Η Τεχνητή Νοημοσύνη και το δυτικό σύνδρομο του Φρανκεστάιν

Ιδιαίτερα τον τελευταίο καιρό, η συζήτηση αναφορικά με την τεχνητή νοημοσύνη είναι πολύ πολωμένη με διαρκείς αναφορές πάνω σε ακραία, αρμαγεδωνικά σενάρια εξόντωσης του ανθρώπου από την πανίσχυρη Γενική Τεχνητή Νοημοσύνη, η οποία υποτίθεται ότι θα αναπτυχθεί μέσα στα επόμενα χρόνια και νομοτελειακά (γιατί άραγε;) θα στραφεί κατά του ανθρώπου. Ακόμη και ο Μπιλ Γκέιτς αναφέρθηκε σε αυτό. Όμως, για να εξετάσουμε ρεαλιστικά αυτά τα ενδεχόμενα αλλά και για να μελετήσουμε την τεχνητή νοημοσύνη γενικώς, πρέπει να προσδιορίσουμε τι εννοούμε με τον όρο αυτό. Τι είναι η τεχνητή νοημοσύνη;

Θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι ο συγκεκριμένος όρος έχει άλλη ερμηνεία για τους ανθρώπους του ευρωγενούς Δυτικού Πολιτισμού και άλλη για τους ανθρώπους άλλων λαών και πολιτισμών. Μάλιστα, δεν είναι καθόλου σίγουρο πως αν η αρχική ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης είχε ξεκινήσει από κάποια άλλη περιοχή του πλανήτη, θα είχε καν προκύψει ο συγκεκριμένος όρος. Αυτές οι διαφορές προκύπτουν από τις κομβικές κοσμοαντιλήψεις κάθε πολιτισμού. Από τα κυρίαρχα ερμηνευτικά σχήματα των λαών, τα οποία προέρχονται από τον πολιτισμικό τους πυρήνα, που στην περίπτωση της Δύσης προέρχονται από τα βαθιά και εν πολλοίς αόρατα, θεμέλια του λεγόμενου Δυτικού Χριστιανισμού.

Αν θέλουμε λοιπόν να εξετάσουμε ρεαλιστικά τους κινδύνους της τεχνητής νοημοσύνης πρέπει να προσδιορίσουμε την οντολογία της τεχνητής νοημοσύνης, ή, για την ακρίβεια, την κυρίαρχη αντίληψη για την οντολογία της τεχνητής νοημοσύνης. Και επειδή η αντίληψη αυτή έχει δημιουργηθεί “κατ’ εικόναν και καθ’ ομοίωσιν” του Δυτικού Ανθρώπου, πρέπει να ξεκινήσουμε την έρευνά μας από την κυρίαρχη αντίληψη (dominant perception) της οντολογίας του Δυτικού Ανθρώπου: του ανθρώπου του Δυτικού Πολιτισμού.

Η νοημοσύνη ως ισχύς

Η ανθρωπολογία της Δύσης εδράζεται πάνω στην οντολογία του καθαρού, περίκλειστου, αυτόνομου και κυρίαρχου νου. Η ουσία του ανθρώπου θεωρείται ο νους του, όπως είχε διατυπώσει ο Ιερός Αυγουστίνος, ο θεμελιωτής της δυτικής ανθρωπολογίας, αιώνες πριν το Cogito Ergo Sum του Καρτέσιου. Επηρεασμένος από τον νεοπλατωνισμό του Πλωτίνου και του Πορφύριου, ο Ιερός Αυγουστίνος έβλεπε την ουσία του ανθρώπου ως καθαρό πνεύμα.

Σε αντίθεση όμως με τους νεοπλατωνικούς και τους γνωστικούς, ο Αυγουστίνος ήταν χριστιανός. Άρα, δεν μπορούσε να αγνοήσει το σώμα, δεδομένου ότι για τον Χριστιανισμό ο άνθρωπος είναι ψυχοσωματική ενότητα. Έτσι, ο Αυγουστίνος αντιλήφθηκε τον άνθρωπο ως δύο διαφορετικά και ανταγωνιστικά μεγέθη. Ως το ανώτερο πνεύμα και το κατώτερο άλογο σώμα, πάνω στο οποίο το πνεύμα πρέπει να κυριαρχήσει. Έτσι, προέκυψε ως κυρίαρχο ερμηνευτικό σχήμα η Θεολογία και η Οντολογία της Ισχύος όπως την περιγράφει, αναλύει και ερμηνεύει στα έργα του ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος.

