Χρηματιστικοποίηση και αλλαγή παραδείγματος

Στο άρθρο του “Η Ελλάδα που αλλάζει – όταν ο τόπος γίνεται επένδυση και ο Έλληνας “προτεστάντης” νομίζω ότι ερμηνεύει πολύ εύστοχα το πολύπλοκο φαινόμενο της αλλαγής των “εθνικών πολιτισμών/παραδειγμάτων” υπέρ του ομογενοποιημένου “μοντέλου της αγοράς” και ειδικά στην Ελληνική περίπτωση.

Επιθυμώντας να συμβάλω (γόνιμα ελπίζω) στον διάλογο αυτόν που μας αφορά όλους θα ήθελα, επίσης με ολιστική προσέγγιση, να επισημάνω ως οικονομολόγος ορισμένα θεμελιώδη για την “χρηματιστικοποίηση”  (financialization) την οποία υπονοεί ο κ. Μιχόπουλος. Θα ξεκινήσω με δύο παραγράφους επιγραμματικής οριοθέτησης του οικονομικού φαινομένου, φιλοσοφικά και πολιτικά.

Πρώτον φιλοσοφικά, επειδή δεν υπάρχει επιστήμη χωρίς φιλοσοφική θεμελίωση. Η οικονομική ανήκει στις οντολογικές των κοινωνικών επιστημών μαζί με την ιστορία και την κοινωνιολογία. Επομένως, το ερώτημα “γιατί” πρέπει να πρωτεύει του ερωτήματος “πώς” (αιτιώδεις σχέσεις, λειτουργισμός) στην επιστημονική μας ανάλυση. Ελάχιστοι θυμούνται σήμερα (δυστυχώς ακόμα και στο πανεπιστήμιο) ότι αυτό αφορά και στην οντολογία του “οικονομικού ανθρώπου” (homo economicus -ΗΕ-, προτύπου οικονομικής ανάλυσης).

Σε κάθε περίπτωση με την ολιστική ανάλυση “ερμηνεύουμε” φαινόμενα, και δεν τα “εξηγούμε” απλώς, στο πλαίσιο μιας οικονομικής θεωρίας μόνο. Πάντα βέβαια υπάρχει ο κίνδυνος της πλάνης. Γι’ αυτό είμαστε συνεχώς ανοιχτοί στην κριτική όλων, αφού το κριτήριο της αλήθειας είναι η κοινωνούμενη εμπειρία, στην Ελληνικότητα.

Πιο συγκεκριμένα, η “αντίληψη μας για την πραγματικότητα” (οικονομική εν προκειμένω), τελικά, δεν είναι θεωρητική (επιστημονική), ιδεολογική ή ηθική. Αντανακλά την “ιεράρχηση των αναγκών μας”. Αν οι ανάγκες μας εξαντλούνται μόνο στις χρηστικές (χρησιμοθηρία, για την οποία σχεδόν αποκλειστικά μιλάνε οι οικονομολόγοι…) χωρίς την αναζήτηση-υιοθέτηση “νοήματος” ύπαρξης και συνύπαρξης, τότε λογικά, διολισθαίνουμε σε μια φαντασιώδη έως και “φαντασιωτική” αντίληψη της πραγματικότητας.

Διαφορετικές ιεραρχήσεις αναγκών σημαίνουν αντίστοιχους “πολιτισμούς/παραδείγματα”. Δεν υπάρχει ανώτερο και κατώτερο παράδειγμα, αφού αναφερόμαστε σε διαφορετικές “ποιότητες”. Σε κάθε περίπτωση οι λαοί έχουν ταυτότητες/πολιτισμούς ενώ η κοινή εμπειρία δείχνει ότι επιθυμούν να τις υπερασπίζονται.

Δεύτερον πολιτικά, επειδή στο ελληνικό παράδειγμα «άνθρωπος φύσει πολιτικόν ζώον», κατά τον Αριστοτέλη, αυτός ευτυχεί στην “πόλη/κοινότητα” (ευ ζην με τους άλλους…), σε αντίθεση με τα “ίδια/κατοικία”, όπου ως ιδιώτης απλά ζει/επιβιώνει (ζην). Βέβαια στη δύση με τη νεοτερικότητα (βλ. διαφωτισμός και εντεύθεν μέχρι περίπου τον Μάη του 1968) και τον μοντέρνο μηδενισμό (ο Θεός πέθανε, κατά Νίτσε, η ανθρωπότητα επέλεξε την επιστημονική πρόοδο και αυτονομία για … θεό της) η μεταφυσική κεφαλή του “συλλογικού” κατέρρευσε, και ήδη από την δεκαετία του 1970 “αναγνωρίζουμε” μόνο άτομα που αδιαφορούν για το “νόημα του συλλογικού/κοινότητας”. Ύστερα δε, στον μεταμοντέρνο μηδενισμό, διαλύσαμε και την μεταφυσική εσωτερική ενότητα του ατόμου, δηλ. τον “λόγο” ή “υπερεγώ” κατά Φροϋντ…

