Οι ελίτ προκαλούν τη διαφθορά και τους φταίει η δημοκρατία!
20/11/2026
Το τελευταίο διάστημα η δημόσια συζήτηση περιστρέφεται σχεδόν αποκλειστικά γύρω από τη διαφθορά. Κυβέρνηση, αντιπολίτευση και μέσα ενημέρωσης ανταλλάσσουν κατηγορίες και αποκαλύψεις για σκάνδαλα, εξυπηρετήσεις συμφερόντων, πελατειακές σχέσεις και κάθε είδους διαπλοκή. Οι καταγγελίες αφορούν συνήθως πρόσωπα που προέρχονται από τα κόμματα τα οποία άσκησαν εξουσία, ενώ τα μικρότερα κόμματα παραμένουν συχνά εκτός του πεδίου αντιπαράθεσης.
Όλο αυτή η αντιπαράθεση περί διαφθοράς, ωστόσο, μοιάζει με μια ατελείωτη παράσταση στην οποία αλλάζουν οι πρωταγωνιστές, όμως το έργο παραμένει το ίδιο. Άλλοι εμφανίζονται ως κατηγορούμενοι και άλλοι ως υπερασπιστές της κάθαρσης. Άλλοι παρουσιάζονται ως υπεύθυνοι για τη διαφθορά και άλλοι ως οι διώκτες της. Στην πραγματικότητα, όμως, όλοι λειτουργούν μέσα στο ίδιο πολιτικό πλαίσιο, το οποίο όχι μόνο επιτρέπει την εμφάνιση τέτοιων φαινομένων, αλλά τα αναπαράγει διαρκώς.
Η συζήτηση επικεντρώνεται συνήθως στα πρόσωπα και πολύ λιγότερο στο σύστημα που παράγει τα αποτελέσματά τους. Έτσι, κάθε νέο σκάνδαλο αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένη περίπτωση, λες και πρόκειται για μια προσωρινή παρέκκλιση από μια κατά τα άλλα ορθή λειτουργία του πολιτεύματος. Ελάχιστοι αναρωτιούνται γιατί τα ίδια φαινόμενα επανέρχονται ξανά και ξανά, ανεξάρτητα από το ποιο κόμμα κυβερνά ή ποια πρόσωπα βρίσκονται στην εξουσία.
Το πολιτικό σύστημα που κυριαρχεί στον σύγχρονο κόσμο αποτελεί προϊόν ενός συγκεκριμένου τρόπου οργάνωσης της οικονομίας και της κοινωνίας, ο οποίος συνδέεται με την καπιταλιστική παραγωγή. Στο πλαίσιο αυτό αναπτύχθηκαν διάφορες μορφές ολιγαρχικής διακυβέρνησης που εδώ και πολλές δεκαετίες παρουσιάζονται ως δημοκρατικές. Η ταύτιση αυτή έχει γίνει σε τέτοιο βαθμό αποδεκτή, ώστε οι περισσότεροι πολίτες θεωρούν αυτονόητο ότι η δημοκρατία ταυτίζεται με το υπάρχον σύστημα διακυβέρνησης.
Η αντίληψη αυτή ενισχύεται από ένα ολόκληρο θεσμικό οικοδόμημα. Συντάγματα, πανεπιστήμια, πολιτικές επιστήμες, δημόσιος λόγος και μέσα ενημέρωσης αναπαράγουν την ιδέα ότι οι σύγχρονες ολιγαρχικές μορφές διακυβέρνησης αποτελούν εκδοχές της δημοκρατίας. Έτσι, οι πολίτες εκπαιδεύονται να αποδέχονται ως δημοκρατικό ένα σύστημα στο οποίο η ουσιαστική άσκηση της εξουσίας παραμένει συγκεντρωμένη σε σχετικά μικρές ομάδες πολιτικών, οικονομικών και επικοινωνιακών ελίτ.