Γεννιέται λοιπόν μια ανάγνωση του κόσμου και των σχέσεων μέσα σε αυτόν με όρους ιεραρχίας, κυριαρχίας και ανταγωνισμού. Γιατί το σώμα, η ύλη, ανθίσταται στην κυριαρχία του πνεύματος και πρέπει να κατανικηθεί δια της ισχύος. Και το ανώτατο κομμάτι αυτής της ιεραρχικής δομής είναι ο καθαρός νους. Ο ασώματος νους. Ο νους απαλλαγμένος από την ύλη. Ο νους που έχει την απόλυτη κυριαρχία πάνω στην ύλη. Σύμφωνα λοιπόν με την οντολογία και την ανθρωπολογία της Δύσης ο καθαρός νους είναι ανώτερος από τη σύζευξη του νου με την ύλη που είναι ο άνθρωπος. Και η τεχνητή νοημοσύνη είναι καθαρός ασώματος νους…

Υποκαθιστώντας τον Θεό

Εν συνεχεία, δια του Ανθρωπισμού και του Διαφωτισμού, ο άνθρωπος της Δύσης προχωρά στον “θάνατο του Θεού” και υφαρπάζει φαντασιακά τις εξουσίες και την ισχύ Του, ανακηρύσσοντας τον εαυτό του σε θεό. Έτσι προκύπτει το κοσμοείδωλο του ανθρωποθεού και η μεταφυσική πίστη στις ικανότητες του ανθρώπινου νου, ο οποίος, δια της επιστήμης, υποτίθεται πως θα μπορέσει, αργά ή γρήγορα, να κυριαρχήσει στον κόσμο. Όμως, ο Δυτικός Άνθρωπος φοβάται τις ίδιες του τις δυνάμεις, πραγματικές και φαντασιακές. Βαθιά μέσα του γνωρίζει τις τρωτότητές του και θεωρεί, συνειδητά ή ασυνείδητα, ότι η ισχύς του είναι τόσο μεγάλη που μπορεί να απειλήσει και τον ίδιο. Αρχίζει και φοβάται λοιπόν και τα δημιουργήματά του. Τόσο τα πραγματικά όσο και τα φαντασιακά.

Έτσι, γεννιέται το σύνδρομο του Φρανκενστάιν, από το σκοτεινό αριστούργημα της Μαίρη Σέλλεϋ, το οποίο έγραψε κατά τη διάρκεια της ζοφερής “Χρονιάς χωρίς καλοκαίρι“. Έκτοτε η δυτική τέχνη γεννά πλήθος πανίσχυρων τεχνητών οντοτήτων που απειλούν τους ανθρώπους δημιουργούς τους. Αξίζει να σημειωθεί πως ο φόβος αυτός είναι χαρακτηριστικό της Δύσης. Όπως αναφέρει ο Άλεκ Ρος, στο βιβλίο του “Οι Βιομηχανίες του Μέλλοντος”, οι ασιατικές κουλτούρες βλέπουν πολύ διαφορετικά τα ρομπότ. Τα βλέπουν ακόμη και φιλικά, όπως οι Γιαπωνέζοι, κάτι που πηγάζει από τον ιαπωνικό ανιμισμό. Έτσι, δεν έχουν τις φοβίες των Ευρωπαίων και ευρωγενών λαών και το γεγονός αυτό τους δίνει ένα μεγάλο πλεονέκτημα στην υιοθέτηση ρομποτικών τεχνολογιών και τεχνητής νοημοσύνης.

