Η υπεροχή της συνείδησης και του ορθού λόγου έναντι του ασυνειδήτου

Η ουσιαστική ανάπτυξη του ανθρώπου και του πολιτισμού προϋποθέτει την καλλιέργεια της συνείδησης και του ορθού λόγου. Η ανθρώπινη πρόοδος δεν συνίσταται απλώς στην αύξηση της γνώσης ή της τεχνολογικής ισχύος, αλλά πρωτίστως στην ικανότητα να κατανοούμε την πραγματικότητα, να ελέγχουμε τις πεποιθήσεις μας, και να καθορίζουμε υπεύθυνα τους σκοπούς των πράξεών μας. Η συνείδηση, ως δυνατότητα αυτογνωσίας και αναστοχασμού, και ο Λόγος (που σημαίνει σκέψη και γλώσσα), ως ικανότητα τεκμηριωμένης κρίσης, αποτελούν βασικές προϋποθέσεις αυτής της εξέλιξης.

Σε αντίθεση με τις διεργασίες που λειτουργούν χωρίς άμεση συνειδητή εποπτεία, η κριτική συνείδηση επιτρέπει στον άνθρωπο να εξετάζει τα κίνητρα, τις επιθυμίες και τις αντιλήψεις του, να αναγνωρίζει τις αντιφάσεις τους και να τις αναθεωρεί. Η υπεροχή της κριτικής συνείδησης δεν έγκειται στην παντοδυναμία της, αλλά στη δυνατότητα να ελέγχει, να διορθώνει, και να δικαιολογεί τις κρίσεις της με βάση επιχειρήματα και τεκμήρια.

Το ασυνείδητο: Αιτιώδης λειτουργία χωρίς εγγύηση ορθότητας

Το ασυνείδητο, με την ευρεία έννοια των μη συνειδητών ψυχικών και γνωσιακών διεργασιών, συμμετέχει ουσιαστικά στην ανθρώπινη λειτουργία. Ωστόσο, η αιτιώδης επιρροή του δεν πρέπει να συγχέεται με γνωσιακή, ηθική ή φιλοσοφική υπεροχή. Το γεγονός ότι μια διεργασία επηρεάζει τη συμπεριφορά μας δεν σημαίνει ότι διαθέτει την ικανότητα να αξιολογεί την αλήθεια των πεποιθήσεων ή την ορθότητα των πράξεων που συμβάλλει να προκαλούνται.

Η βασική αδυναμία του ασυνειδήτου είναι ότι οι διεργασίες του δεν είναι κατ’ ανάγκην άμεσα προσβάσιμες στην αυτοπαρατήρηση και στον κριτικό έλεγχο. Μπορούν να παράγουν εντυπώσεις, επιθυμίες, συναισθηματικές αντιδράσεις και αυτοματοποιημένες κρίσεις χωρίς το άτομο να γνωρίζει επαρκώς τους μηχανισμούς τους. Η αμεσότητα μιας αντίδρασης, όμως, δεν αποδεικνύει την εγκυρότητά της, όπως και η ένταση ενός συναισθήματος δεν αποτελεί κριτήριο αλήθειας.

Από αυτή την άποψη, το ασυνείδητο υστερεί έναντι της συνειδητής και ορθολογικής κρίσης ως προς τη δυνατότητα αιτιολόγησης: μια πεποίθηση που αναδύεται αυθόρμητα δεν μπορεί να θεωρηθεί δικαιολογημένη μόνο και μόνο επειδή βιώνεται ως αυθεντική ή αυτονόητη. Χρειάζεται να υποβληθεί σε έλεγχο, να συγκριθεί με τα δεδομένα, και να αξιολογηθεί βάσει επιχειρημάτων.

Κριτική συνείδηση

Οι μη συνειδητές διεργασίες μπορούν να συμβάλουν στην ταχεία και αποτελεσματική διαχείριση πληροφοριών, αλλά είναι επίσης δυνατόν να αναπαράγουν στερεότυπα, προκαταλήψεις, και συστηματικά γνωσιακά σφάλματα. Η αυτοματοποιημένη κρίση συχνά εξοικονομεί χρόνο, χωρίς να εξασφαλίζει ότι είναι ακριβής ή δίκαιη.

Η κριτική συνείδηση προσφέρει τη δυνατότητα να αναγνωρίζουμε αυτή την απόσταση ανάμεσα στην εντύπωση και στο τεκμήριο. Ο ορθός λόγος επιτρέπει να εξετάζουμε αν οι κρίσεις μας στηρίζονται σε πραγματικά δεδομένα ή σε ανεξέταστες συνδέσεις και συναισθηματικές προκαταλήψεις. Εκεί όπου η μη συνειδητή διεργασία μπορεί να αναπαράγει ένα σφάλμα, ο αναστοχασμός παρέχει τη δυνατότητα εντοπισμού και διόρθωσής του.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η συνειδητή σκέψη είναι πάντοτε ορθή ή απαλλαγμένη από προκαταλήψεις. Σημαίνει ότι διαθέτει τη δυνατότητα να θέτει ρητά ερωτήματα για τις προϋποθέσεις μιας κρίσης και να αναζητεί δημόσια ελέγξιμους λόγους για την αποδοχή ή την απόρριψή της. Αυτή η δυνατότητα αποτελεί κρίσιμο πλεονέκτημα της ορθολογικής σκέψης.

