Η αναπαραγωγή του συστήματος και τα αντισυστημικά κινήματα

Για κοινωνικές τάξεις, λόγω της ενσωμάτωσής τους ακριβώς στο σύστημα, –σύμφωνα ειδικότερα με τον Μαρκούζε– δεν μιλούμε καν. Γι’ αυτό ο Μαρκούζε θεωρητικοποίησε τη δράση των περιθωριακών και των φοιτητών όσο ξεφεύγουν από το σύστημα. Με την παγκοσμιοποίηση δε το σύστημα έγινε απόλυτη πλέον κυρίαρχη κατάσταση, εξαφανίζοντας κάθε ρωγμή, κάθε δυνατότητα ενδοσυστημικής αυτόνομης πράξης, όπως ήθελε και ήλπιζε ο Πουλαντζάς.

Για τον λόγο αυτό, ειδικά με την κρίση του 2008, εμφανίζονται και διαδίδονται διεθνώς αρκετά αντισυστηματικά κινήματα, μερικές φορές ακόμη και αρνητικά αντισυστηματικά. Γενικότερα ο αντισυστημισμός έγινε μια νέα κριτική τάση. Όμως, το σύστημα επιβιώνει, παράγεται και αναπαράγεται διευρυμένα ή άμεσα, για να παραφράσουμε και τον Λεφέβρ, παρά τα σοβαρά αντισυστηματικά κινήματα τύπου Αγανακτισμένων, Nuit Débout, Κίτρινα Γιλέκα κ.α. που εμφανίστηκαν.

Και όχι μόνον αυτό. Βγαίνει κατά πολύ ισχυρότερο, σε τέτοιο βαθμό που κατορθώνει στη μετεξελιγμένη νέα δομή του πολεμοκρατικού αυταρχικού καπιταλισμού να ελέγχει την όποια αμφισβήτηση ή ενδοσυστηματική αντίθεση. Παρόλα αυτά η αντίθεση στο σύστημα και η ολική άρνησή του, είναι ο ακρογωνιαίος λίθος για όποια αυτόνομη κριτική τάση ή κατάσταση, ακόμη και ύπαρξη, πριν το σύστημα ελέγξει τα πάντα και τους πάντες μέσω της επέλασης του νεοφασισμού που προετοιμάζει μεθοδικά.

Απελευθερωτικά προτάγματα

H κριτική στο σύστημα είναι ολική, αποφασιστική, καθορισμένη. Αρνητικά καθορισμένη, αλλά όχι κριτική για την κριτική. Κριτική για τη διαμόρφωση καλύτερων συνθηκών για την πράξη, και μέσω πάντοτε της πράξης. Μεταπολεμικά το κίνημα είναι αναφορά. Έτσι, δεν σταματάει η συνεχής θεωρητικοποίηση για το κίνημα και πάντοτε την πράξη του κινήματος και γενικότερα την πράξη. Συγχρόνως συνεχίζει και αναπτύσσεται η συζήτηση ακόμη και κατά ομάδες από την χούντα ήδη.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο είναι αναγκαία η εναγώνεια προσπάθεια κωδικοποίησης όλων των ερευνών και των ατέλειωτων συζητήσεων. Με άλλα λόγια, η όλη πορεία –ειδικά από την Χούντα και μετά– ήταν η διαρκής θεωρητική αναζήτηση, ακόμη και  η περιπλάνηση (κατά τον Μπένζαμιν) σε θέματα, καταστάσεις, πρακτικές: Συνεχής διερώτηση, συνεχής διάλογος, συνεχής σωκρατική διαλογική φιλοσοφία (ή σωκρατικής τουλάχιστον έμπνευσης) για την αναζήτηση της νέας πάντοτε κριτικής στάσης, κατάστασης, πράξης.

Τα μέγιστα κριτικά-απελευθερωτικά προτάγματα και ειδικότερα τα νεώτερα: Μάης, Άνοιξη της Πράγας, κίνημα εργοστασιακών σωματείων βάσης, αυτοδιαχείρηση κ.τ.λ. μέσα από τη συστηματική, τη βαθειά και την επισταμένη μελέτη και γνώση τους διερευνώνται συστηματικά επισταμένα, υπό το φως πλέον των νεότερων πάντοτε επιστημονικών και θεωρητικών δεδομένων, εξελίξεων, διαφοροποιήσεων, κατακτήσεων. Εξάλλου η παγκοσμιοποίηση επέβαλε νέες αναθεωρήσεις και ανασυγκροτήσεις, έτσι ώστε οι παλιές βεβαιότητες δεν έχουν καμία ισχύ, υπόσταση και νόημα.

