Όταν ο συμβιβασμός έχει κόστος και η κλιμάκωση είναι επικίνδυνη

Οι πολύωρες συνομιλίες ανάμεσα σε ΗΠΑ και Ιράν δεν δικαίωσαν τον Τραμπ.  Έγιναν όμως η αρχή κάτι πιο αβέβαιου, ασαφούς και δυνητικά πιο επικίνδυνου. Τα ίδια ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα, οι ίδιες πιέσεις συνεχίζονται, αλλά τώρα χωρίς το προστατευτικό πλαίσιο του διαλόγου. Η επικοινωνία δεν σταματά εντελώς· συνεχίζεται στο παρασκήνιο μέσω έμμεσων καναλιών. 

Η Ουάσιγκτον χρησιμοποιεί κάθε μέσο για να διατηρήσει τον έλεγχο της παγκόσμιας ροής ενέργειας: Ανατίναξε τον αγωγό Nord Stream εμποδίζοντας τη ροή ρωσικής ενέργειας προς την Ευρώπη· με τον ιρανικό πόλεμο αποβλέπει στη διατάραξη της ροής ενέργειας από τη Μέση Ανατολή προς τις χώρες του Παγκόσμιου Νότου, ειδικά τη Κίνα. 

Ο Τραμπ παίζει πολιτικό θέατρο. Πρώτον, δικαιολογεί αναδρομικά το πόλεμο με αφορμή το “κλείσιμο” του Στενού του Ορμούζ, υποκρινόμενος ότι αγνοεί ότι το Στενό ήταν εντελώς ανοιχτό μέχρι που ο ίδιος ξεκίνησε αυτό τον πόλεμο. Δεύτερον, στη πραγματικότητα ο Τραμπ δεν αντιτίθενται στο κλείσιμο του Στενού· απλώς θέλει να το κλείνει με τους δικούς του όρους: «Ο Τραμπ θα αποκλείσει το Στενό του Ορμούζ και το αμερικανικό ναυτικό θα παρεμποδίσει κάθε πλοίο σε διεθνή ύδατα που πλήρωσε φόρο διέλευσης στο Ιράν» (CNBC). Κυρίως, θέλει ένα κλειστό Στενό για τη Κίνα: «Ο Τραμπ απειλεί με αποκλεισμό το Ιράν εντείνοντας τη πίεση στην Κίνα» (WSJ).

Τρίτον, είναι υποκριτικό να διαμαρτύρεται για τον αποκλεισμό της ναυτιλίας στο Ορμούζ, όταν οι ΗΠΑ και τα κράτη-δορυφόροι τους κάνουν το δικό τους αποκλεισμό της ναυτιλίας σ΄ολόκληρο τον κόσμο. Επανάφεραν τη πειρατεία του 17ου αιώνα, από τα ανοικτά των ακτών της Βενεζουέλας και της Κούβας, μέχρι τη Βαλτική και τη Κασπία Θάλασσα, τη Μεσόγειο, και τις Θάλασσες των Φιλιππίνων και της Νότιας Κίνας: «Οι κατασχέσεις πλοίων του σκιώδους στόλου από την κυβέρνηση Τραμπ εγείρουν κρίσιμα νομικά και υλικοτεχνικά ερωτήματα» (AtlanticCouncil). 

O Τραμπ δεν δέχεται το “ναι” ως απάντηση

Oι πιέσεις της Ουάσιγκτον συμπεριλαμβάνουν εξουθενωτικές κυρώσεις, χρηματοδότηση πληρεξουσίων δρώντων, στοχευμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις. Πριν καν στεγνώσει το μελάνι της εκεχειρίας, ΗΠΑ και Ισραήλ βρήκαν ήδη το πρώτο παραθυράκι για να την παραβιάσουν. Ενώ η εκεχειρία περιλαμβάνει τον Λίβανο, το Ισραήλ εξαπέλυσε σφοδρές επιθέσεις εναντίον του. Η Ουάσιγκτον υποβίβασε το γεγονός: «Ο Βανς θεωρεί εύλογη παρεξήγηση τη διαφωνία σχετικά με το αν ο Λίβανος συμπεριλήφθηκε στην εκεχειρία» (TheHill). 

