Αντίλογος για τους “Πέρσες” – Η αρχαία Αθήνα ήταν οι ΗΠΑ της εποχής

Το πρόσφατο άρθρο του κυρίου Μάνου Στεφανίδη που με τίτλο “Αισχύλος vs Τραμπ: Ο ελληνικός πολιτισμός και η χυδαιότητα” ξεκινά ως θεατρική κριτική, περνά σε έναν φιλοσοφικό στοχασμό πάνω στους “Πέρσες” και καταλήγει σε μια πολιτική καταγγελία του Ντόναλντ Τραμπ και της “υπερφίαλης Δύσης”.

Το πρόβλημα δεν είναι η κριτική προς τον Τραμπ, ή της δυτικής εξωτερικής πολιτικής, αλλά ότι μια σύνθετη γεωπολιτική πραγματικότητα συμπιέζεται σε ένα ηθικό δίπολο, όπου η μία πλευρά ενσαρκώνει την ύβρι και η άλλη την αξιοπρεπή αντίσταση. Από εκεί και πέρα, η ιστορία δεν ερμηνεύεται αλλά σκηνοθετείται με περίτεχνες λογοτεχνικές εξάρσεις.

Η μεγαλύτερη αντίφαση του κ. Στεφανίδη βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνται οι ίδιοι οι “Πέρσες”. Το έργο παρουσιάζεται σχεδόν ως ένα αποκομμένο από την ιστορική πραγματικότητα αντιπολεμικό μανιφέστο, σαν να είχε γραφτεί από έναν ουδέτερο διανοούμενο που παρατηρούσε τον πόλεμο από ασφαλή απόσταση και θρηνούσε αδιακρίτως για όλους. Όμως ο Αισχύλος δεν ήταν ένας σημερινός πολιτιστικός σχολιαστής, αλλά ένας βετεράνος του Μαραθώνα, έχοντας σκοτώσει ανθρώπους, ενώ πιθανότατα είχε συμμετάσχει και στη Σαλαμίνα.

Το ίδιο ίσχυε και για το κοινό του. Οι θεατές των “Περσών” δεν ήταν ένα σώμα αφηρημένων ανθρωπιστών αλλά πολίτες που είχαν πολεμήσει, είχαν σκοτώσει, είχαν χάσει αδελφούς και φίλους και είχαν επιβιώσει από μια πραγματική εισβολή. Γνώριζαν πολύ καλά ότι χωρίς τον αθηναϊκό στόλο, χωρίς την στρατιωτική οργάνωση, την συμμαχική συνοχή και χωρίς την απόφαση να πολεμήσουν, δεν θα υπήρχε ούτε ελεύθερη Αθήνα, ούτε δημοκρατία, ούτε θέατρο στο οποίο θα μπορούσε να παρουσιαστεί αργότερα ο θρήνος των ηττημένων.

Η Αθήνα ήταν οι ΗΠΑ της εποχής

Οι “Πέρσες” επομένως, αφαιρώντας το περιτύλιγμα της τέχνης, ήταν ένα πολιτικό έργο. Με σύγχρονους όρους θα λέγαμε ότι λειτουργούσε ταυτόχρονα ως στρατηγική επικοινωνία, πολιτική προπαγάνδα και ψυχολογική επιχείρηση μιας ανερχόμενης δύναμης. Δεν επρόκειτο φυσικά για προπαγάνδα με την στενή, χονδροειδή έννοια ενός κρατικού φυλλαδίου αλλά για ένα κορυφαίο πολιτιστικό έργο που ενίσχυε την συλλογική αυτοπεποίθηση των Αθηναίων, παγίωνε την εικόνα της πόλης ως νικήτριας της μεγαλύτερης αυτοκρατορίας της εποχής και συνέβαλλε στη νομιμοποίηση του νέου ηγετικού της ρόλου (ιμπεριαλιστικού για κάποιους) στον ελληνικό κόσμο.

Η Αθήνα μετά την Σαλαμίνα ήταν, κατ’ αναλογίαν, οι Ηνωμένες Πολιτείες του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Διέθετε τον ισχυρότερο στόλο, συγκροτούσε συμμαχίες, επέκτεινε την επιρροή της, διαμόρφωνε κανόνες και οικοδομούσε μια νέα περιφερειακή τάξη γύρω από τη δική της ισχύ. Οι “Πέρσες” παρουσιάστηκαν το 472 π.Χ., σε μια εποχή κατά την οποία η Αθήνα ενίσχυε συστηματικά την στρατιωτική της ισχύ, οργάνωνε τη Δηλιακή Συμμαχία, ναυπηγούσε στρατιωτικές τριήρεις, διεύρυνε τη στρατηγική της επιρροή και μετέτρεπε τη νίκη κατά των Περσών σε θεμέλιο μιας νέας αθηναϊκής ηγεμονίας.

Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι μέσα σε αυτό ακριβώς το ιστορικό περιβάλλον γεννήθηκε ένα από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας δραματουργίας. Η μεγάλη τέχνη σπάνια αναπτύσσεται έξω από τις μεγάλες ιστορικές και γεωπολιτικές μεταβολές της εποχής της. Αντίθετα, συνομιλεί μαζί τους, τις ερμηνεύει και συμβάλλει στη διαμόρφωση της συλλογικής αυτοαντίληψης μιας κοινωνίας.

Τέχνη και γεωπολιτικοί σχεδιασμοί

Η τέχνη που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της πολιτιστικής προβολής μιας κοινωνίας δεν υπήρξε ποτέ αποκομμένη από τους μεγάλους γεωπολιτικούς σχεδιασμούς του κράτους και τις κυρίαρχες ελιτ, που ενίοτε την γεννάνε και που σίγουρα την χρηματοδοτούν και την προβάλλουν. Από την αρχαία Αθήνα μέχρι το Χόλιγουντ, από την ρωμαϊκή μνημειακή τέχνη μέχρι την σοβιετική πρωτοπορία, τα κορυφαία πολιτιστικά έργα αντανακλούν, νομιμοποιούν και ενισχύουν την θέση τους στον κόσμο, με την τέχνη να καθίσταται ένας από τους πιο εκλεπτυσμένους μηχανισμούς της πολιτικής πραγματικότητας.

Με βάση τα παραπάνω, η ανάγνωση του κ. Στεφανίδη οδηγείται σε έναν εμφανή παραλογισμό. Χρησιμοποιεί ένα έργο που γεννήθηκε στην καρδιά της ανόδου μιας ηγεμονικής στρατιωτικής δύναμης για να καταγγείλει σήμερα την ίδια την έννοια της δυτικής ισχύος που στηρίζεται στην στρατιωτική ισχύ(!). Επικαλείται τον Αισχύλο έναντι της “υπερφίαλης Δύσης”, ενώ ο ίδιος ο Αισχύλος έγραφε για μια Αθήνα που, κατ’ αναλογίαν, βρισκόταν ακριβώς στη θέση που κατέχουν σήμερα οι Ηνωμένες Πολιτείες και σαφή πρόθεση να καθορίσει την πολιτική τάξη της εποχής της.

Αν ακολουθήσουμε την λογική του άρθρου μέχρι το τέλος, τότε η ίδια η Αθήνα των “Περσών” θα έπρεπε να καταδικαστεί ως το αρχαίο αντίστοιχο της “υπερφίαλης Δύσης”. Θα έπρεπε να θεωρηθεί μια αλαζονική δύναμη που επένδυε σε όπλα, επηρέαζε τους συμμάχους της, επέβαλε πολιτικούς όρους και χρησιμοποιούσε την πολιτιστική της παραγωγή για να νομιμοποιήσει την ηγεμονία της.

Μόνο που τότε ο Αισχύλος δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως ηθικός εισαγγελέας της σύγχρονης Δύσης, διότι το έργο του ήταν και προϊόν και εργαλείο του κόσμου της ισχύος που το άρθρο υποτίθεται ότι απορρίπτει.

Πέρσες και Ιράν

Υπάρχει και μια ακόμη ιστορική αναστροφή. Ο κ. Στεφανίδης γράφει ότι «η υπερφίαλη Δύση επιτίθεται στην αυτοκρατορία των νεότερων Αχαιμενιδών ενώ εκείνοι με σθεναρότητα και αξιοπρέπεια αντιστέκονται». Στους “Πέρσες” όμως οι Πέρσες δεν αντιστέκονται παρά εισβάλλουν, με την  αναλογία να αντιστρέφει ολόκληρη την ιστορική δομή του έργου.

Και εάν το σημερινό Ιράν είναι οι “Πέρσες” του Αισχύλου, τότε ποιος είναι ο Ξέρξης; Ποιος διέσχισε τον Ελλήσποντο; Ποιος ξεκίνησε την εκστρατεία; Ποια είναι η Σαλαμίνα; Οι ιστορικές αναλογίες δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται ως ποιητικό ντεκόρ, ενώ εγκαταλείπεται το πραγματικό τους περιεχόμενο. Διαφορετικά δεν έχουμε ερμηνεία αλλά ιδεολογική σκηνοθεσία με αντιδυτικό σενάριο.

Το ίδιο ισχύει και για τη φράση ότι οι “Πέρσες” αποτελούν «έναν ύμνο στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια που δεν διαχωρίζει τους νικητές από τους ηττημένους». Ο Αισχύλος πράγματι δείχνει εντυπωσιακό σεβασμό προς τους ηττημένους. Δεν εξισώνει όμως τον εισβολέα με τον αμυνόμενο, ούτε η αναγνώριση της ανθρώπινης δυστυχίας του αντιπάλου  συνεπάγεται ιστορική ουδετερότητα.