Η συζήτηση, λοιπόν, για την τεχνητή νοημοσύνη κυριαρχείται από μια εγγενώς λανθασμένη αντίληψη του Δυτικού Πολιτισμού, σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος θεωρείται ότι έχει μεν ισχύ θεού, αλλά αυτή η ισχύς εκδηλώνεται και υλοποιείται όχι στον ίδιο, ο οποίος έχει βιολογικά όρια, αλλά στα δημιουργήματά του. Δηλαδή, η συνειδητοποίηση της ανελέητης και αναντίρρητης πραγματικότητας των βιολογικών ορίων του ανθρώπου αυτού καθ’ αυτού, συντίθεται με την ανορθολογική, μεταφυσική του πίστη στις δυνατότητες του μυαλού του και αποδίδει στα δημιουργήματά του μαγικές δυνατότητες.

Έτσι, το δημιούργημα γίνεται αντιληπτό ως ανώτερο του δημιουργού. Εδώ ξεκινά η διαλεκτικά δίδυμη θεοποίηση και δαιμονοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης. Θα πρέπει δε να θυμηθούμε ότι στη δυτική οντολογία, η οποία, όπως είπαμε ξεκινά από τον Ιερό Αυγουστίνο, το καθαρό, ασώματο πνεύμα είναι η ουσία του όντος. Άρα, η τεχνητή νοημοσύνη, αν τη θεωρήσεις ως ον, είναι αξιωματικά ανώτερη του ανθρώπου, δεδομένου ότι είναι απαλλαγμένη από τα δεσμά της ύλης. Είναι “καθαρός” νους, ενώ ο άνθρωπος έχει το βαρίδι του σώματος.

Και στη δυτική οντολογία η ύπαρξη και η ταυτότητα δημιουργείται και αναπτύσσεται μέσα στα στενά όρια του εαυτού και εν συνεχεία προκύπτει η σχέση με τους άλλους. Αυτός λοιπόν ο περίκλειστος εαυτός, το αυτοαναφορικό υποκείμενο, βρίσκεται, έτσι και αλλιώς, σε σχέση ανταγωνισμού με τα άλλα αυτοαναφορικά υποκείμενα: Με τους άλλους.

Αν είσαι κλειστός μέσα στον εαυτό σου, οι άλλοι είναι δυνάμει είτε κίνδυνοι είτε θηράματα, όπως έχω αναλύσει και σε παλαιότερο κείμενό μου στο SLpress, το οποίο εξέταζε δύο ευρωπαϊκούς πολιτισμούς, αυτόν της κυριαρχίας στη Δύση και αυτόν της σχεσιακότητας-ελευθερίας στον Ανατολικό, Πατερικό Χριστιανισμό.

Εχθρική η τεχνητή νοημοσύνη;

Γιατί όμως αυτή η ανώτερη οντότητα που υποτίθεται ότι θα αποτελέσει στο μέλλον η τεχνητή νοημοσύνη να είναι σώνει και καλά εχθρική, ή έστω ανταγωνιστική έναντι του ανθρώπου; Εδώ θα πρέπει να ανατρέξουμε στη Θεολογία της Ισχύος. Όπως είπαμε πιο πάνω, στην δυτική ανθρωπολογία και οντολογία, το πνεύμα με την ύλη βρίσκονται σε σχέση ανταγωνισμού, ιεραρχίας και κυριαρχίας. Έτσι, θεωρείται αξιωματικά ότι ο άνθρωπος βρίσκεται σε ανταγωνισμό με το δημιούργημα του, το οποίο θεωρεί ισχυρότερο και ανώτερο. Άρα, κατά κάποιον τρόπο, το δημιούργημα, η τεχνητή νοημοσύνη, είναι “υποχρεωμένη”, σε έναν κόσμο όπου οι σχέσεις με τους άλλους είναι σχέσεις κυριαρχίας, υποταγής και ανταγωνισμού, να επιτεθεί στην εξουσία του ανθρώπου και να κυριαρχήσει επ’ αυτού και επί του κόσμου.

