Το τροχαίο που άλλαξε την Τουρκία – Η αρχή του τέλους του κεμαλικού βαθέος κράτους

Από την άλλη, η συντηρητική και θρησκευόμενη Τουρκία της Ανατολίας, η οποία παρέμενε δεμένη με το Ισλάμ και την οθωμανική παράδοση. Η σύγκρουση δεν περιορίστηκε στις εκλογές. Ο στρατός επενέβη με το πραξικόπημα του 1960, το στρατιωτικό υπόμνημα του 1971, το πραξικόπημα του 1980 και τη λεγόμενη “μεταμοντέρνα” επέμβαση του 1997 κατά της κυβέρνησης Ερμπακάν. Το κεμαλικό κατεστημένο ανεχόταν μετριοπαθείς ισλαμιστικές κυβερνήσεις, όχι όμως την ανατροπή του ιδεολογικού και θεσμικού ελέγχου του κράτους.

Η άνοδος του πολιτικού Ισλάμ συνδέθηκε κυρίως με τον Νετσμεττίν Ερμπακάν. Τα κόμματά του απαγορεύονταν και επανιδρύονταν με νέα ονόματα, αλλά η κοινωνική τους βάση διευρυνόταν. Η μεγάλη τομή ήρθε στις δημοτικές εκλογές της 27ης Μαρτίου 1994, όταν το Κόμμα Ευημερίας, το Refah Partisi, κέρδισε την Κωνσταντινούπολη με υποψήφιο τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Η δημαρχιακή θητεία του τού έδωσε πανεθνική αναγνωρισιμότητα και την εικόνα αποτελεσματικού διαχειριστή.

Στις εκλογές της 24ης Δεκεμβρίου 1995, το Refah αναδείχθηκε πρώτο κόμμα με 21,4% και 158 έδρες. Τον Ιούνιο του 1996 σχημάτισε κυβέρνηση συνασπισμού με το DYP της Τανσού Τσιλέρ και ο Ερμπακάν έγινε ο πρώτος ανοιχτά ισλαμιστής πρωθυπουργός της Τουρκικής Δημοκρατίας. Τότε συνέβη το δυστύχημα του Σουσουρλούκ!

Το Σουσουρλούκ που αποκάλυψε το βαθύ κράτος

Στις 3 Νοεμβρίου 1996, μία Mercedes συγκρούστηκε με φορτηγό κοντά στην κωμόπολη Σουσουρλούκ. Στο αυτοκίνητο επέβαιναν ο Σεντάτ Μπουτζάκ, βουλευτής του DYP και αρχηγός ισχυρής φυλής με ένοπλους “φρουρούς χωριών”, ο υψηλόβαθμος αστυνομικός Χουσεΐν Κοτζαντάγ, ο Αμπντουλάχ Τσατλί, καταζητούμενος ακροδεξιός των Γκρίζων Λύκων και άνθρωπος του υποκόσμου, και η σύντροφός του. Ο Μπουτζάκ επέζησε· οι υπόλοιποι σκοτώθηκαν.

Το “ζουμί” της υπόθεσης δεν ήταν απλώς ότι ένας πολιτικός, ένας αστυνομικός και ένας μαφιόζος ταξίδευαν μαζί. Αποκαλύφθηκε ένας μηχανισμός αμοιβαίων εξυπηρετήσεων: κρατικές υπηρεσίες παρείχαν σε καταζητούμενους ακροδεξιούς όπλα, πλαστές ταυτότητες, διαβατήρια, προστασία και δυνατότητα ελεύθερης μετακίνησης. Εκείνοι αναλάμβαναν επιχειρήσεις που το επίσημο κράτος δεν μπορούσε να εκτελέσει ανοιχτά — δολοφονίες, απαγωγές, εκφοβισμό και επιχειρήσεις εναντίον προσώπων που θεωρούνταν συνεργάτες ή χρηματοδότες του PKK.

