Πως οι νομοθέτες ξηλώνουν την περιβαλλοντική προστασία…

Η ίδια πρακτική σχετικά με τον χωροταξικό σχεδιασμό επαναλαμβάνεται με το νέο νομοσχέδιο, το οποίο τιτλοφορείται “Εκσυγχρονισμός της νομοθεσίας για τη χρήση και την παραγωγή Ενέργειας από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας”. Έτσι δικαίως φαντάζει ότι είναι επιλογή η μη ύπαρξη ολοκληρωμένου χωροταξικού σχεδιασμού. Ένα αγκάθι της κυβέρνησης είναι η καθυστέρηση στα έργα ΑΠΕ που όμως οφείλεται σε έναν συνδυασμό τεχνικών, κοινωνικών και νομικών παραγόντων:

• Η χωροθέτηση έργων ΑΠΕ συναντά έντονες αντιδράσεις από τοπικές κοινωνίες, δήμους και περιβαλλοντικές οργανώσεις, οδηγώντας σε προσφυγές στο Συμβούλιο της Επικρατείας.
• Υπάρχει μεγάλη δυσκολία στην εξισορρόπηση των στόχων για την πράσινη ενέργεια με την ανάγκη προστασίας του τουριστικού τοπίου και της βιοποικιλότητας, ιδιαίτερα στα νησιά.
• Οι μελέτες αξιολόγησης και αναθεώρησης είναι εξαιρετικά σύνθετες, καθώς πρέπει να ενσωματώσουν νέες τεχνολογίες (π.χ. υπεράκτια αιολικά) και αυστηρότερους περιβαλλοντικούς κανόνες.

Περιβαλλοντικές εγγυήσεις

Η κυβέρνηση βρίσκεται με “παγωμένες” ώριμες επενδύσεις. Η διαδικασία της δημόσιας διαβούλευσης και οι εσωτερικές γραφειοκρατικές διαδικασίες καθυστερούν την τελική έγκριση. Οπότε βρήκαν τρόπο να την καταργήσουν. Με ένα άρθρο και ένα νόμο! Από το 2019 έως σήμερα, αρκετές διατάξεις περιβαλλοντικών νόμων και ρυθμίσεων για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) στην Ελλάδα έχουν βρεθεί στο επίκεντρο νομικών αμφισβητήσεων, με σημαντικότερες τις αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ), το οποίο έχει κρίνει αντισυνταγματικές συγκεκριμένες ρυθμίσεις, κυρίως λόγω παραβίασης της αρχής της αειφορίας, της δασικής νομοθεσίας και του πολεοδομικού σχεδιασμού.

Η αντισυνταγματικότητα εντοπίζεται κυρίως στο ότι οι νόμοι αυτοί συχνά έδιναν προτεραιότητα στην “επενδυτική δραστηριότητα” (ΑΠΕ, real estate) έναντι της “συνταγματικής υποχρέωσης προστασίας του περιβάλλοντος” (άρθρο 24 του Συντάγματος). Οι κυριότερες περιπτώσεις περιβαλλοντικών νομοσχεδίων/νόμων και διατάξεων που θεωρήθηκαν αντισυνταγματικές ή αμφισβητήθηκαν έντονα είναι:

• Τον Ιανουάριο του 2025, το ΣτΕ έκρινε ότι διατάξεις του Ν.Ο.Κ. που παρείχαν προσαυξήσεις στον συντελεστή δόμησης και το ύψος των κτιρίων είναι αντισυνταγματικές διότι δεν βασίζονται σε ειδική επιστημονική μελέτη και πολεοδομικό σχεδιασμό, επιβαρύνοντας το οικιστικό περιβάλλον.
• Ο νόμος 4685/2020 υπήρξε ιδιαίτερα αμφιλεγόμενος. Προέβλεπε ριζική απλοποίηση των περιβαλλοντικών αδειοδοτήσεων, μείωση του χρόνου αδειοδότησης ΑΠΕ και αλλαγές στη διαχείριση προστατευόμενων περιοχών. Οικολογικές οργανώσεις τον είχαν καταγγείλει ως αντισυνταγματικό, υποστηρίζοντας ότι αποδυναμώνει την προστασία των περιοχών Natura 2000, καταργεί την αυτονομία των Φορέων Διαχείρισης και επιτρέπει εξορύξεις σε ευαίσθητα οικοσυστήματα.
• Το ΣτΕ με την απόφαση 1885/2023 – Διατάξεις για ΑΠΕ και Χωροταξία, έκρινε ότι το προηγούμενο καθεστώς περιβαλλοντικής αδειοδότησης για συγκεκριμένες κατηγορίες έργων ΑΠΕ ήταν ασύμβατο με τις συνταγματικές αρχές περιβαλλοντικής προστασίας, οδηγώντας στην ανάγκη αναθεώρησης του συστήματος αδειοδότησης.

Ενδιάμεσες ρυθμίσεις που αφορούσαν τη δόμηση σε περιοχές Natura, οι οποίες είχαν ερμηνευτεί ως “αμνηστία” για παράνομες κατασκευές, είχαν θεωρηθεί από περιβαλλοντικούς φορείς ως αντισυνταγματικές, προκαλώντας συνεχή δικαστική αντιπαράθεση.