Η εκλόγιμη μοναρχία

Παρ΄ όλα αυτά, η πολιτική οργάνωση των κοινωνιών ή “α-κοινωνιών” (ίσως σήμερα) καταδυναστεύει την ύπαρξη και συνύπαρξη μας, και όχι μόνο την οικονομική μας συμπεριφορά. Το “τεχνοσύστημα” σε αγαστή συνεργασία με την “τεχνοεπιστήμη” αξιοποίησε την ανθρωπολογική αποσύνθεση του συλλογικού και ατομικού υποκειμένου, υποκαθιστώντας (; ) την έκλειψη της ταυτότητάς τους.

Περαιτέρω, πολιτικά η “εκλόγιμη μοναρχία” που επικρατεί σήμερα στον λεγόμενο δυτικό κόσμο είναι πρώιμο ανθρωποκεντρικό κοσμοσύστημα (Σόλωνας, 594 π.Χ.), δηλ. επιτρέπει ως δικαίωμα στους υπηκόους/”ατελείς πολίτες” του έθνους-κράτους (υπό μετάβαση σε “οικονομικό χώρο”…)  την ατομική ελευθερία, νοούμενη ως “ιδιωτική απόλαυση καταναλωτικών επιλογών”. Ανυποψίαστοι οι δυτικοί μας εταίροι βέβαια, για καθολική ελευθερία (ατομική και κοινωνική και πολιτική) που έζησε ο Ελληνισμός συνεχώς στη διαχρονία του από την αρχαιότητα μέχρι τον Όθωνα. Ακόμη δε, είμαστε μακριά από την “αντιπροσώπευση” (δικαίωμα του “απλού πολίτη” στο ανακαλείν του αντιπροσώπου του οποτεδήποτε …).

Ούτε λόγος βέβαια για την πλήρη πολιτειότητα που αφορά στη Δημοκρατία (το πολιτικό σύστημα κατέχεται από την κοινωνία που πραγματώνει το αριστοτελικό “… μη-άρχεσθαι υπό μηδενός”). Δυστυχώς, στην εκλόγιμη μοναρχία που έχουμε σήμερα, η πρακτική των επαγγελματιών πολιτικών, καμία σχέση δεν έχει με το νόημα της πολιτικής τέχνης και επιστήμης, που δίδαξε τον κόσμο ο Ελληνισμός. Εντούτοις, είναι κοινή διαπίστωση πλέον ότι ο “κοινωνιοκεντρικός τρόπος/πολιτισμός/παράδειγμα” των Ελλήνων (πόλις, εκκλησία, αυτοδιαχειριζόμενη κοινότητα, υπαρκτικός στόχος ελευθερίας) είναι, συνειδητά ή όχι, έντονα ζητούμενος στο δυτικό στοχασμό σήμερα που προσπαθεί να ξεφύγει από τον μηδενισμό.

Ιδεολογικά όμως, οι “λομπίστες της πολιτικής” έχουν επιβάλει το νεοφιλελευθερισμό, βλ. « δοξασία ότι η ανταλλαγή στην (οικονομική) αγορά αποτελεί από μόνη της μια ηθική αρχή, ικανή να λειτουργήσει ως οδηγός για κάθε ανθρώπινη δράση». Κυριαρχεί δηλ. η αντίληψη ότι η βέλτιστη ανθρώπινη ευημερία μπορεί να προέλθει από την απελευθέρωση των ατομικών επιχειρηματικών ελευθεριών και δεξιοτήτων, μέσα σε ένα θεσμικό πλαίσιο που χαρακτηρίζεται από ισχυρά δικαιώματα ατομικής ιδιοκτησίας, ελεύθερες αγορές και ελεύθερο εμπόριο. Άμεση συνέπεια ο περιορισμός της (κολοβής) δημοκρατίας και του κράτους πρόνοιας (κατάκτηση των ανθρωποκεντρικών κοσμοσυστημάτων), σε ΗΠΑ και Ευρώπη συνεχώς από το 1970 και μετά.

Ένας ορισμός

Καταρχάς, όπως τόσα άλλα η χρηματιατικοποίηση δεν έχει έναν μοναδικό ορισμό καθολικά αποδεκτό. Πρόκειται για «ένα μοντέλο συσσώρευσης στο οποίο τα κέρδη προέρχονται κυρίως από χρηματοοικονομικούς διαύλους και όχι από το εμπόριο και την παραγωγή βασικών προϊόντων». Εναλλακτικά, «αναφέρεται στον αυξανόμενο ρόλο των χρηματοοικονομικών κινήτρων, αγορών, φορέων και ιδρυμάτων στη λειτουργία των εγχώριων και διεθνών οικονομιών».

