Τεχνητή νοημοσύνη: Ποιος κρατά τον έλεγχο των εργαλείων που θα επηρεάσουν τη ζωή μας;

Το ερώτημα δεν είναι απλώς αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθήσει στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, αλλά ποιος ελέγχει τα εργαλεία, με ποια κριτήρια αναπτύσσονται και ποιος καλύπτει το κόστος όταν αυτά αποτυγχάνουν ή διαστρεβλώνονται. Στη Σαγκάη, ο Πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ παρουσίασε την AI ως “νέο κινητήρα της παγκόσμιας οικονομικής ανάπτυξης” και ανακοίνωσε πρωτοβουλίες προς όφελος του Παγκόσμιου Νότου, όπως συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης για ακραία καιρικά φαινόμενα σε δεκάδες χώρες.

Από την άλλη πλευρά, ο Geoffrey Hinton – ο λεγόμενος “νονός της AI” – προειδοποιεί ότι τα συστήματα εξελίσσονται ταχύτατα με ικανότητες παραπλάνησης και αντικατάστασης εργασίας, που ξεπερνούν κάθε πρόβλεψη. Ακούγοντας τις δύο φωνές μαζί, βλέπουμε την ουσία της στιγμής: μια τεχνολογία που διαφημίζεται ως σωτήρια για το κλίμα και τις φυσικές καταστροφές, ενώ ταυτόχρονα οι δημιουργοί της παραδέχονται ότι δεν μπορούν πλέον να την ελέγξουν πλήρως. Αυτή η αντίφαση δεν είναι ακαδημαϊκή – έχει άμεσες συνέπειες σε ανθρώπινες ζωές, οικοσυστήματα και κοινότητες που βρίσκονται ήδη στην πρώτη γραμμή της κλιματικής κρίσης.

Το διπλό πρόσωπο της “πράσινης” Τεχνητής Νοημοσύνης

Η τεχνητή νοημοσύνη έχει πραγματική δυνατότητα να συμβάλει στην προστασία της ζωής: συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης για πλημμύρες και κυκλώνες, βελτιστοποίηση ενεργειακών δικτύων, παρακολούθηση αποψίλωσης δασών και θαλάσσιας ρύπανσης, μοντέλα πρόβλεψης για διαχείριση καταστροφών. Αυτά δεν είναι θεωρητικά οφέλη· σώζουν ήδη ζωές σε περιοχές που δεν έχουν άλλους πόρους.

Ταυτόχρονα, όμως, η ίδια τεχνολογία έχει ένα βαρύ οικολογικό αποτύπωμα, που σπάνια μπαίνει στη δημόσια συζήτηση: τεράστια κέντρα δεδομένων με τεράστια κατανάλωση ενέργειας και νερού, εξόρυξη σπάνιων μετάλλων για την υλική υποδομή της, ηλεκτρονικά απόβλητα από την ταχύτατη ανανέωση εξοπλισμού.

Και υπάρχει ένας τρίτος, πιο ανησυχητικός κίνδυνος: η ίδια τεχνολογία, που προβλέπει μια πλημμύρα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να παραγάγει τα “επιστημονικά” επιχειρήματα που δικαιολογούν μια περιβαλλοντικά καταστροφική επένδυση ή για να αδρανοποιήσει την αντίδραση της κοινής γνώμης μέσω στοχευμένης παραπληροφόρησης. Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι “η AI” αφηρημένα, αλλά ποιος αποφασίζει πώς θα χρησιμοποιηθεί και ποιος λογοδοτεί όταν η χρήση της βλάπτει αντί να προστατεύει.

Εγκληματογόνες ασυμμετρίες σε καιρό κλιματικής κρίσης

Η έκθεση “The Malicious Use of Artificial Intelligence” είχε ήδη επισημάνει από το 2018 πώς η AI ενισχύει υπαρκτές απειλές: Στοχευμένη χειραγώγηση, μαζική επιτήρηση, συνθετικό περιεχόμενο που υπονομεύει την εμπιστοσύνη. Στο περιβαλλοντικό πεδίο αυτό μεταφράζεται σε κάτι πολύ συγκεκριμένο: εταιρείες και κρατικοί φορείς με πρόσβαση σε ισχυρά εργαλεία AI μπορούν να “βελτιστοποιήσουν” την εξόρυξη πόρων, να μοντελοποιήσουν πώς θα αποφύγουν κανονιστικούς ελέγχους, ή να παράγουν αφηγήματα που νομιμοποιούν αποφάσεις με καταστροφικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

