Η Δύση ηττήθηκε από το μεταμοντερνισμό και τον εμπορευματισμό

Το βαθύτερο πρόβλημα της σύγχρονης Δύσης δεν είναι πρωτίστως οικονομικό, ούτε στρατιωτικό, ούτε δημογραφικό. Είναι νοηματοδοτικό: αφορά στην ικανότητα ενός πολιτισμού να απαντά στο ερώτημα γιατί υπάρχει, τι θεωρεί αγαθό, και ποιο μέλλον θεωρεί άξιο να οικοδομηθεί. Η Δύση ως πολιτισμική γενεαλογία. Η “αυθεντική Δύση” δεν πρέπει να νοηθεί ως φυλετική, γεωγραφική ή πολιτική κατηγορία. Είναι, περισσότερο, μια ιστορική σύνθεση ιδεών και μορφών ζωής.

Η πρώτη της μεγάλη μήτρα είναι ο κλασικός ελληνορωμαϊκός κόσμος: από την ελληνική φιλοσοφία και την αναζήτηση του καθολικού λόγου μέχρι τη ρωμαϊκή έννοια του δικαίου, της πολιτειότητας, και της θεσμικής τάξης. Η δεύτερη μεγάλη στιγμή είναι η ιταλική Αναγέννηση. Εκεί η αρχαιότητα δεν αντιμετωπίστηκε ως μουσειακό κατάλοιπο αλλά ως ενεργός συνομιλητής. Ο άνθρωπος, η τέχνη, η φύση, και η δημιουργική ικανότητα επανήλθαν στο κέντρο του ευρωπαϊκού ορίζοντα.

Η τρίτη στιγμή είναι ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός. Εδώ, η κληρονομιά τού λόγου μετασχηματίστηκε σε αξίωση καθολικότητας: ο άνθρωπος μπορούσε να χρησιμοποιεί τη λογική του χωρίς να υποτάσσεται άκριτα στην παράδοση ή στην εξουσία. Η ελευθερία της σκέψης, η επιστημονική διερεύνηση, και η πολιτική αυτονομία απέκτησαν κανονιστική αξία.

Από την κριτική στην αποδόμηση

Οι τρεις αυτές εποχές δεν αποτελούν ένα αψεγάδιαστο ιστορικό συνεχές για τη Δύση. Περιέχουν αντιφάσεις, αποκλεισμούς, και συγκρούσεις. Συνθέτουν όμως έναν κοινό πνευματικό άξονα: την πεποίθηση ότι υπάρχει αλήθεια προς αναζήτηση, ομορφιά προς δημιουργία, αρετή προς καλλιέργεια, και ελευθερία προς υπεράσπιση. Ακριβώς αυτή η τετραπλή αξίωση είναι που τίθεται σήμερα υπό πίεση.

Ο μεταμοντερνισμός υπήρξε, ασφαλώς, ένα πολύπλοκο φαινόμενο και δεν μπορεί να αναχθεί σε μία ενιαία θεωρία. Η δυσπιστία απέναντι στις “μεγάλες αφηγήσεις”, η ανάλυση της σχέσης μεταξύ γνώσης και εξουσίας, και η αποκάλυψη των μηχανισμών μέσω των οποίων οι κοινωνίες παράγουν αποκλεισμούς αποτέλεσαν σημαντικές πνευματικές παρεμβάσεις.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η κριτική παύει να λειτουργεί ως μέθοδος και μετατρέπεται σε οντολογία: όταν δεν αμφισβητείται πλέον μια συγκεκριμένη αξίωση αλήθειας, αλλά η ίδια η δυνατότητα της αλήθειας· όταν δεν ελέγχεται μια συγκεκριμένη εξουσία, αλλά κάθε μορφή καθολικής αξίωσης θεωρείται εκ προοιμίου ύποπτη· όταν η παράδοση δεν αξιολογείται, αλλά θεωρείται ένοχη απλώς επειδή είναι παράδοση.

Τότε εμφανίζεται ένα παράδοξο. Η Δύση χρησιμοποιεί το πιο ισχυρό εργαλείο της, την κριτική σκέψη, εναντίον των ίδιων των προϋποθέσεων που καθιστούν δυνατή την κριτική σκέψη. Διότι για να κρίνεις, χρειάζεσαι κριτήριο. Για να αποδομήσεις, χρειάζεσαι κάποια έννοια αλήθειας σχετικά με αυτό που αποδομείς. Και για να καταγγείλεις την αδικία, χρειάζεσαι ήδη μια αντίληψη περί δικαιοσύνης. Μια κοινωνία μπορεί να είναι εξαιρετικά ικανή να εξηγεί γιατί τίποτε δεν είναι αυτονόητο, αλλά εξαιρετικά αδύναμη να εξηγήσει τι πρέπει να θεωρούμε άξιο.