Πιο συγκεκριμένα, η χρηματιστικοποίηση εμφανίζεται ως αλληλεπίδραση τεσσάρων (4) κυρίως παραγόντων: 1/της αλλαγής της φύσης στην συσσώρευση του κεφαλαίου από “παραγωγικό” (πχ. εργοστάσια) σε “χρηματιστικό” (πρόσοδοι επενδυμένων κεφαλαίων). Σοβαρές επιπτώσεις στις χρηματιστηριακές αγορές ιδίως “παραγώγων” και στον πληθωρισμό των τιμών τους και συναφών κρίσεων· 2/ της αλλαγής στην ιδεολογία της διακυβέρνησης των εταιρειών με τα κέρδη από την “διατήρηση και επανεπένδυση” στην “μείωση και διανομή” τους, άμεσα στους ιδιοκτήτες/μετόχους.

Εκτεταμένες επιπτώσεις στην αποβιομηχάνιση των δυτικών οικονομιών αλλά και στις αγορές (επισφαλούς) “απασχόλησης” (όχι εργασίας)· 3/ της αλλαγής στην καθημερινή ζωή των νοικοκυριών/ατόμων (financialization of everyday life, -FoEL) σε επενδυτές, προκειμένου καταρχήν να καλύψουν την απώλεια από τους “καθηλωμένους” πραγματικούς μισθούς με προσόδους από περιουσιακά στοιχεία (ακίνητα, αμοιβαία κεφάλαια, μετοχές κλπ).

Σοβαρές επιπτώσεις από την ιδιωτικοποίηση της υγείας, εκπαίδευσης, συνταξιοδοτικών σχημάτων κλπ· 4/η οργανωτική κουλτούρα και υπολογιστικές πρακτικές των οίκων αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας (credit rating agencies, -CRAs), οι οποίοι δεν περιορίζονται απλώς στη μέτρηση του κινδύνου, αλλά αναδιαμορφώνουν ενεργά την ίδια την έννοια του “κινδύνου”, τον οποίο εμπορεύονται. 

Χρηματιστικοποίηση της Καθημερινής Ζωής

Ειδικά για την “χρηματιστικοποίηση της καθημερινής ζωής” μας (ΧτΚΖ), όλοι συμφωνούν ότι ιστορικά ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970 στις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο με την διαχρονική μείωση των περιθωρίων κερδών των μεγάλων επιχειρήσεων που αναγκάστηκαν να “ξενιτευτούν” (βλ. παθητική πολυεθνικοποίηση…) κυρίως στην Ασία.

Ακολούθησαν, οι περικοπές στο κράτος πρόνοιας, και ο παλιμβαρβαρισμός των αντίστοιχων ιδιωτικοποιήσεων, πχ. συντάξεων, υγειονομικής περίθαλψης και εκπαίδευσης (μέχρι και κοινών αγαθών… πχ. νερό). Επίσης, η αντικατάσταση των κοινωνικών ασφαλιστικών συστημάτων (αναδιανεμητικών), με ιδιωτικά (κεφαλαιοποιητικά) και μάλιστα εθελοντικά, δικαιολογώντας τον όρο “πολίτης-επενδυτής”. Αυτά οδήγησαν σε μια “μετατόπιση του κινδύνου”, όπου η ευθύνη για την ανεργία, την ασθένεια, την οικονομική ασφάλεια κλπ, μετατοπίστηκε από το κράτος/δημόσιο και τις επιχειρήσεις/συστήματα προς τα άτομα…

Αυτές οι μεταβολές στη Δύση επιδεινώθηκαν από τη στασιμότητα των πραγματικών μισθών, την αυξανόμενη ανισότητα (οικονομική καταρχάς, αλλά στη συνέχεια και κοινωνική και πολιτική), την επισφαλή εργασία και συναφείς θεσμικές αλλαγές (νέα χρηματοοικονομικά προϊόντα/υπηρεσίες και απορρύθμιση των χρηματαγορών/κεφαλαιαγορών). 

Η νεοφιλελεύθερη διακυβέρνηση

Κεντρικό ρόλο στη ΧτΚΖ έχει η προσπάθεια της νεοφιλελεύθερης διακυβέρνησης να μετατρέψει, συνειδητά ή ασυνείδητα, τον ατελή πολίτη-υπήκοο σε “επενδυτικό υποκείμενο”. Πρόκειται για άτομο που διαχειρίζεται ενεργά τον κίνδυνο, σχεδιάζει το μέλλον του μέσω χρηματοοικονομικών προϊόντων και αντιμετωπίζει τη ζωή του, ως ένα είδος χαρτοφυλακίου που πρέπει να βελτιστοποιηθεί. Για παράδειγμα οι κυβερνήσεις σε ΗΠΑ και Ευρώπη ωθούν τα άτομα στις ιδιωτικές συντάξεις, την ιδιοκατοίκηση και τις προσωπικές επενδύσεις ως υποκατάστατα των συρρικνούμενων δημόσιων παροχών κοινωνικής πρόνοιας.