Μέσα σε μόλις δύο χρόνια το Ιράν έχει επανειλημμένα εμπλακεί σε διαπραγματεύσεις που η Ουάσιγκτον χρησιμοποιεί όχι για την επίτευξη ειρήνης, αλλά για να καλύψει τις προετοιμασίες για πόλεμο ή για να δικαιολογήσει τον ίδιο το πόλεμο: «Ο μεσολαβητής υπουργός Εξωτερικών του Ομάν, Αλμπουσάιντι, μίλησε δημόσια ώστε ο αμερικανικός λαός να γνωρίζει ότι η ειρήνη ήταν εφικτή όταν ο Τραμπ επέλεξε τον πόλεμο» (AsiaTimes). Με άλλα λόγια, o Τραμπ δεν δέχεται το “ναι” των Ιρανών ως απάντηση.

Μετά τη λήξη των πρόσφατων συνομιλιών, ο στόχος του Τραμπ μετατοπίζεται από την επίτευξη συμφωνίας στην αποκατάσταση των μοχλών πίεσης, ενώ το Ιράν προσπαθεί να απορροφήσει και ανακατευθύνει τη πίεση. 

Εσωτερικός διχασμός στο Ιράν

Για χρόνια, βασικός στόχος της Ουάσιγκτον ήταν ο διχασμός της ιρανικής κοινωνίας: Δημιουργία εσωτερικών τριβών· αποκεφαλισμοί ηγετικών στελεχών· πλήγματα σε ενεργειακές υποδομές· επιβολή παρατεταμένων κυρώσεων· υποδαύλιση λαϊκών αναταραχών: «Ο Αμερικανός υπουργός Οικονομικών, Μπέσεντ, παραδέχθηκε ότι η Ουάσιγκτον μηχανεύτηκε την ελεύθερη πτώση του ιρανικού ριάλ για να προκαλέσει λαϊκές εξεγέρσεις» (AlJazeera).  

Η εκεχειρία δίνει χρόνο να έλθουν στο προσκήνιο διαφορές απόψεων και λανθάνουσες διαιρέσεις μεταξύ των ιρανικών ελίτ. Με τις δολοφονίες πολύπειρων Ιρανών ηγετών να έχουν υπονομεύσει τους καθιερωμένους μηχανισμούς διαμεσολάβησης και συντονισμού μεταξύ ανταγωνιστικών κέντρων εξουσίας, αναπόφευκτα ο εσωτερικός διχασμός εντείνεται. 

Εκμεταλλευόμενος το κενό εξουσίας που άφησε η δολοφονία του ανώτατου ηγέτη Χαμανεΐ, ο πρόεδρος Πεζεσκιάν ζήτησε από τον αρχηγό των IRGC, Βαχίντι, να περιορίσει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις λόγω υψηλού οικονομικού κόστους.  Επίσης, ζήτησε δημόσια συγνώμη από τα κράτη του Κόλπου για τις ιρανικές πυραυλικές επιθέσεις εναντίον τους, αγνοώντας ότι αυτά τα κράτη φιλοξενούν αμερικανικές βάσεις επιθέσεων κατά ιρανικών πόλεων. Την ίδια περίοδο, ο πρώην υπουργός Εξωτερικών, Ζαρίφ, έγραψε άρθρο στο Foreign Affairs αντιτιθέμενος στην επίσημη εξωτερική πολιτική του Ιράν.

Η Ουάσιγκτον επωφελείται από τη εσωτερική πόλωση που δημιουργούν οι ενέργειες ορισμένων Ιρανών αξιωματούχων, ελπίζοντας να προκληθούν αλυσιδωτές επιπτώσεις στον αμυντικό έλεγχο και εποπτεία του Ιράν. Να δημιουργηθούν ρωγμές στην αμυντική δομή του Ιράν, ώστε να υποστεί μεγαλύτερες απώλειες καθώς ΗΠΑ και Ισραήλ θα αναπτύσσουν μια πιο συνεκτική επιθετική στρατηγική.

Ιδιαιτερότητες του Ιράν

Ο ιρανικός πόλεμος συνδέεται άρρηκτα με τις άλλες επιθετικές ενέργειες των ΗΠΑ σ΄όλο τον κόσμο. Απαγωγή πρόεδρου Βενεζουέλας και αιχμαλώτιση της χώρας· πόλεμος μέσω αντιπροσώπων στην Ουκρανία· κατακερματισμός Γιουγκοσλαβίας, Ιράκ, Λιβύης, Συρίας, Σομαλίας, Σουδάν· απειλές κατάληψης της Κούβας και της Γροιλανδίας· στρατιωτικές βάσεις και διεξαγωγή συγκεκαλλυμένων επιχειρήσεων σ΄όλη τη περιφέρεια της Κίνας, όπως περιγράφει μελέτη του αμερικανικού ναυτικού: «Θαλάσσιος πετρελαϊκός αποκλεισμός κατά της Κίνας» (NavalWarCollegeReview). 

