Όταν η Εκκλησία συναντά τη γεωπολιτική – Η Ορθοδοξία απέναντι σε νέες προκλήσεις ασφάλειας

Το παρόν άρθρο προσεγγίζει το φαινόμενο Εκκλησία και γεωπολιτική, μέσα από μία διεπιστημονική οπτική, συνδυάζοντας τη θεολογία, το κανονικό δίκαιο, τη γεωπολιτική και τις στρατηγικές σπουδές, με γνώμονα την επιστημονική τεκμηρίωση, τον σεβασμό της εκκλησιαστικής τάξης και την αποφυγή γενικεύσεων.

Για αρκετές δεκαετίες επικράτησε στη θεωρία των διεθνών σχέσεων η εκτίμηση ότι η θρησκεία θα υποχωρούσε σταδιακά από τη δημόσια σφαίρα και θα περιοριζόταν στην ιδιωτική ζωή των πιστών. Η κατάρρευση του διπολικού συστήματος, η επιτάχυνση της παγκοσμιοποίησης και η ενίσχυση της οικονομικής αλληλεξάρτησης δημιούργησαν την εντύπωση ότι οι διεθνείς ανταγωνισμοί θα καθορίζονταν σχεδόν αποκλειστικά από οικονομικούς, στρατιωτικούς και τεχνολογικούς παράγοντες.

Οι εξελίξεις των τελευταίων ετών αποδεικνύουν, όμως, ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Από τη Μέση Ανατολή μέχρι την Ανατολική Ευρώπη, η θρησκεία εξακολουθεί να επηρεάζει την πολιτική νομιμοποίηση, τη συλλογική ταυτότητα, τις διεθνείς σχέσεις και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη αντιλαμβάνονται την εθνική τους ασφάλεια.

Εκκλησία και γεωπολιτική

Η Ανατολική Ευρώπη αποτελεί ίσως το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης. Ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι πολιτικές εξελίξεις στη Μολδαβία, οι εκκλησιαστικές διεργασίες στα Βαλκάνια και η αυξανόμενη συζήτηση γύρω από τις υβριδικές απειλές κατέδειξαν ότι ζητήματα τα οποία μέχρι πρόσφατα αντιμετωπίζονταν αποκλειστικά ως εκκλησιαστικά ή κανονικά μπορούν να αποκτήσουν ευρύτερες πολιτικές και στρατηγικές προεκτάσεις.

Το γεγονός αυτό δεν σημαίνει ότι οι Ορθόδοξες Εκκλησίες αποτελούν γεωπολιτικούς οργανισμούς ούτε ότι η αποστολή τους ταυτίζεται με τις επιδιώξεις οποιουδήποτε κράτους. Η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει πρωτίστως πνευματικό και σωτηριολογικό χαρακτήρα, ενώ η λειτουργία της διέπεται από την κανονική της παράδοση και τη συνοδική αρχή. Παρά ταύτα, η ιστορία αποδεικνύει ότι σε περιόδους έντονου ανταγωνισμού κρατικοί και μη κρατικοί δρώντες, είναι δυνατόν να επιχειρήσουν να αξιοποιήσουν ή χρησιμοποιήσουν θρησκευτικούς θεσμούς, ιστορικούς δεσμούς ή εκκλησιαστικές διαφορές προς εξυπηρέτηση ευρύτερων στρατηγικών επιδιώξεων.

Η διαπίστωση αυτή δεν αφορά αποκλειστικά την Ορθοδοξία. Αντίστοιχα φαινόμενα έχουν καταγραφεί σε διαφορετικές θρησκευτικές παραδόσεις και γεωγραφικές περιοχές. Στην Ανατολική Ευρώπη, όμως, η ιστορική σχέση μεταξύ Ορθοδοξίας, εθνικής ταυτότητας και συγκρότησης των σύγχρονων κρατών καθιστά τη θρησκευτική διάσταση ιδιαίτερα σημαντική για την κατανόηση των σύγχρονων εξελίξεων.

Θρησκεία και υβριδικές απειλές

Η έννοια των υβριδικών απειλών έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία στη σύγχρονη στρατηγική θεωρία. Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές μορφές πολέμου, οι υβριδικές επιχειρήσεις συνδυάζουν στρατιωτικά και μη στρατιωτικά μέσα, όπως κυβερνοεπιθέσεις, παραπληροφόρηση, οικονομική πίεση, επιχειρήσεις επιρροής και αξιοποίηση κοινωνικών ή πολιτισμικών διαιρέσεων.