Ο Τραμπ εκπροσωπεί μηχανισμό ισχύος

Ανάλογη απλοποίηση υπάρχει και στην παρουσίαση του Ντόναλντ Τραμπ. Ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών δεν είναι ένας ιδιώτης που ενεργεί αποκλειστικά με βάση τις διαθέσεις, τον χαρακτήρα ή τον ναρκισσισμό του, αλλά ως επικεφαλής ενός τεράστιου κρατικού μηχανισμού. Πίσω από τις αμερικανικές αποφάσεις βρίσκονται το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας, το Πεντάγωνο, η CIA, η DIA, το State Department, η CENTCOM, οι σύμμαχοι των ΗΠΑ και δεκαετίες στρατηγικού σχεδιασμού γύρω από την αποτροπή, την πυρηνική διασπορά, και την ασφάλεια των θαλάσσιων οδών.

Μπορεί κανείς να θεωρεί την στρατηγική αυτή λανθασμένη, δεν είναι σοφό όμως να την αποσιωπά και να παρουσιάζει την διεθνή πολιτική μιας υπερδύναμης ως προσωπική θεατρική έξαρση ενός ανθρώπου. Ο Τραμπ δεν στέκεται μόνος του στην ορχήστρα της Επιδαύρου. Εκπροσωπεί έναν μηχανισμό ισχύος, συμφερόντων, συμμαχιών και θεσμών. Όταν αυτή η πραγματικότητα εξαφανίζεται, η πολιτική κριτική καταλήγει σε πνευματικό τραγέλαφο.

Ακόμη πιο εμφανής είναι και η ασυμμετρία απέναντι στη Δύση. Η αμερικανική ισχύς περιγράφεται αποκλειστικά ως ύβρις και αλαζονεία, ενώ η ιρανική πλευρά αποκτά σχεδόν αυτομάτως το κύρος της αξιοπρεπούς αντίστασης. Απουσιάζουν το αυταρχικό καθεστώς, οι Φρουροί της Επανάστασης, οι περιφερειακές ένοπλες οργανώσεις, οι πυραυλικές δυνατότητες και οι λόγοι για τους οποίους πολλά κράτη της περιοχής αντιμετωπίζουν την Τεχεράνη ως απειλή.

Η “κακιά Δύση” και οι Πέρσες

Όταν η ίδια η ηθική αυστηρότητα δεν εφαρμόζεται σε όλες τις πλευρές, η τραγωδία παύει να είναι καθολικός ανθρωπιστικός φακός και μετατρέπεται σε εργαλείο επιλεκτικού αντιδυτικισμού. Υπάρχει τέλος και μια ειρωνεία που δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη. Η Δύση καταγγέλλεται ως χυδαία, παρακμιακή και υπερφίαλη από ανθρώπους που απολαμβάνουν όλα τα αγαθά της: την ελευθερία του λόγου, την ασφάλεια, την τεχνολογία, την ιατρική και τα φαρμακευτικά της προϊόντα, τα πανεπιστήμια, τα πολιτιστικά ιδρύματα, την ελευθερία να γράφουν και να δημοσιεύουν χωρίς κρατική άδεια.

Το δικαίωμα να καταγγέλλει κανείς τη Δύση μέσα από ένα ελεύθερο μέσο αποτελεί από μόνο του προϊόν της δυτικής πολιτικής παράδοσης, με θεματοφύλακα τις ΗΠΑ, αποδεικνύοντας ότι διαθέτει μια θεσμική ανεκτικότητα την οποία κανένας ισχυρός αντίπαλός της δεν προσφέρει στους δικούς τους επικριτές, και εύκολο να υμνεί την αξιοπρέπεια των αντιπάλων της Δύσης όταν δεν χρειάζεται να ζήσει υπό τους δικούς τους θεσμούς.

Εδώ βρίσκεται και η βασική αδυναμία της ανάγνωσης του κ. Στεφανίδη. Αντιμετωπίζει την τέχνη σαν να βρίσκεται έξω από την ιστορία, την πολιτική και την ισχύ, ενώ οι ίδιοι οι “Πέρσες” αποτελούν ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του αντίθετου. Ένα έργο- αριστούργημα που γεννήθηκε μέσα στην άνοδο μιας ανερχόμενης ηγεμονικής δύναμης και συνόδευσε την διαμόρφωση της νέας πολιτικής πραγματικότητας της εποχής.

Γι’ αυτό και η επίκληση του Αισχύλου ως ηθικού κατηγορητηρίου εναντίον της σύγχρονης δυτικής ισχύος καταλήγει σε μια θεμελιώδη αντίφαση. Η Αθήνα που γέννησε τους “Πέρσες”, κατ’ αναλογίαν, μοιάζει πολύ περισσότερο με την σημερινή ηγεμονική Δύση παρά με την Περσική Αυτοκρατορία που θρηνεί μέσα στο ίδιο το έργο! Αν αυτό ισχύει, τότε ο Αισχύλος διαψεύδει την αντιαμερικανική αναλογία που επιχειρεί ο κ. Στεφανίδης.