Όλα έπρεπε να ανασυγκροτηθούν. Έτσι, με βάση τη γνώση και την πείρα του κινήματος, αν δεν αλλάξει ή τουλάχιστον δεν διαφοροποιηθεί αισθητά η κοινωνική διαίρεση της εργασίας και ο άνθρωπος δεν μπει στο επίκεντρο των σύγχρονων αναζητήσεών μας, δεν έχει νόημα η όποια άλλη υπόθεση ή παραδοχή. Κι αυτό, επειδή θα ήταν πλέον κενές περιεχομένου. Επιβλήθηκε, λοιπόν, από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 μια νέα εκτεταμένη και συστηματική έρευνα, κυρίως σε επίπεδο εποικοδομήματος, ιδεολογικού και πολιτισμικού. Το εποικοδόμημα ήταν πλέον ένα νέο σύστημα, αν όχι το σύστημα.

Η “Ανήμορφη Τέχνη”

Ακόμη και πάνω στην πρωτοπόρα και ριζοσπαστική μοντέρνα τέχνη από το 1980 και εδώ δημιουργήθηκε διεθνώς ένα απίστευτο νέο εποικοδόμημα: Μουσεία, Συλλογές, Κέντρα παντού. Από τη θέση του Μαγιακόφσκι, “Σφαίρες στους τοίχους των μουσείων”, δημιουργήθηκε παγκόσμια ένα απίθανο σύστημα μουσείων μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης. Πλέον μοιάζουν περισσότερο με θεσμοθετημένες σύγχρονες “εκκλησίες” της κουλτούρας όπως πρέπει, γκλάμουρ κ.τ.λ., παρά οργανικές-παιδαγωγικές καταστάσεις  της μοντέρνας τέχνης, όπως τα σκέφτονταν αφετηριακά ο Μαλρώ.

Ο απελευθερωτικός χαρακτήρας, το απελευθερωτικό βάρος της μοντέρνας τέχνης υπερκαλύφθηκε από το διακοσμητικό-ιδεολογικό, που της προέδωσαν οι σύγχρονοι ολιγάρχες. Παρόλα αυτά, με βάση την επαφή και τη συστηματική μελέτη της δομικά αμφισβητησιακής σύγχρονης “Ανήμορφης Τέχνης”, διαμορφώθηκε μια αλληλοεπίδραση με το μοναδικό πνευματικό, ιδεολογικό, πολιτισμικό περιεχόμενό της, υπό την προοπτική της ανάδειξής της. Συγχρόνως, όμως, με στόχο τον εμπλουτισμό και τη διεύρυνση του μοντέλου της σύγχρονης κριτικής θεωρίας, ενσωματώνοντας ακριβώς δημιουργικά τα απελευθερωτικά μοντέλα της ιστορικής και νεώτερης πρωτοπορίας.

Μόνιμη αναφορά πάντα ο εικαστικός Σκλάβος, που έκλεισε τραγικά μια περίοδο έντονων και παρατεταμένων αναζητήσεων της μεταπολεμικής μοντέρνας τέχνης από το 1946 μέχρι το 1967, που πέθανε τραγικά, και ο οποίος εισήγαγε νέα ανοιχτά και γενικότερα σύγχρονα σύνθετα μοντέλα σκέψης και πράξης, και έτσι δημιούργησε, μέσω και του έντονα αμφισβητησιακού πνεύματός του, τις βάσεις για νέες και σημαντικές ανοιχτές και πάντα αδογμάτιστες, και βέβαια αμφισβητησιακές έρευνες, δομές, μορφές και αναζητήσεις.

Από το σύστημα σε ένα νέο μοντέλο

Έτσι σιγά-σιγά αναβαθμίστηκε το επίπεδο της όλης θεωρητικής ανασυγκρότησης του μοντέλου, με κέντρο-αναφορά τις διαφοροποιήσεις που επέφερε η αυτονόμηση του εποικοδομήματος. Αυτό, αν και σε περίοδο έντονης, βαθιάς και παρατεταμένης κρίσης, είχε αρχίσει να μετατρέπει σε εξουσία και σε ιδεολογία κυριάρχησης (όχι σε ηγεμονία) το όλο και μεγαλύτερο υπερπλεόνασμα που πήγαινε στην τσέπη των νέων ολιγαρχών. Έχοντας συνειδητοποιήσει τις επερχόμενες βαθύτερες αλλαγές, η Νέα Κριτική Θεωρία άρχισε μια σχετική θεωρητική αυτονόμηση, κατά τα πρότυπα πάντοτε του Χάμπερμπας-Πουλαντζά.

Έτσι τέθηκαν ήδη από τότε οι βάσεις της επέκτασης της όλης έρευνας για την ιδεολογία, την κουλτούρα, την τέχνη και βέβαια για το σοσιαλισμό. Το περιεχόμενο και η μέθοδος που έπρεπε να ακολουθηθεί ήταν πάντα τα μεγάλα ζητούμενα, αν δεν θέλουμε να απομακρυνθούμε από το σοσιαλιστικό σκοπό. Αυτός ήταν η μέγιστη ίσως κατάκτηση – θεωρητική και ιδεολογική – του ιστορικού και νεώτερου ριζοσπαστικού κινήματος, και η οποία καθορίζει και διαπερνά σκέψεις και πράξεις.