Στο πλαίσιο αυτό, η διεθνής επιστημονική βιβλιογραφία εξετάζει κατά πόσο οι θρησκευτικές ταυτότητες και οι εκκλησιαστικοί θεσμοί μπορούν να καταστούν αντικείμενο πολιτικής αξιοποίησης ή στρατηγικής επιρροής. Η προσέγγιση αυτή δεν αντιμετωπίζει τη θρησκεία ως απειλή. Αντιθέτως, διερευνά τον τρόπο με τον οποίο τρίτοι παράγοντες ενδέχεται να επιχειρούν να εκμεταλλευθούν υφιστάμενες θρησκευτικές, ιστορικές ή πολιτισμικές πραγματικότητες.

Η διάκριση αυτή είναι θεμελιώδους σημασίας. Άλλο είναι η ύπαρξη ενός θρησκευτικού θεσμού και άλλο η ενδεχόμενη προσπάθεια χρήσης του από κρατικούς ή μη κρατικούς δρώντες. Η σύγχυση μεταξύ των δύο οδηγεί αναπόφευκτα σε εσφαλμένα συμπεράσματα, τόσο για την Εκκλησία όσο και για την ίδια τη διεθνή πολιτική.

Πολλές οι συνιστώσες

Για τον λόγο αυτό, η μελέτη της σχέσης μεταξύ Ορθοδοξίας και γεωπολιτικής απαιτεί μία διεπιστημονική προσέγγιση, στην οποία συνυπάρχουν η θεολογία, το κανονικό δίκαιο, η πολιτική επιστήμη και οι στρατηγικές σπουδές. Η απομόνωση οποιασδήποτε από αυτές τις διαστάσεις δεν επιτρέπει την πλήρη κατανόηση ενός φαινομένου που εξελίσσεται ταυτόχρονα σε εκκλησιαστικό, κοινωνικό και διεθνές επίπεδο.

Το κανονικό δίκαιο και η γεωπολιτική είναι δύο διαφορετικοί κόσμοι που συναντώνται. Η Ορθόδοξη Εκκλησία συγκροτείται ως κοινωνία αυτοκεφάλων Εκκλησιών, οι οποίες συνδέονται μεταξύ τους μέσω της κοινής πίστης, της κανονικής τάξης και της ευχαριστιακής κοινωνίας. Η εκκλησιαστική αυτή πραγματικότητα δεν μπορεί να ερμηνευθεί με όρους κρατικής διοίκησης ή διεθνούς πολιτικής.

Ζητήματα όπως η αυτοκεφαλία, η κανονική δικαιοδοσία, η συνοδικότητα και η ευχαριστιακή κοινωνία αποτελούν πρωτίστως αντικείμενο του Κανονικού Δικαίου και της εκκλησιολογίας. Η ενδεχόμενη πολιτική αξιοποίησή τους από τρίτους δεν μεταβάλλει τη φύση των ίδιων των κανονικών θεσμών ούτε αλλοιώνει την πνευματική αποστολή της Εκκλησίας.

Η εκκλησία και οι ερμηνείες τρίτων

Απαιτείται όμως ιδιαίτερη προσοχή κατά την ανάλυση των σύγχρονων εξελίξεων. Ο επιστήμονας οφείλει να διακρίνει με σαφήνεια την εκκλησιαστική πραγματικότητα από τις πολιτικές ερμηνείες που αναπτύσσονται γύρω από αυτήν. Μόνον έτσι αποφεύγεται η πολιτικοποίηση της θεολογίας και, ταυτόχρονα, η θεολογικοποίηση της γεωπολιτικής.

Με αυτό το θεωρητικό πλαίσιο μπορούμε πλέον να εξετάσουμε συγκεκριμένες περιπτώσεις της Ανατολικής Ευρώπης, όπου οι εκκλησιαστικές εξελίξεις διασταυρώθηκαν με ζητήματα κρατικής κυριαρχίας, εθνικής ταυτότητας και διεθνούς ασφάλειας, χωρίς να παραγνωρίζεται ούτε η κανονική τάξη της Εκκλησίας ούτε η πολυπλοκότητα του σύγχρονου γεωπολιτικού περιβάλλοντος.

