιβιστικές οργανώσεις (ΛΟΑΤΚΙ κ.α.) ετέθησαν εκτός νόμου, καταργήθηκαν οι χρηματοδοτούμενες από το εξωτερικό ΜΚΟ και απαγορεύθηκε η λειτουργία των κομμάτων που στήριζαν. Σε μια διαλυμένη και ταπεινωμένη χώρα που προσπαθούσε να ορθοποδήσει, ο πολιτικός πλουραλισμός ανταλλάχθηκε με σταθερότητα. Για έναν πληθυσμό που είχε τραυματιστεί από το χάος της δεκαετίας του 1990, ήταν κάτι που αποδέχθηκε πρόθυμα.

Αυτή τη περίοδο, η Δύση απολάμβανε φθηνό ρωσικό φυσικό αέριο και επικερδείς αγορές για τα είδη πολυτελείας και τις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες της, κάνοντας τα στραβά μάτια στους περιορισμούς των ελευθεριών από το Κρεμλίνο. Πόνταρε στο ότι καθώς οι πολίτες γίνονταν πλουσιότεροι θα απαιτούσαν μια δυτικού τύπου νεοφιλελεύθερη δημοκρατία, και η οικονομική παγκοσμιοποίηση τελικά θα τιθάσευε το Κρεμλίνο. Ήταν μια βαθιά παρερμηνεία της ρωσικής ψυχής και της φύσης του καθεστώτος.

Καθεστώς κυρώσεων

Όταν οι ρωσικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Ουκρανία το 2022, το δυτικό καθεστώς κυρώσεων που ακολούθησε ήταν το πιο συντριπτικό που επιβλήθηκε ποτέ σε μεγάλη δύναμη. ΕΕ, ΗΠΑ, Αγγλία και οι σύμμαχοι τους πάγωσαν περίπου 300 δισεκατομμύρια δολάρια από τα ρωσικά συναλλαγματικά αποθέματα· επέβαλαν εμπάργκο στο ρωσικό πετρέλαιο· έκλεισαν τις δυτικές επιχειρήσεις και απαγόρευσαν τις εξαγωγές δυτικής τεχνολογίας στη Ρωσία· αποσύνδεσαν τις τράπεζες της από το διεθνές σύστημα Swift.

Προέβλεπαν ταχεία οικονομική κατάρρευση της Ρωσίας: Διψήφια συρρίκνωση του ΑΕΠ, υπερπληθωρισμό που θα εξαφάνιζε το ρούβλι, μαζική έξοδο της μορφωμένης μεσαίας τάξης που θα πυροδοτούσε πολιτική κρίση. Πίστευαν ότι το τεράστιο βάρος αυτής της τιμωρητικής πολιτικής θα ανάγκαζε τον Πούτιν, είτε να διαπραγματευτεί μια αποχώρηση από την Ουκρανία, ή να ανατραπεί από εσωτερική εξέγερση. Η πραγματικότητα τους διέψευσε: Ο Πούτιν, όχι μόνο δεν ανατράπηκε αλλά είναι ο τρίτος μακροβιότερος Ρώσος ηγέτης μετά τη Μεγάλη Αικατερίνη και το Στάλιν.

Οι δυτικοί “φωστήρες” παρερμήνευσαν ριζικά τη δομή της ρωσικής οικονομίας που της επέτρεψε να λάβει επώδυνα μέτρα που απέτρεψαν την άμεση οικονομική καρδιακή προσβολή που είχαν προβλέψει. Αναπροσανατολίστηκε από μια οικονομία που στρεφόταν προς την Ευρώπη και καθοδηγούνταν από τις αγορές, σε μια οικονομία που στρέφεται προς την Ασία και καθοδηγείται από το κράτος. Σε θέματα ενέργειας, οι ευρωπαϊκές κυρώσεις γύρισαν μπούμερανγκ, διότι οι “φωστήρες” της ΕΕ δεν υπολόγισαν τη διαθεσιμότητα εναλλακτικών λύσεων, όπως «η παρουσία μεγάλων οικονομιών εκτός του συνασπισμού κυρώσεων, οι στρατηγικές επιλογές των κρατών, τα κίνητρα των εμπορικών παραγόντων» (Brookings).