Τελικά, η έννοια της χρηματιστικοποίησης της καθημερινότητας (ΧτΚΖ) μπορεί να έχει τις εξής μορφές:

1.  Οι επιχειρήσεις/συστήματα/κεφάλαιο “αξιοποιούν” (θεσμικά με την υποστήριξη του κράτους) την καθημερινή ζωή: οι εταιρείες μετατρέπουν συνηθισμένες δραστηριότητες σε εμπορεύσιμα χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία. Για παράδειγμα, η μεταπώληση υποχρεώσεων στεγαστικών δανείων ως τίτλων εξασφαλισμένων με υποθήκες στους λεγόμενους servicers. Ένα συνταξιοδοτικό πρόγραμμα για καπνιστές, το οποίο επιτρέπει στις εταιρείες να αξιοποιούν τη νοσηρότητα και την υπολειπόμενη ζωτική ικανότητα του καπνιστή. Εδώ δεν υπάρχει “επενδυτικό υποκείμενο”, πρόκειται για εκμετάλλευση, όχι για ταυτότητα.
2. Η χρήση από τα άτομα-επενδυτές χρηματοοικονομικών προϊόντων που ενέχουν κίνδυνο. Πρόκειται για επενδυτική συμπεριφορά, ανεξάρτητα πάλι από την συνειδητή ή όχι ύπαρξη του “επενδυτικού υποκειμένου”. Τα άτομα-επενδυτές “εξοικειώνονται” να αξιοποιούν δείκτες που χρησιμοποιούνται για επενδυτικά προϊόντα όπως μετοχές και συνταξιοδοτικά προγράμματα, επενδύσεις σε ακίνητα, πιστωτικά προϊόντα και ασφάλειες. Ο “πλούτος” μετριέται σε περιουσιακά στοιχεία του ατόμου-επενδυτή.
3. Υιοθέτηση ταυτότητας συνειδητού “επενδυτικού υποκειμένου”. Πρόκειται για τον “υπαρξιακό/πολιτισμικό” ορισμό της ΧτΚΖ. Περιλαμβάνει άτομα που επιδιώκουν τον χρηματοοικονομικό κίνδυνο, είναι ανοιχτά στη λήψη πιστώσεων για επενδυτικούς σκοπούς, αναζητούν συνεχώς επενδυτικές ευκαιρίες, αναλαμβάνουν ατομική ευθύνη για τη μελλοντική τους “ευημερία” αντί να βασίζονται στο κράτος, λαμβάνουν υπολογιστικές και όχι συναισθηματικές χρηματοοικονομικές αποφάσεις και βιώνουν τις χρηματοοικονομικές επιλογές ως εύκολες και ευχάριστες. Εδώ ανήκουν παραδείγματα όπως, όταν μια οικογένεια αξιολογεί ένα σπίτι κυρίως ως επένδυση και όχι ως κατοικία ή δεσμό με τις ρίζες της, όταν οι επιδοτήσεις στεγαστικών δανείων διαμορφώνουν τις αποφάσεις για την απόκτηση παιδιών, ή όταν οι θαμώνες γυμναστηρίων λαμβάνουν εκπτώσεις στις ασφαλιστικές τους εισφορές, μετατρέποντας μια μη χρηματοοικονομική δραστηριότητα σε επενδυτική απόφαση. 

Συμπερασματικά, η χρηματιστικοποίηση της καθημερινής ζωής με το “άτομο-επενδυτή” υιοθετεί την ταυτότητα/παράδειγμα της “λοιμικής των χρηματαγορών/κεφαλαιαγορών” (οι οποίες είναι υπό όρους απαραίτητες για τις επιχειρήσεις αλλά τα άτομα να γίνονται “επιχειρηματίες” στην καθημερινότητα ; …), όπου κατά τον αείμνηστο Καθηγητή Γιανναρά «…Ντύθηκε ο μηδενισμός την πανοπλία της ιδεολογίας, τον είπαμε “Ιστορικό Υλισμό” και ήταν αμφιπρόσωπος: μαρξισμός – ελευθερία των αγορών. Και οι δύο όψεις, ιδεολογικές, του Ιανού – μηδενισμού είχαν κοινή την άρνηση “νοήματος”: μεταποιούσαν την άσκηση πολιτικής σε διαχείριση της εξουσίας.» (ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 19-11-2018). 

Δύσκολη αλλά εφικτή διέξοδος, ιστορικά δικαιωμένη, το “πρόσωπο” σε δημοκρατικές κοινότητες/πολιτείες.