Η περίπτωση της Ουκρανίας

Εάν υπάρχει μία περίπτωση που ανέδειξε με τον πλέον χαρακτηριστικό τρόπο τη σύνθετη σχέση μεταξύ θρησκείας, κανονικού δικαίου και γεωπολιτικής, αυτή είναι αναμφίβολα η Ουκρανία. Οι εκκλησιαστικές εξελίξεις των τελευταίων ετών δεν μπορούν να ερμηνευθούν αποκλειστικά ούτε ως αποτέλεσμα θεολογικών διαφορών ούτε ως απλή αντανάκλαση των διεθνών πολιτικών ανταγωνισμών.

Αποτελούν προϊόν της αλληλεπίδρασης ιστορικών, εκκλησιολογικών, πολιτικών και στρατηγικών παραγόντων, γεγονός που καθιστά την ουκρανική εμπειρία αντικείμενο ιδιαίτερου ενδιαφέροντος για τις σύγχρονες σπουδές διεθνούς ασφάλειας. Η χορήγηση του Τόμου Αυτοκεφαλίας στην Ορθόδοξη Εκκλησία της Ουκρανίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, τον Ιανουάριο του 2019, αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες εκκλησιαστικές εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο θεμελίωσε την απόφασή του στη δική του ερμηνεία της κανονικής του ευθύνης και των ιστορικών του προνομίων, ενώ το Πατριαρχείο Μόσχας διατύπωσε διαφορετική κανονική προσέγγιση, θεωρώντας ότι η συγκεκριμένη ενέργεια δεν ήταν σύμφωνη με τη δική του ερμηνεία της εκκλησιαστικής τάξης. Η διαφωνία αυτή επηρέασε τις διορθόδοξες σχέσεις και ανέδειξε ότι ζητήματα κανονικού δικαίου μπορούν να αποκτήσουν ευρύτερη διεθνή απήχηση.

Πόλεμος και θρησκεία

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 μετατόπισε ακόμη περισσότερο το πλαίσιο της συζήτησης. Υπό συνθήκες πολέμου, η ουκρανική πολιτεία υιοθέτησε μέτρα τα οποία, σύμφωνα με την επίσημη θέση της, αποσκοπούσαν στην προστασία της εθνικής ασφάλειας και στην αντιμετώπιση πιθανών κινδύνων που συνδέονται με οργανισμούς διατηρούντες δεσμούς με φορείς εγκατεστημένους στο επιτιθέμενο κράτος. Οι αποφάσεις αυτές αποτέλεσαν αντικείμενο έντονου δημόσιου διαλόγου τόσο εντός όσο και εκτός Ουκρανίας.

Παράλληλα, διεθνείς οργανισμοί, οργανώσεις προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ειδικοί στο διεθνές δίκαιο υπενθύμισαν ότι ακόμη και σε περίοδο ένοπλης σύγκρουσης τα κράτη εξακολουθούν να δεσμεύονται από τις αρχές της θρησκευτικής ελευθερίας, της αναλογικότητας και του κράτους δικαίου. Η διπλή αυτή πραγματικότητα αναδεικνύει ένα κρίσιμο επιστημονικό ερώτημα: Πώς μπορεί ένα δημοκρατικό κράτος να προστατεύει την εθνική του ασφάλεια χωρίς να θίγει αδικαιολόγητα θεμελιώδη δικαιώματα.

Η ουκρανική περίπτωση δεν προσφέρεται για εύκολες απαντήσεις ούτε για απλουστευτικές ερμηνείες. Αντίθετα, υπενθυμίζει ότι σε περιόδους πολέμου ακόμη και θεσμοί με αποκλειστικά πνευματική αποστολή ενδέχεται να βρεθούν στο επίκεντρο ευρύτερων στρατηγικών εξελίξεων. Η διαπίστωση αυτή δεν αλλοιώνει τον εκκλησιαστικό χαρακτήρα των θεσμών, αλλά αναδεικνύει το σύνθετο περιβάλλον μέσα στο οποίο καλούνται να λειτουργήσουν.