Το κοινωνικό συμβόλαιο στη Ρωσία έχει μετατοπιστεί ριζικά. Δεν βασίζεται πλέον στην ενσωμάτωση με τη Δύση, αλλά σε παραδοσιακές αξίες, αντιδυτικό εθνικισμό, αμοιβαία επωφελή οικονομικά ανοίγματα στο παγκόσμιο Νότο. Αυτή η μετατόπιση επεκτείνεται και στη αμυντική της αντίληψη: Ακόμα κι αν υπάρξουν αλλαγές στην ψήφο του ευρωπαϊκού κοινού και στις προσωπικότητες της ηγεσίας του, δεν θα υπάρξει καμία αλλαγή στη διατλαντική στρατηγική που απαιτεί ένα μόνιμο πόλεμο με τη Ρωσία, απευθείας ή συγκαλυμμένο.

Δυαδική επιλογή σε πολυπολική πραγματικότητα

Οι αμερικανικοί στρατηγικοί κύκλοι έχουν εντάξει τον ουκρανικό πόλεμο στα ευρύτερα πλαίσια των σχεδιασμών τους που καθιστούν το περιορισμό του πολυπολικού κόσμου μια υπαρξιακή αναγκαιότητα για την αυτοκρατορία. Γι’ αυτό, ο Πούτιν παρουσίασε τον ουκρανικό πόλεμο ως μάχη εμπροσθοφυλακής του πολυπολικού κόσμου, επισημαίνοντας ότι η Ρωσία πολεμά μ’ ολόκληρο το ΝΑΤΟ. Για να ικανοποιήσουν την “Λίστα Προτεραιότητας Ουκρανικών Απαιτήσεων ” (PURL), νατοϊκές κυβερνήσεις αδειάζουν τα αμυντικά τους αποθέματα και αφαιμάζουν τους εθνικούς τους προϋπολογισμούς. Χωρίς τη νατοϊκή στήριξη (όπλα, χρήμα, ηλεκτρονική καθοδήγηση) η Ουκρανία θα είχε καταρρεύσει προ πολλού.

Μέχρι τώρα, το Κρεμλίνο δεν απαντά στις νατοϊκές προκλήσεις με ανταποδοτικές επιθέσεις στην ευρωπαϊκή επικράτεια, αλλά συνεχίζει να αποσυναρμολογεί συστηματικά την Ουκρανία ως στρατιωτική απειλή. Αντισταθμίζει την αποδυνάμωση του δόγματος στρατηγικής αποτροπής μ’ ένα σταδιακά αυξανόμενο αποκλεισμό της Ουκρανίας από αέρα, θάλασσα και ξηρά, με συνεχιζόμενες επιθέσεις σε ενεργειακά συστήματα, εφοδιαστικούς κόμβους, στρατιωτικοβιομηχανικά συγκροτήματα.

Σ’ έναν κόσμο που καθοδηγείται ολοένα και περισσότερο από την ωμή βία και τον έλεγχο των ενεργειακών ροών, η Δύση ένωσε το δικό της μπλοκ, αλλά αποξένωσε τον υπόλοιπο κόσμο. Η προσπάθεια της να δημιουργήσει έναν παγκόσμιο συνασπισμό εναντίον της Ρωσίας απέτυχε, επειδή προσπάθησε να επιβάλει μια δυαδική επιλογή σε μια πολυπολική πραγματικότητα. Αυτή η πραγματικότητα έδειξε ότι η Ρωσία δεν ήταν ποτέ πραγματικά απομονωμένη· απλά ήταν απομονωμένη από τη Δύση. Και επειδή η Δύση δεν είναι πλέον η μόνη κινητήρια δύναμη της παγκόσμιας οικονομίας, η απομόνωση απ’ αυτή δεν είναι πλέον θανατική καταδίκη.

Η ιστορία θα κρίνει αν ο Πούτιν υπήρξε ένας λαμπρός στρατηγιστής, ή μια τραγική φιγούρα που οδήγησε τη χώρα του σε τέλμα. Όμως, δεν μπορεί να αμφισβητηθεί το γεγονός ότι αντιστάθηκε σθεναρά στη συνδυασμένη οικονομική, στρατιωτική και διπλωματική ισχύ της Δύσης, και δεν κατέρρευσε. Αναδιαμόρφωσε την παγκόσμια γεωπολιτική, ξεμπρόστιασε τη προσχηματική “Μετα-Ψυχροπολεμική Συναίνεση” (PWC) των δυτικών νεοφιλελεύθερων ελίτ, και ανάγκασε τον κόσμο να αντιμετωπίσει την πραγματικότητα ότι η εποχή της αδιαμφισβήτητης δυτικής ηγεμονίας τελειώνει. Η ιστορία θυμάται τους ηγέτες για τον κόσμο που άφησαν πίσω τους.