Ως αντάλλαγμα, απολάμβαναν ασυλία για εγκληματικές δραστηριότητες, όπως λαθρεμπόριο, εκβιασμούς, καζίνα και πιθανώς διακίνηση ναρκωτικών. Η “εθνική ασφάλεια” είχε μετατραπεί σε κάλυμμα ενός δικτύου που απέκτησε δικά του οικονομικά συμφέροντα και σχετική αυτονομία από το νόμιμο κράτος. Το Σουσουρλούκ έγινε έτσι το σύμβολο του τουρκικού βαθέος κράτους: Ενός πλέγματος πολιτικών, αστυνομικών, στρατιωτικών, παρακρατικών και εγκληματικών συμφερόντων που λειτουργούσε μέσα στους θεσμούς αλλά έξω από τον νόμο.

Η υπόθεση έπληξε ιδιαίτερα το DYP. Ο Μπουτζάκ ήταν βουλευτής του, ενώ ο υπουργός Εσωτερικών Μεχμέτ Αγκάρ θεωρήθηκε κεντρικό πρόσωπο του δικτύου. Οι μαζικές διαμαρτυρίες με το σύνθημα “Ένα λεπτό σκοτάδι για διαρκές φως” εξέφρασαν την οργή μιας κοινωνίας που έβλεπε ότι το κράτος, το οποίο επικαλούνταν τη νομιμότητα για να περιορίζει τους αντιπάλους του, χρησιμοποιούσε το ίδιο παρακρατικούς και εγκληματίες.

Η επίδραση στην άνοδο των ισλαμιστών ήταν έμμεση αλλά σημαντική. Το Σουσουρλούκ δεν έστειλε αμέσως τους ψηφοφόρους στο πολιτικό Ισλάμ. Απονομιμοποίησε όμως την παλιά τάξη και επιτάχυνε την αποσύνθεση των παραδοσιακών κεντροδεξιών κομμάτων, του DYP και του ANAP. Οι ισλαμιστές μπορούσαν πλέον να παρουσιάζονται όχι μόνο ως θρησκευτική εναλλακτική, αλλά και ως δύναμη κάθαρσης απέναντι σε ένα διεφθαρμένο κατεστημένο.

Η βασική εικόνα είναι καθαρή. Τα DYP και ANAP κατέρρευσαν από συνολικό 51% το 1991 σε μόλις 14,6% το 2002. Το ισλαμιστικό ρεύμα ανέβηκε το 1995, περιορίστηκε προσωρινά το 1999 και επανεμφανίστηκε το 2002 υπό τη διευρυμένη, “συντηρητική δημοκρατική” μορφή του AKP. Παράλληλα, η κυβέρνηση DSP–MHP–ANAP του 1999 τιμωρήθηκε συντριπτικά μετά την οικονομική κρίση του 2001. Επειδή μόνο το AKP και το CHP πέρασαν το όριο του 10%, το 34,3% του AKP μετατράπηκε σε 363 από τις 550 έδρες. Η πιο εντυπωσιακή μεταβολή ήταν η εξαφάνιση της κυβέρνησης συνασπισμού του 1999:

Επομένως, το 2002 δεν ήταν απλώς μετακίνηση από τον κεμαλισμό προς τον ισλαμισμό. Ήταν κατάρρευση ολόκληρου του υφιστάμενου κομματικού συστήματος.

Το “μεταμοντέρνο πραξικόπημα” κατά του Ερμπακάν

Στις 28 Φεβρουαρίου 1997, το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας, υπό την καθοριστική επιρροή του στρατού, επέβαλε στην κυβέρνηση Ερμπακάν μέτρα κατά της “ισλαμικής απειλής”. Ακολούθησε συντονισμένη πίεση από τον στρατό, τη δικαιοσύνη, τη γραφειοκρατία, τα μέσα ενημέρωσης και οικονομικά κέντρα.

Ο Ερμπακάν παραιτήθηκε τον Ιούνιο, θεωρώντας ότι η πρωθυπουργία θα περνούσε στην Τανσού Τσιλέρ. Ο πρόεδρος Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ, όμως, έδωσε την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον Μεσούτ Γιλμάζ. Δεν διαλύθηκε το Κοινοβούλιο ούτε εγκαταστάθηκε στρατιωτική κυβέρνηση, αλλά το στρατιωτικό και κεμαλικό κατεστημένο επηρέασε αποφασιστικά ποια κόμματα μπορούσαν να κυβερνήσουν και ποια έπρεπε να αποκλειστούν. Για τον λόγο αυτό τα γεγονότα χαρακτηρίστηκαν “μεταμοντέρνο” ή “μίνι” πραξικόπημα.