Μολδαβία, Δυτικά Βαλκάνια, Γεωργία

Η ουκρανική εμπειρία δεν αποτελεί τη μοναδική περίπτωση όπου εκκλησιαστικά ζητήματα συνδέθηκαν με ζητήματα κρατικής κυριαρχίας και ασφάλειας. Στη Μολδαβία, στη Γεωργία και στα Δυτικά Βαλκάνια παρατηρούνται διαφορετικές ιστορικές και πολιτικές διαδρομές, οι οποίες όμως παρουσιάζουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: η εκκλησιαστική πραγματικότητα συχνά ερμηνεύεται μέσα από το πρίσμα της εθνικής ταυτότητας και των διεθνών εξελίξεων.

Στη Μολδαβία, η συνύπαρξη της Μητρόπολης Κισινάου και πάσης Μολδαβίας, που υπάγεται στο Πατριαρχείο Μόσχας, και της Μητρόπολης Βεσσαραβίας, που υπάγεται στο Πατριαρχείο Ρουμανίας, αντανακλά διαφορετικές ιστορικές και κανονικές διαδρομές. Στον δημόσιο διάλογο της χώρας, η πραγματικότητα αυτή συνδέεται συχνά με ζητήματα εθνικής ταυτότητας, πολιτισμικής συνέχειας και διεθνούς προσανατολισμού. Η παρατήρηση αυτή περιγράφει μια κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα και δεν συνεπάγεται ότι οι ίδιες οι εκκλησιαστικές δομές επιδιώκουν πολιτικό ρόλο.

Από κανονικής απόψεως, η ύπαρξη διαφορετικών εκκλησιαστικών δικαιοδοσιών αποτελεί ζήτημα που ρυθμίζεται από την κανονική παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας και δεν μπορεί να αξιολογηθεί αποκλειστικά με γεωπολιτικά κριτήρια. Η κανονική τάξη έχει τη δική της εσωτερική λογική, η οποία δεν ταυτίζεται με τις επιδιώξεις των κρατών. Η διάκριση αυτή είναι ουσιώδης για κάθε σοβαρή επιστημονική προσέγγιση.

Ανάλογες ιδιαιτερότητες συναντώνται και στα Δυτικά Βαλκάνια. Στη Σερβία, στο Μαυροβούνιο και στη Βόρεια Μακεδονία, οι δημόσιες συζητήσεις γύρω από την εκκλησιαστική οργάνωση συνδέθηκαν κατά καιρούς με ζητήματα ιστορικής συνέχειας, πολιτιστικής κληρονομιάς και κρατικής ταυτότητας. Παράλληλα, η αποκατάσταση της κανονικής κοινωνίας και η αναγνώριση της αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Βόρειας Μακεδονίας υπενθύμισαν ότι ακόμη και μακροχρόνιες εκκλησιαστικές διαφορές μπορούν να επιλυθούν μέσα από τον διάλογο, τη συνοδικότητα και τον σεβασμό της κανονικής τάξης.

Η Γεωργία παρουσιάζει διαφορετική εικόνα. Η Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία της Γεωργίας αποτελεί έναν από τους ιστορικότερους θεσμούς της χώρας και απολαμβάνει ιδιαίτερα υψηλό κύρος στην κοινωνία. Οι εξελίξεις στις περιοχές της Αμπχαζίας και της Νότιας Οσετίας αποδεικνύουν ότι ζητήματα κανονικής δικαιοδοσίας μπορούν να αποκτήσουν αυξημένη σημασία όταν συνδέονται με ανοιχτές εδαφικές διαφορές και παρατεταμένες γεωπολιτικές εντάσεις. Η ίδια η Εκκλησία, πάντως, εξακολουθεί να αντιλαμβάνεται τον ρόλο της πρωτίστως ως ποιμαντικό και πνευματικό.

Οι πολιτικοί και διεθνείς ανταγωνισμοί

Η συγκριτική εξέταση των παραπάνω περιπτώσεων οδηγεί σε ένα σημαντικό συμπέρασμα. Οι Ορθόδοξες Εκκλησίες δεν αποτελούν εκ φύσεως παράγοντες γεωπολιτικής αντιπαράθεσης. Εκείνο που παρατηρείται είναι ότι σε περιόδους αυξημένου διεθνούς ανταγωνισμού, οι εκκλησιαστικοί θεσμοί, οι ιστορικές μνήμες και οι κανονικές σχέσεις είναι δυνατόν να αποκτήσουν πολιτική σημασία ή να αποτελέσουν αντικείμενο αξιοποίησης από κρατικούς ή μη κρατικούς δρώντες.