Η δεύτερη “κατάκτηση” της Δύσης: η αγορά

Την ίδια στιγμή, μια άλλη δύναμη προχώρησε πολύ βαθύτερα στην καθημερινή ζωή: η λογική της αγοράς. Δεν υπάρχει τίποτε εγγενώς προβληματικό στην αγορά. Η οικονομική ανταλλαγή αποτελεί αναγκαίο και δημιουργικό μηχανισμό κοινωνικής οργάνωσης. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν ένας συγκεκριμένος μηχανισμός αρχίζει να λειτουργεί ως καθολική ανθρωπολογία, όταν δηλαδή ο άνθρωπος γίνεται αντιληπτός πρωτίστως ως καταναλωτής και κάθε αγαθό αξιολογείται με όρους ανταλλακτικής δυνατότητας.

Η τιμή είναι ένα μετρήσιμο μέγεθος ανταλλαγής και ένα γεγονός. Η αξία είναι μια κανονιστική έννοια και μια αξιολογική κρίση: δηλώνει γιατί κάτι θεωρείται άξιο επιλογής, προστασίας, ή θυσίας. Η αγορά μπορεί να μας πει πόσο κοστίζει ένα βιβλίο. Δεν μπορεί από μόνη της να μας πει αν το βιβλίο αξίζει να διαβαστεί. Μπορεί να αποτιμήσει ένα έργο τέχνης. Δεν μπορεί να αποδείξει ότι αυτό είναι όμορφο. Μπορεί να υπολογίσει το κόστος μιας ώρας εργασίας. Δεν μπορεί να αποφασίσει πόση αξία έχει η ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Ακριβώς εδώ βρίσκεται η πολιτισμική σημασία του εμπορευματισμού. Τείνει να μετατρέπει τον τρόπο με τον οποίο κρίνουμε τα αγαθά. Και όταν αυτός ο τρόπος σκέψης γίνει καθολικός, η κοινωνία μπορεί να αποκτήσει σημαντική αποτελεσματικότητα χωρίς να διαθέτει αντίστοιχη ικανότητα διάκρισης σκοπών.

Απώλεια του κέντρου και εξωτερική αδυναμία

Η εσωτερική πολιτισμική αβεβαιότητα έχει και γεωπολιτική συνέπεια. Ένας πολιτισμός δεν μπορεί να διατηρήσει επί μακρόν την πολιτισμική του επιρροή χωρίς να διαθέτει μια πειστική απάντηση στο ερώτημα τι ακριβώς εκπροσωπεί. Η άνοδος ασιατικών και ευρασιατικών δυνάμεων υπενθυμίζει στη Δύση ότι η ιστορία δεν έχει τελειώσει και ότι η πολιτισμική της πρωτοκαθεδρία δεν αποτελεί φυσικό νόμο.

Οι εξωτερικές κοινωνίες έχουν ποικίλες στάσεις και αντιλήψεις απέναντι στη Δύση. Ωστόσο, η δυτική αυτοαμφισβήτηση μπορεί να ενισχύσει την εντύπωση μιας δύναμης που έχει χάσει την ικανότητα να διατυπώνει με σαφήνεια τον δικό της πολιτισμικό λόγο. Το κρίσιμο, επομένως, δεν είναι να αναρωτηθούμε απλώς αν “η Δύση κερδίζει ή χάνει” αλλά “τι σημαίνει το να είναι κανείς Δύση στον 21ο αιώνα”.

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μια νοσταλγική επιστροφή σε ιστορικώς προνομιούχες χωροχρονικές περιοχές του παρελθόντος. Όμως, η σύγχρονη Δύση μπορεί να ανακτήσει τον πνευματικό δεσμό που συνδέει την κλασσική Αθήνα, την κλασσική Ρώμη, τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, την αναγεννησιακή Φλωρεντία, και τη διαφωτισμένη Ευρώπη του 18ου αιώνα.

Μια νέα αναγέννηση

Επομένως, η Δύση χρειάζεται μια αναγέννηση πρωτίστως ερμηνευτική, που θα αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον άνθρωπο και τον κόσμο. Και πάνω απ’ όλα, θα χρειαστεί να ξαναβρούμε το θάρρος να υποστηρίξουμε ότι δεν είναι όλα ισοδύναμα. Δεν είναι όλες οι ιδέες εξίσου αληθείς. Δεν είναι όλα τα έργα τέχνης εξίσου σημαντικά. Δεν είναι όλοι οι τρόποι ζωής εξίσου δημιουργικοί. Δεν είναι όλες οι επιθυμίες εξίσου άξιες εκπλήρωσης. Και δεν είναι όλα όσα έχουν τιμή, πραγματικά πολύτιμα.

Η ουσιαστική μάχη, τελικά, είναι στο πεδίο της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας και της πολιτικής φιλοσοφίας. Η Δύση δεν θα ηττηθεί όταν κάποιος άλλος γίνει πλουσιότερος, ισχυρότερος ή τεχνολογικά ανώτερος. Θα ηττηθεί όταν πάψει να θεωρεί ότι υπάρχουν πράγματα για τα οποία αξίζει να είναι πλούσια, ισχυρή, δημιουργική και ελεύθερη.

Η τελική της κρίση, επομένως, δεν είναι κρίση ισχύος. Είναι κρίση σκοπού. Και η έξοδος από αυτήν αρχίζει με μια απλή, αλλά πλέον σχεδόν επαναστατική πράξη: να ξαναρωτήσουμε, χωρίς ειρωνεία και χωρίς φόβο, “τι αξίζει;”.