Για την τακτοποίηση των θεμάτων που προ έκυπταν από αυτά τα νομοθετήματα, η κυβέρνηση εκπόνησε το 2023 ένα να νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις (ΑΠΕ) , το οποίο θα είχε στόχο να αντικαταστήσει το ξεπερασμένο πλαίσιο του 2008, και υπόσχεται αναθεώρηση και εκσυγχρονισμό των κανόνων χωροθέτησης ανεμογεννητριών και φωτοβολταϊκών, θέτοντας νέους περιορισμούς , όπως πιθανές απαγορεύσεις αιολικών σε πολύ μεγάλα υψόμετρα ή σε τουριστικά ευαίσθητα νησιά.

Ωστόσο, η διαδικασία για την ολοκλήρωση του, δεν προχωράει με τους αναμενόμενους ρυθμούς , με αποτέλεσμα να δίνονται συνεχείς παρατάσεις για τη σύμβαση μελέτης και αναμένονταν (βάσει των τελευταίων παρατάσεων) εντός του 2026. Η βασική “απάντηση” στην καθυστέρηση του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου είναι η θεσμοθέτηση των Περιοχών Επιτάχυνσης ΑΠΕ.

Τελικά για αυτήν την βασική θεσμοθέτηση η κυβέρνηση έφερε αντί για το χωροταξικό, ένα νέο νομοσχέδιο, το οποίο τιτλοφορείται “Εκσυγχρονισμός της νομοθεσίας για τη χρήση και την παραγωγή Ενέργειας από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας”.

Η “δημόσια διαβούλευση” για το νέο νομοσχέδιο, ολοκληρώθηκε στις 14 Απριλίου. Δόθηκαν μόλις 2 εβδομάδες για την διαβούλευση, μέσα σε περίοδο Πάσχα, για ένα κείμενο 300+ σελίδων. Σαν αποτέλεσμα, οι πολίτες δεν μπορούσαν να ενημερωθούν ουσιαστικά και η συμμετοχή ήταν τυπική και όχι πραγματική. Είναι ξεκάθαρα για ευτελισμό της διαβούλευσης, προσχηματική διαδικασία και παραβίαση της αρχής της συμμετοχικής δημοκρατίας (ευρωπαϊκό δίκαιο).

Ο χρόνος των δύο (2) εβδομάδων που προβλέπει το άρθρο 61 του ν.4622/2019 “περί επιτελικού κράτους” συρρικνώνει σημαντικά το διάστημα των πέντε (5) συνολικά εβδομάδων που είχε καθορίσει ο νόμος 4048/2012 για την καλή νομοθέτηση και την υποχρεωτική δημόσια διαβούλευση. Παρ όλα αυτά το νομοσχέδιο έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και μεγάλη συμμετοχή στη δημόσια διαβούλευση (πάνω από 700 σχόλια), με περιβαλλοντικές οργανώσεις και τοπικές κοινωνίες να ζητούν περαιτέρω διασφαλίσεις.

Χωροταξικός σχεδιασμός

Το νομοσχέδιο δέχεται κριτική επειδή οι ρυθμίσεις για τις Περιοχές Επιτάχυνσης προωθούνται πριν την ολοκλήρωση του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τις ΑΠΕ. Στις περιοχές αυτές τα έργα θα εξαιρούνται από περιβαλλοντική αδειοδότηση! Αυτό έχει προκαλέσει ανησυχίες σε φορείς και περιβαλλοντικές οργανώσεις σχετικά με την προστασία των περιοχών Natura 2000 και των δασικών οικοσυστημάτων. Παρότι ο τίτλος του νομοσχεδίου παραπέμπει κυρίως στις ΑΠΕ, στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα πολυθεματικό νομοσχέδιο που επηρεάζει ένα ευρύ φάσμα ζητημάτων: Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), Περιοχές Natura 2000. Δάση και αναδασωτέες εκτάσεις. Πολεοδομία και χωροταξία. Μεταλλεία και λατομεία.

Με διοικητικές και θεσμικές ρυθμίσεις το σχέδιο νόμου περιλαμβάνει 110 άρθρα και καλύπτει 6 διαφορετικά αντικείμενα, εισάγοντας άσχετες μεταξύ τους ρυθμίσεις. Αυτό παραβιάζει ευθέως το Σύνταγμα, καθώς δεν επιτρέπεται η εισαγωγή άσχετων διατάξεων σε ένα ενιαίο νομοσχέδιο. Ένα από τα πιο σοβαρά σημεία είναι ότι το νομοσχέδιο ρυθμίζει κρίσιμα περιβαλλοντικά ζητήματα με νόμο αντί για διοικητικές πράξεις (π.χ. Προεδρικά Διατάγματα, Υπουργικές Αποφάσεις). Οι πολίτες όμως δεν μπορούν να προσβάλουν άμεσα έναν νόμο στα δικαστήρια, συνεπώς μειώνεται δραστικά η πρόσβασή τους στη δικαιοσύνη.