Η διατήρηση της κανονικής αυτονομίας, της πνευματικής αποστολής και της ανεξαρτησίας της εκκλησιαστικής ζωής δεν αποτελεί μόνο εκκλησιολογική αρχή. Συνιστά ταυτόχρονα προϋπόθεση κοινωνικής συνοχής, θεσμικής σταθερότητας και ειρηνικής συνύπαρξης, ιδίως σε περιοχές όπου η ιστορία, η θρησκεία και η γεωπολιτική εξακολουθούν να αλληλεπιδρούν με ιδιαίτερη ένταση.

Η εκκλησιαστική διπλωματία

Η ανάδειξη της θρησκευτικής διάστασης των σύγχρονων γεωπολιτικών εξελίξεων δεν θα πρέπει να οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι Εκκλησίες αποτελούν αναπόφευκτα πεδίο αντιπαράθεσης. Αντίθετα, η ιστορική εμπειρία αποδεικνύει ότι οι εκκλησιαστικοί θεσμοί μπορούν να λειτουργήσουν ως δίαυλοι επικοινωνίας, ως φορείς κοινωνικής συνοχής και ως παράγοντες αποκλιμάκωσης σε περιόδους κρίσεων.

Η εκκλησιαστική διπλωματία διαφέρει ουσιωδώς από την κρατική διπλωματία. Δεν διαθέτει μέσα καταναγκασμού, ούτε επιδιώκει την εξυπηρέτηση κρατικών συμφερόντων. Η ισχύς της εδράζεται στο ηθικό κύρος, στην ιστορική συνέχεια, στον διάλογο και στην ικανότητα οικοδόμησης σχέσεων εμπιστοσύνης μεταξύ λαών, κοινωνιών και θρησκευτικών κοινοτήτων. Πρόκειται για μία μορφή ήπιας ισχύος, η οποία δεν αποσκοπεί στην επιβολή αλλά στη συμφιλίωση.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο

Στην ορθόδοξη εκκλησιολογία, η συνοδικότητα και η κοινωνία των κατά τόπους Εκκλησιών αποτελούν θεμελιώδεις αρχές. Η επίλυση διαφορών μέσω του διαλόγου και του σεβασμού της κανονικής τάξης συνιστά διαχρονικό χαρακτηριστικό της ορθόδοξης παράδοσης. Αν και η εφαρμογή αυτών των αρχών δεν είναι πάντοτε εύκολη, ιδίως σε περιόδους έντονων διεθνών εντάσεων, παραμένει το βασικό θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούν να αναζητηθούν λύσεις.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ως Πρωτόθρονη Εκκλησία της Ορθοδοξίας, διαδραματίζει ιστορικά ιδιαίτερο ρόλο στην προώθηση του διορθόδοξου διαλόγου και στην καλλιέργεια σχέσεων με άλλες χριστιανικές Εκκλησίες και θρησκευτικές κοινότητες. Παράλληλα, όλες οι κατά τόπους Ορθόδοξες Εκκλησίες, μέσα στο κανονικό τους πλαίσιο και με σεβασμό στην αυτονομία τους, μπορούν να συμβάλουν στη διατήρηση διαύλων επικοινωνίας ακόμη και όταν οι πολιτικές σχέσεις μεταξύ κρατών δοκιμάζονται.

Η πραγματικότητα αυτή παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και από την οπτική της διεθνούς ασφάλειας. Σύγχρονες προσεγγίσεις αναγνωρίζουν ότι η σταθερότητα δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη στρατιωτική ισχύ ή την οικονομική ανάπτυξη. Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς, η κοινωνική συνοχή, η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και η θρησκευτική ελευθερία αποτελούν εξίσου κρίσιμους παράγοντες για την ανθεκτικότητα των δημοκρατικών κοινωνιών απέναντι στις σύγχρονες υβριδικές απειλές.

Η ελληνική διάσταση

Για την Ελλάδα, η συζήτηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Η ιστορική σχέση του Ελληνισμού με το Οικουμενικό Πατριαρχείο, η παρουσία του Αγίου Όρους, οι δεσμοί με τις κατά τόπους Ορθόδοξες Εκκλησίες και η συμμετοχή της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στο ΝΑΤΟ δημιουργούν ένα μοναδικό πεδίο σύνδεσης μεταξύ εκκλησιαστικής παράδοσης και διεθνούς παρουσίας.