Το ασυνείδητο αδυνατεί να θεμελιώσει ελευθερία και ηθική

Η φιλοσοφική υπεροχή της συνείδησης και του λόγου γίνεται ακόμα σαφέστερη στο πεδίο της ελευθερίας και της ηθικής. Οι επιθυμίες και οι παρορμήσεις δεν αποτελούν από μόνες τους επαρκείς οδηγούς δράσης. Το ότι επιθυμούμε κάτι δεν σημαίνει ότι δικαιούμαστε να το επιδιώξουμε, όπως και το ότι μια συμπεριφορά έχει ψυχικά αίτια, δεν σημαίνει ότι είναι ηθικά αποδεκτή.

Η ορθολογική και ηθική κρίση απαιτεί τη διάκριση ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει και σε αυτό που δικαιολογείται να συμβεί. Το ασυνείδητο μπορεί να συμβάλλει στην ερμηνεία μιας πράξης, αλλά η ερμηνεία δεν ισοδυναμεί με δικαιολόγηση. Η αξιολόγηση προϋποθέτει αρχές, επιχειρήματα, εξέταση των συνεπειών, και σεβασμό προς τους άλλους.

Υπό αυτή την έννοια, η ελευθερία δεν ταυτίζεται με την αυθόρμητη έκφραση κάθε εσωτερικής τάσης, αλλά με την ικανότητα κριτικής αξιολόγησης και ρύθμισης των κινήτρων μας. Η συνείδηση και ο λόγος επιτρέπουν στο άτομο να αποστασιοποιείται από τις παρορμήσεις του και να αποφασίζει βάσει αρχών που μπορεί να υποστηρίξει με επιχειρήματα. Αυτή είναι μια ουσιώδης διάσταση της ανθρώπινης αυτονομίας.

Τόσο ο Καντ όσο και ο Χέγκελ έχουν τονίσει, ο καθένας με τον τρόπο του και από τη σκοπιά του, την σημαντικότητα της συνείδησης έναντι της απλής εσωτερικής εμπειρίας ή του ασυνειδήτου. Η καντιανή έννοια της αυτονομίας αναδεικνύει τη σημασία της ορθολογικής αυτονομοθέτησης, ενώ η χεγκελιανή φιλοσοφία υπογραμμίζει ότι η αυτοσυνείδηση διαμορφώνεται και μέσα από τις σχέσεις κοινωνικής αναγνώρισης. Οι διαφορετικές αυτές προσεγγίσεις συγκλίνουν στην ιδέα ότι η ανθρώπινη ολοκλήρωση δεν εξαντλείται στην εσωτερική εμπειρία, αλλά προϋποθέτει κριτική σκέψη, κοινωνική αλληλεπίδραση και αναστοχασμό.

Τα όρια των θεωριών περί ασυνειδήτου

Απαιτείται, επιπλέον, διάκριση ανάμεσα στις σύγχρονες επιστημονικές μελέτες των μη συνειδητών γνωσιακών διεργασιών και στις ευρύτερες ερμηνευτικές θεωρίες του ασυνειδήτου, ιδιαίτερα στην ψυχανάλυση. Οι θεωρίες αυτές διαφέρουν ως προς τις παραδοχές, τις μεθόδους, και την εμπειρική τους τεκμηρίωση. Επομένως, δεν είναι επιστημονικά θεμιτό να αντιμετωπίζονται όλες ως εξίσου επιβεβαιωμένες.

Ιδιαίτερη επιφύλαξη απαιτείται όταν αποδίδονται συγκεκριμένες και καθοριστικές σημασίες σε όνειρα, συμπτώματα ή συμπεριφορές χωρίς επαρκώς ανεξάρτητο έλεγχο. Μια ερμηνεία δεν γίνεται επιστημονικά έγκυρη μόνον επειδή φαίνεται ψυχολογικά πειστική. Η ανάγκη για τεκμηρίωση και δυνατότητα ελέγχου αποτελεί και εδώ προϋπόθεση επιστημονικής αυστηρότητας.

Η συνείδηση και ο ορθός λόγος υπερέχουν λειτουργικά και κανονιστικά έναντι του ασυνειδήτου, επειδή καθιστούν δυνατή την κριτική εξέταση των πεποιθήσεων, τη διόρθωση των σφαλμάτων, την αιτιολόγηση των αποφάσεων, και την ανάληψη ηθικής ευθύνης. Το ασυνείδητο μπορεί να επηρεάζει βαθιά τη συμπεριφορά, αλλά η επιρροή του δεν συνιστά απόδειξη αλήθειας, ελευθερίας ή ηθικής ορθότητας.

Η ανθρώπινη ανάπτυξη απαιτεί, συνεπώς, όχι την άρνηση των μη συνειδητών διεργασιών, αλλά την υπαγωγή των επιδράσεών τους σε κριτικό έλεγχο. Μέσω της επιστήμης, της φιλοσοφίας, και της παιδείας, ο άνθρωπος μπορεί να μεταβαίνει από την αυθόρμητη αντίδραση στην τεκμηριωμένη κρίση και από την ανεξέταστη παρόρμηση στην υπεύθυνη πράξη. Η πρόοδος του πολιτισμού δεν εξαρτάται από την εξιδανίκευση όσων μας καθορίζουν χωρίς να το γνωρίζουμε, αλλά από την ικανότητά μας να τα κατανοούμε, να τα ελέγχουμε, και να ενεργούμε βάσει λόγων που αντέχουν στην κριτική εξέταση.