Όταν, λοιπόν, η Ουάσιγκτον συνεχίζει τις επιθετικές δραστηριότητες με στόχο τη παγκόσμια πρωτοκαθεδρία, δεν θα αλλάξει ξαφνικά τη πολιτική της επιδιώκοντας ειρήνη ειδικά με το Ιράν. Το Ιράν έχει προετοιμαστεί από καιρό. Το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) ελέγχει περίπου το 30-40% της εγχώριας οικονομίας μέσω δικών του συγκροτημάτων κατασκευών, ενέργειας και εφοδιαστικής. Αυτό του παρέχει μια παράλληλη βάση εσόδων ειδικά σχεδιασμένη για να επιβιώσει από τις δημοσιονομικές κρίσεις που μηχανεύεται η Ουάσιγκτον. 

Επιπλέον, το Ιράν χρησιμοποιεί μια “μωσαϊκή” στρατηγική άμυνας. Οι πολιτικές και στρατιωτικές υποδομές του (συμπεριλαμβανομένων των τοπικών διοικήσεων του IRGC που λειτουργούν αυτόνομα σε 31 ξεχωριστές μονάδες και των κατανεμημένων υπόγειων δικτύων) έχουν αποκεντρωθεί και σχεδιαστεί ειδικά για να αντέξουν μια στρατηγική της Ουάσιγκτον που βασίζεται στον αποκεφαλισμό του κεντρικού κράτους.

Ειρήνη με όρους ηγεμονίας υποδομών

Η Ουάσιγκτον δεν θα επιλέξει ποτέ την οδό της ειρηνικής πολυπολικής ολοκλήρωσης. Δεν ενδιαφέρεται ιδεολογικά να εμπλακεί σ΄έναν ειρηνικό παγκόσμιο ανταγωνισμό για οικονομικο-κοινωνική ανάπτυξη. Στη ​​μακροοικονομική πραγματικότητα που διαμορφώθηκε τη δεκαετία του 2000, οι ΗΠΑ χρηματιστικοποιούνται πλήρως, η βιομηχανική τους βάση συρρικνώνεται και η επιβίωση του δολαρίου εξαρτιέται από τον έλεγχο των παγκόσμιων ενεργειακών ροών. 

Η Ουάσιγκτον δε μπορεί πλέον να επιτύχει τους στόχους της μόνο μέσω στρατιωτικής βίας. Η στρατηγική των κέντρων εξουσίας είναι να εγκαταστήσουν στις γεωπολιτικά σημαντικές χώρες τεχνικo-οικονομικούς μηχανισμούς διακυβέρνησης που θα διαρκέσουν πολύ πέρα από την τρέχουσα φάση της στρατιωτικής επιβολής (π.χ., τα δυτικά πρότυπα “προμηθειών” ήδη ενσωματώνονται στις κρατικές υποδομές της Ουκρανίας). 

Πρόκειται για την ηγεμονία των υποδομών: Μόλις ενσωματωθούν στα συστήματα πληρωμών, προμηθειών και διαπίστευσης, αυτοί οι μηχανισμοί υποδομών θα παραμείνουν υπό τον έλεγχο της Ουάσιγκτον ακόμη και όταν η στρατιωτική της επιβολή απομακρυνθεί. Ο Τραμπ μάλλον θα δέχονταν να συνάψει ειρήνη, αφήνοντας άθικτο το παρόν καθεστώς και την εγχώρια ιδεολογία, αν οι ιρανικές ελίτ υιοθετούσαν το διατλαντικό τεχνικο-οικονομικό πλαίσιο υποδομών. 

Στη γεωπολιτική, οι πιο κρίσιμες εξελίξεις συχνά λαμβάνουν χώρα όχι κατά τη διάρκεια της κλιμάκωσης, ούτε κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων, αλλά στη χρονική περίοδο μεταξύ τους. Κατά τα φαινόμενα, οι πιέσεις και στις δύο πλευρές έχουν φτάνουν σ’ ένα σημείο όπου ο συμβιβασμός είναι πολύ δαπανηρός και η κλιμάκωση πολύ επικίνδυνη.