Οι πληγείσες κοινότητες – συχνά οι πιο φτωχές και οι λιγότερο εξοπλισμένες τεχνολογικά – δεν έχουν αντίστοιχα εργαλεία άμυνας. Αυτή είναι η ίδια η ουσία της “εγκληματογόνου ασυμμετρίας”: H τεχνολογία δεν είναι εγγενώς κακή, αλλά η κατανομή της ενισχύει δραματικά την υπάρχουσα ανισορροπία ισχύος ανάμεσα σε όσους ρυπαίνουν και σε όσους υφίστανται τις συνέπειες.

Πλαίσια όπως το NIST AI Risk Management Framework προσφέρουν χρήσιμη δομή – GOVERN, MAP, MEASURE, MANAGE – αλλά παραμένουν κατά κύριο λόγο εθελοντικά και οργανωσιοκεντρικά. Δεν θέτουν ερωτήματα του τύπου: ποιο είναι το ενεργειακό και υδάτινο αποτύπωμα ενός συστήματος AI σε σχέση με το όφελος που προσφέρει; Ποιος ελέγχει αν ένα “σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης” χρησιμοποιείται πράγματι για την προστασία πληθυσμών ή για να δικαιολογήσει επενδυτικές αποφάσεις που τους εκθέτουν σε μεγαλύτερο κίνδυνο;

Τι θα σήμαινε AI στην υπηρεσία της επιβίωσης

Αν παίρναμε στα σοβαρά την ιδέα ότι η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να υπηρετεί την ανθρώπινη επιβίωση και όχι μόνο την οικονομική ανάπτυξη, θα χρειαζόμασταν τουλάχιστον τα εξής:

• Υποχρεωτική διαφάνεια για το περιβαλλοντικό αποτύπωμα κάθε μεγάλου συστήματος AI – ενεργειακή κατανάλωση, χρήση νερού, πηγές ενέργειας – με ανεξάρτητο έλεγχο, όχι αυτο-αξιολόγηση από τις ίδιες τις εταιρείες που το αναπτύσσουν.
• Ρητή απαγόρευση ή αυστηρός περιορισμός της χρήσης εργαλείων AI για την παραγωγή αφηγημάτων που υπονομεύουν την επιστημονική συναίνεση για το κλίμα ή που νομιμοποιούν περιβαλλοντικά επιζήμιες επενδύσεις.
• Πραγματική, όχι συμβολική, ενδυνάμωση των πληγεισών κοινοτήτων και του Παγκόσμιου Νότου: πρόσβαση σε τεχνολογία έγκαιρης προειδοποίησης που συνοδεύεται από τοπική κυριότητα, δικαίωμα ελέγχου και τροποποίησης των συστημάτων, όχι νέα εξάρτηση από εξωτερικούς παρόχους.
• Συμμετοχική διακυβέρνηση, όπου περιβαλλοντικοί επιστήμονες, κοινότητες πρώτης γραμμής και ανεξάρτητοι ερευνητές – όχι μόνο κυβερνήσεις και τεχνολογικοί κολοσσοί – έχουν ουσιαστική φωνή στο πώς ρυθμίζεται η τεχνολογία που θα κρίνει, κυριολεκτικά, ζητήματα ζωής και θανάτου.

Η ώρα των επιλογών

Η κλιματική κρίση δεν περιμένει να ωριμάσουν οι θεσμοί διακυβέρνησης της AI. Κάθε χρόνο καθυστέρησης σε ουσιαστική ρύθμιση είναι ένας χρόνος όπου η τεχνολογία αναπτύσσεται με βάση κριτήρια κερδοφορίας και γεωπολιτικού ανταγωνισμού, όχι προστασίας της ζωής. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί πράγματι να είναι εργαλείο επιβίωσης, αλλά μόνο αν σχεδιαστεί, ελεγχθεί και διαχειρισθεί με αυτόν ακριβώς τον στόχο, και όχι ως υποπροϊόν μιας κούρσας ισχύος όπου το περιβάλλον και οι πιο ευάλωτοι πληρώνουν πρώτοι το τίμημα.

 

---

 

Ο Νίκος Πασσάς είναι καθηγητής Εγκληματολογίας και Ποινικής Δικαιοσύνης στο Πανεπιστήμιο Northeastern της Βοστώνης.