Το νέο πλαίσιο για την πρώτη φάση της αδειοδότησης των ΑΠΕ, που συνίσταται από την αντικατάσταση της Άδειας Παραγωγής με μια Βεβαίωση Παραγωγού που θα προκύπτει πολύ πιο γρήγορα, μέσα από μια απλούστερη και σε μεγάλο βαθμό αυτοματοποιημένη διαδικασία. Εμπεριέχει μια επικίνδυνη διάταξη: Αν μια περιοχή είχε άδεια επέμβασης για κάποιο έργο και μετά καεί, η αναδάσωση μπορεί να ανακληθεί υποχρεωτικά (!) Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι τα καμένα δάση χάνουν την προστασία τους και δημιουργείται ισχυρό κίνητρο για αλλαγή χρήσης γης. Παράλληλα, στο νομοσχέδιο παρατείνεται η νομιμοποίηση αυθαιρέτων και αναστέλλονται κατεδαφίσεις και πρόστιμα.

Η Ελλάδα δεν έχει ολοκληρωμένο χωροταξικό σχεδιασμό για τις ΑΠΕ, και για αυτό έχει καταδικαστεί από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό σημαίνει ότι οι περιοχές Natura δεν έχουν επαρκές καθεστώς προστασίας. Συνεπώς, η επιτάχυνση των ΑΠΕ γίνεται χωρίς επιστημονική βάση και σε σύγκρουση με το ευρωπαϊκό δίκαιο. Η ύπαιθρος γίνεται εξορυκτική και ενεργειακή βιομηχανία – η αυθαίρετη δόμηση ενθαρρύνεται, θέτοντας σοβαρά ζητήματα νομιμότητας, δημοκρατίας και περιβαλλοντικής προστασίας. Η κυβέρνηση έχοντας στόχο να ξεμπλοκαριστούν οι 1.800 αιτήσεις για Άδεια Παραγωγής που εκκρεμούν και επιθυμώντας να εκδίδονται γρήγορα οι νέες. Έκρινε ότι δεν ήταν παραγωγικό να εξετάζονται πολλά στοιχεία στην αρχή και σε μεταγενέστερα στάδια της διαδικασίας αδειοδότησης και με το νέο νομοσχέδιο δεν θα συμβαίνει πλέον.

Ρύθμισε για τη μείωση του ποσοστού του Δημοσίου στον ΑΔΜΗΕ κάτω από το 51%, η οποία ανοίγει το δρόμο για την περαιτέρω ιδιωτικοποίηση του Διαχειριστή Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας αφού ήταν προγραμματική δέσμευση της κυβέρνησης, όπως λένε! Δικαιολογώντας την εφόσον με την ιδιωτικοποίηση που έκανε η προηγούμενη κυβέρνηση, το Δημόσιο έχει την πλειοψηφία των μετοχών αλλά περιορισμένη αυτονομία στις στρατηγικές αποφάσεις που απαιτούν σύμφωνη γνώμη του επενδυτή μειοψηφίας.

Σκόπιμο σχέδιο, όχι λάθος

Το βασικό συμπέρασμα: Όλες οι ρυθμίσεις, παρότι φαινομενικά άσχετες, έχουν κοινό στόχο την χαλάρωση των υφιστάμενων περιορισμών, τη διευκόλυνση επενδύσεων χωρίς επαρκή έλεγχο και την υποβάθμιση προστασίας της φύσης. Δεν πρόκειται απλώς για ένα “κακό νομοσχέδιο”. Αποτελεί μια συστημική αλλαγή από την προστασία περιβάλλοντος και τις θεσμικές εγγυήσεις προς την επιτάχυνση επενδύσεων με περιορισμένη δημοκρατία και έλεγχο.

Ο νομοθέτης υποκαθιστά τη Διοίκηση και με τον τρόπο αυτό ουσιαστικά την εξουδετερώνει. Αποφασίζει δηλαδή εκ των προτέρων και κατά το δοκούν το αποτέλεσμα που θα πρόκυπτε από την τήρηση της διοικητικής διαδικασίας και με τον τρόπο αυτό παρακάμπτει τις αντιρρήσεις και ενστάσεις που θα προέκυπταν στην πορεία από τα αρμόδια γνωμοδοτικά όργανα αλλά και τη διαβούλευση με τους πολίτες. Με τον τρόπο αυτό, ο νομοθέτης λαμβάνει ο ίδιος μια διοικητική απόφαση, την οποία στη συνέχεια θωρακίζει με τη βούλα του τυπικού νόμου ώστε να είναι δικαστικά απρόσβλητη.

Η έλλειψη χωροταξικού σχεδιασμού δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου η “πράσινη” μετάβαση μπορεί να εξελιχθεί σε περιβαλλοντικό πρόβλημα, καθιστώντας επιτακτική την ανάγκη για οριστικό και δίκαιο χωροταξικό σχεδιασμό που σέβεται τις τοπικές ιδιαιτερότητες και το περιβάλλον .