Τους φταίει η… δημοκρατία!
Το αποτέλεσμα είναι διπλό. Από τη μία πλευρά, καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη οποιαδήποτε πραγματική πολιτειακή αλλαγή, αφού οι πολίτες πείθονται ότι ήδη ζουν σε δημοκρατία και από την άλλη, τα αρνητικά αποτελέσματα του συστήματος χρεώνονται στην ίδια τη δημοκρατία. Όταν οι πολίτες βιώνουν διαφθορά, αναξιοκρατία, αδιαφάνεια ή πολιτική ανευθυνότητα, οδηγούνται συχνά στο συμπέρασμα ότι “η δημοκρατία απέτυχε”, ενώ στην πραγματικότητα βιώνουν τις συνέπειες ενός ολιγαρχικού μοντέλου που λανσάρεται ως δημοκρατικό.
Δεν είναι τυχαίο ότι σε όλο τον πλανήτη παρατηρείται αυξανόμενη αποστασιοποίηση των πολιτών από την πολιτική. Όλο και περισσότεροι θεωρούν ότι τίποτα δεν αλλάζει ουσιαστικά, ανεξάρτητα από τις εναλλαγές κομμάτων και προσώπων στην εξουσία. Η αίσθηση αυτή δεν προκύπτει από την αδιαφορία των πολιτών, αλλά από την εμπειρία τους. Βλέπουν τα σκάνδαλα να διαδέχονται το ένα το άλλο, τις υποσχέσεις να επαναλαμβάνονται και τις ίδιες πρακτικές να αναπαράγονται με πρωταγωνιστές διαφορετικά πρόσωπα.
Τόση διαφθορά παντού, πρέπει να έχει αιτία
Οι πολιτικές ελίτ συνεχίζουν να διαβεβαιώνουν ότι κυβερνούν στο όνομα του λαού και προς όφελός του. Όμως η συνεχής παραγωγή παρόμοιων αποτελεσμάτων δείχνει ότι το πρόβλημα δεν μπορεί να ερμηνευθεί αποκλειστικά ως ηθική αποτυχία ορισμένων πολιτικών. Όταν ένα φαινόμενο επανέρχεται με τέτοια συχνότητα και μάλιστα σε διαφορετικές χώρες και διαφορετικές κυβερνήσεις, είναι λογικό να αναζητηθούν τα αίτιά του στον τρόπο λειτουργίας του ίδιου του συστήματος.
Εάν η διάγνωση είναι σωστή, τότε και η θεραπεία δεν μπορεί να περιορίζεται στην αντικατάσταση συγκεκριμένων προσώπων. Απαιτούνται θεσμικές αλλαγές που θα ενισχύσουν την πραγματική συμμετοχή των πολιτών και θα περιορίσουν τη συγκέντρωση της εξουσίας. Η εισαγωγή δημοκρατικών εργαλείων στη λειτουργία των πολιτικών κομμάτων αποτελεί ένα πρώτο βήμα προς αυτήν την κατεύθυνση. Η πραγματική δημοκρατία δεν μπορεί να οικοδομηθεί από οργανισμούς που λειτουργούν εσωτερικά με ολιγαρχικούς όρους.
Η έξοδος από τον φαύλο κύκλο της διαφθοράς προϋποθέτει, επομένως, την επανεξέταση των ίδιων των θεμελίων του πολιτικού συστήματος. Μόνον όταν οι πολίτες αποκτήσουν ουσιαστικό ρόλο στη λήψη των αποφάσεων θα μπορέσει να αμφισβητηθεί αποτελεσματικά ο μηχανισμός που αναπαράγει διαρκώς τα ίδια φαινόμενα. Διαφορετικά, θα συνεχίσουμε να παρακολουθούμε το ίδιο έργο: νέα πρόσωπα, νέες καταγγελίες, νέες υποσχέσεις και, τελικά, τα ίδια αποτελέσματα.