Η ελληνική εξωτερική πολιτική έχει τη δυνατότητα να αξιοποιεί τη θρησκευτική και εκκλησιαστική διπλωματία όχι ως εργαλείο ανταγωνισμού αλλά ως μέσο ενίσχυσης της περιφερειακής σταθερότητας, του διαλόγου και της συνεργασίας. Η προσέγγιση αυτή προϋποθέτει πάντοτε τον απόλυτο σεβασμό της αυτονομίας των εκκλησιαστικών θεσμών και την αποφυγή οποιασδήποτε πολιτικής εργαλειοποίησης της εκκλησιαστικής ζωής.

Παράλληλα, η ακαδημαϊκή κοινότητα καλείται να ενισχύσει τη μελέτη της σχέσης μεταξύ Κανονικού Δικαίου, θρησκευτικής διπλωματίας, γεωπολιτικής και διεθνούς ασφάλειας. Η πολυπλοκότητα των σύγχρονων εξελίξεων απαιτεί διεπιστημονικές προσεγγίσεις που θα συνδυάζουν τη θεολογική γνώση με τις στρατηγικές σπουδές και το διεθνές δίκαιο.

Εκκλησία και Γεωπολιτική: Συμπεράσματα

Η Ανατολική Ευρώπη αποδεικνύει ότι η θρησκεία δεν έχει αποσυρθεί από τη διεθνή πολιτική. Αντίθετα, εξακολουθεί να επηρεάζει τις εξελίξεις με τρόπους που δεν μπορούν να εξηγηθούν ούτε αποκλειστικά με θεολογικούς ούτε αποκλειστικά με γεωπολιτικούς όρους.

Οι περιπτώσεις της Ουκρανίας, της Μολδαβίας, της Γεωργίας και των Δυτικών Βαλκανίων καταδεικνύουν ότι εκκλησιαστικοί θεσμοί, κανονικές δικαιοδοσίες και θρησκευτικές ταυτότητες είναι δυνατόν να αποκτήσουν αυξημένη πολιτική και στρατηγική σημασία όταν εντάσσονται σε ένα περιβάλλον έντονου διεθνούς ανταγωνισμού.

Η διαπίστωση αυτή, όμως, δεν επιτρέπει τη γενίκευση ότι οι Ορθόδοξες Εκκλησίες αποτελούν γεωπολιτικούς δρώντες. Η πνευματική τους αποστολή, η κανονική τους τάξη και η εκκλησιολογική τους ταυτότητα παραμένουν διακριτές από τις επιδιώξεις των κρατών. Εκείνο που αναδεικνύεται είναι η ανάγκη προστασίας της εκκλησιαστικής αυτονομίας από κάθε μορφή εξωτερικής πίεσης ή πολιτικής εργαλειοποίησης.

Η πρόκληση για τα δημοκρατικά κράτη είναι να επιτυγχάνουν τη δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στην προστασία της εθνικής ασφάλειας και στον πλήρη σεβασμό της θρησκευτικής ελευθερίας και του κράτους δικαίου. Αντίστοιχα, η πρόκληση για τις Ορθόδοξες Εκκλησίες είναι να συνεχίσουν να επιτελούν την ποιμαντική και πνευματική τους αποστολή, διατηρώντας την κανονική τους ανεξαρτησία και λειτουργώντας ως φορείς ειρήνης, συμφιλίωσης και κοινωνικής συνοχής.

Η σχέση μεταξύ Ορθοδοξίας, γεωπολιτικής και διεθνούς ασφάλειας θα συνεχίσει να αποτελεί αντικείμενο έντονου επιστημονικού ενδιαφέροντος. Η μελέτη της, όμως, οφείλει να στηρίζεται στην ιστορική αλήθεια, στην κανονική παράδοση, στον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και στην αντικειμενική ανάλυση των διεθνών εξελίξεων. Μόνον έτσι μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά τόσο στην επιστημονική γνώση όσο και στη διαμόρφωση πολιτικών που υπηρετούν τη σταθερότητα, την ειρήνη και τη συνεργασία μεταξύ των λαών.

 

---

 

Ο Αρχιμανδρίτης Βαρνάβας Σαράτσης είναι υποψήφιος Διδάκτωρ Κανονικού Δικαίου στο Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και ειδικός αναλυτής Θρησκευτικής και Εκκλησιαστικής Διπλωματίας.