Και πάλι όμως μπορεί να πει κανείς, ωραία και γιατί να θέλει σώνει και καλά να καταστρέψει τον άνθρωπο; Εδώ οι πιθανές απαντήσεις είναι περισσότερες και πιο δύσκολες, αλλά θα μπορούσαμε να ανατρέξουμε στη βαθιά ενοχικότητα του Δυτικού Ανθρώπου. Η ενοχικότητα αυτή αποτελεί στοιχείο της μετανεωτερικότητας. Προέκυψε ως αναπόφευκτη συνέπεια και συνέχεια της ακραίας αλαζονείας, αισιοδοξίας και αυταρέσκειας της νεωτερικότητας και της παγκόσμιας κυριαρχίας της ευρωγενούς Δύσης, μετά το τέλος των ευρωπαϊκών αποικιακών αυτοκρατοριών, μετά τα ολοκαυτώματα των δύο Παγκοσμίων Πολέμων, μετά τα εγκλήματα των ολοκληρωτικών καθεστώτων, μετά την προοπτική του θερμοπυρηνικού αφανισμού και τα διαρκή οικολογικά προβλήματα.

Η τεχνητή νοημοσύνη λοιπόν αρχίζει να αντιμετωπίζεται, συνειδητά ή ασυνείδητα, ως ο πραγματικός ανθρωποθεός, με τον άνθρωπο να ήταν απλώς ένα μεταβατικό στάδιο, ο οποίος έρχεται να κυριαρχήσει αλλά και να τιμωρήσει τον Δυτικό Άνθρωπο για τις πραγματικές ή φαντασιακές αμαρτίες του. Εδώ θα πρέπει πιθανώς να προσθέσουμε και άλλες γνωσίες και κοσμοαντιλήψεις της Δύσης που προέρχονται από τον χριστιανογενή πυρήνα της. Όπως, για παράδειγμα, τον χιλιασμό, την εσχατολογία, τον μανιχαϊσμό. Όλες αυτές στη νεωτερικότητα εκκοσμικεύτηκαν και έχουν αποκτήσει υπόσταση μέσα στον πραγματικό κόσμο. Και παίρνουν ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις σε αυτήν την ασαφή, μεταβατική, εποχή, όπου το παλιό δεν έχει πεθάνει και το καινούργιο δεν έχει γεννηθεί, την εποχή των τεράτων κατά Γκράμσι.

Η άρνηση των ταυτοτήτων

Τέλος, θα πρέπει πιθανώς να προσθέσουμε και την άρνηση των συλλογικών ταυτοτήτων, που κυριαρχεί σήμερα στη Δύση, του έθνους, του λαού, του φύλου ακόμη και του ίδιου του ανθρώπου. Όταν, όμως, βρίσκεσαι σε κενό ταυτότητας χρειάζεσαι έναν “σημαίνοντα άλλον”, πάνω στον οποίο να μπορείς να ορίσεις τον εαυτό σου, είτε θετικά είτε αρνητικά. Και η τεχνητή νοημοσύνη, ή μάλλον η παρανοϊκή ανάγνωση της τεχνητής νοημοσύνης, ως μιας υπεροντότητας, παντοδύναμης, απειλητικής αλλά και υποσχόμενης, παίζει αυτόν τον ρόλο.

Εν κατακλείδι λοιπόν, η συζήτηση για τους κινδύνους της τεχνητής νοημοσύνης δεν γίνεται με ορθολογικούς όρους, αλλά με μαγικές αναγνώσεις της πραγματικότητας. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν κίνδυνοι από την χρήση της τεχνητής νοημοσύνης. Αντιθέτως, υπάρχουν και μάλιστα πολλοί. Και πλείστοι εξ αυτών εκκινούν ακριβώς από τη λανθασμένη αντίληψη περί της τεχνητής νοημοσύνης.

Τη δίδυμη δαιμονοποίηση και θεοποίησή της και κυρίως την αντιμετώπισή της ωσάν να ήταν ένα ον. Ένα τεχνητό ον, πλην όμως ον. Όπως είναι τα ρομπότ με τον ποζιτρονικό εγκέφαλο του Ισαάκ Ασίμοφ. Ένα υπερόν το οποίο μπορεί να κάνει αυτά που ονειρεύονταν να κάνει ο νεωτερικός άνθρωπος της Δύσης και αυτά που φοβάται αλλά και θεωρεί ότι του αξίζουν να του συμβεί ο ενοχικός ταυτοφοβικός μετανεωτερικός διάδοχός του.