Το “Refah” διαλύθηκε δικαστικά το 1998. Μακροπρόθεσμα, όμως, η επέμβαση δεν εξαφάνισε το πολιτικό Ισλάμ. Το ώθησε να αλλάξει γλώσσα και στρατηγική.

Από τη φυλακή στην πρωθυπουργία

Ο Ερντογάν βρέθηκε στο επίκεντρο αυτής της μετάβασης. Τον Δεκέμβριο του 1997, σε ομιλία στη Σιίρτη, απήγγειλε τους γνωστούς στίχους για «τα τεμένη ως στρατώνες, τους θόλους ως κράνη και τους μιναρέδες ως ξιφολόγχες». Το 1998 καταδικάστηκε σε φυλάκιση και πολιτική απαγόρευση. Απομακρύνθηκε από τη δημαρχία και εξέτισε περίπου τέσσερις μήνες στη φυλακή, από τον Μάρτιο έως τον Ιούλιο του 1999.

Η καταδίκη, αντί να τον εξαφανίσει, τον μετέτρεψε για εκατομμύρια συντηρητικούς ψηφοφόρους σε σύμβολο διωκόμενου από το κεμαλικό κατεστημένο. Στις 14 Αυγούστου 2001, ο Ερντογάν και ο Αμπντουλάχ Γκιουλ ίδρυσαν το AKP. Το νέο κόμμα απέφυγε τον ανοιχτό ισλαμιστικό λόγο και αυτοχαρακτηρίστηκε “συντηρητικό δημοκρατικό”. Υποσχόταν οικονομική σταθερότητα, ευρωπαϊκή προοπτική, καταπολέμηση της διαφθοράς και περιορισμό της στρατιωτικής κηδεμονίας.

Μετά τη σαρωτική εκλογική νίκη της 3ης Νοεμβρίου 2002, ο Ερντογάν δεν μπορούσε ακόμη να γίνει βουλευτής λόγω της καταδίκης του. Πρωθυπουργός ανέλαβε προσωρινά ο Αμπντουλάχ Γκιουλ. Μετά την άρση του πολιτικού κωλύματος και την επανάληψη των εκλογών στη Σιίρτη στις 9 Μαρτίου 2003, ο Ερντογάν εξελέγη βουλευτής και στις 14 Μαρτίου ανέλαβε πρωθυπουργός.

Το πολιτικό Ισλάμ λέει το πρώτο “όχι” στις ΗΠΑ

Πριν ακόμη ολοκληρωθεί αυτή η μετάβαση, εμφανίστηκε το πρώτο μεγάλο ρήγμα με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Την 1η Μαρτίου 2003, η τουρκική Εθνοσυνέλευση δεν ενέκρινε την ανάπτυξη δεκάδων χιλιάδων Αμερικανών στρατιωτών στο τουρκικό έδαφος για τη δημιουργία βόρειου μετώπου κατά του Ιράκ.

Η απόφαση υποχρέωσε τις ΗΠΑ να εγκαταλείψουν αυτό το μέρος του σχεδιασμού τους. Η κύρια χερσαία επίθεση έγινε από το Κουβέιτ και τον νότο. Το “όχι” σηματοδότησε την έναρξη μίας αντιαμερικανικής ρητορικής στροφής. Ήταν το πρώτο ισχυρό μήνυμα ότι η νέα Τουρκία, υπό μια πολιτική δύναμη που αργότερα θα υιοθετούσε ολοένα εντονότερη νεο-οθωμανική και αναθεωρητική πολιτική δεν θα ακολουθούσε αυτομάτως την Ουάσιγκτον.

Από το Σουσουρλούκ και το κεμαλικό βαθύ κράτος έως τη φυλάκιση του Ερντογάν, την κατάρρευση των παλαιών κομμάτων και το “όχι” για το Ιράκ, η Τουρκία είχε εισέλθει σε μια νέα εποχή. Η σύγκρουση Κεμαλιστών και πολιτικού Ισλάμ δεν είχε λήξει. Η ισορροπία της εξουσίας, όμως, είχε αρχίσει να αντιστρέφεται.