Υπό ποιους όρους είναι ρεαλιστική η φορολόγηση των υπερ-πλουσίων

Δεν υπάρχει εμπειρική απόδειξη ότι η χαμηλή φορολόγηση των υψηλότερων κλιμακίων πλούτου παράγει αναγκαστικά υψηλή ανάπτυξη. Στις ΗΠΑ κατά τη δεκαετία 1950-1960, ο ανώτατος φορολογικός συντελεστής ήταν 91% – και η οικονομία γνώρισε τους ταχύτερους ρυθμούς ανάπτυξης στην ιστορία της. Στη Σουηδία, Νορβηγία, Δανία, ο συνδυασμός υψηλής φορολόγησης πλούτου και εισοδήματος συνδυάζονταν με υψηλά επίπεδα ευτυχίας, κοινωνικής κινητικότητας και ανταγωνιστικότητας.

Σημαντικό μέρος του πλούτου των υπερ-πλούσιων δεν κυκλοφορεί στο εισοδηματικό κύκλωμα της οικονομίας, είναι “κλειδωμένο” στη νομισματική σφαίρα – αυτό σημαίνει εξωχώρια κέντρα, νησιά των θησαυρών κτλ – που έχει αυτονομηθεί από την πραγματική οικονομία, παράγοντας κέρδη χρησιμοποιώντας το χρήμα ως αγαθό, κατά την γνωστή ρήση του Μίλτον Φρίντμαν. Η φορολόγηση και η επανακυκλοφορία του μέσω των επενδύσεων θα μπορούσε να έχει πολλαπλασιαστικές επιδράσεις στην πραγματική οικονομία. 

Η υπερ-συγκέντρωση πλούτου δεν είναι μόνο οικονομικό πρόβλημα – είναι κατά βάση πολιτικό. Στην “Πολιτεία”, αλλά κυρίως στους “Νόμους”, ο Πλάτωνας περιγράφει πώς η υπερβολική συσσώρευση πλούτου διαβρώνει την ψυχή των πολιτών και το πολίτευμα. Υπό αυτή την κατάσταση καμία πόλη δεν μπορεί να είναι ενιαία, αλλά αναγκαστικά μετατρέπεται σε “δύο πόλεις” – μία των πλουσίων και μία των φτωχών, που ζουν σε μόνιμη κατάσταση εσωτερικής σύγκρουσης και ανταγωνισμού, με αποτέλεσμα την τελική της διάλυση. Ο νομοθέτης δεν πρέπει να στοχεύει στην ευημερία του εμπορίου, αλλά στην αρετή και τη δικαιοσύνη των πολιτών, καθώς η διαρκής μέριμνα για το κέρδος κάνει τους ανθρώπους ιδιοτελείς.

Είναι απαραίτητο να γίνεται διάκριση μεταξύ φορολόγησης εισοδήματος και πλούτου, προκειμένου να αποφευχθεί μια συνηθισμένη σύγχυση (όπως ο υπουργός Επικρατείας…). Ο φόρος εισοδήματος στα υψηλά εισοδήματα είναι σχετικά εύκολα εφαρμόσιμος. Το πρόβλημα είναι ο ακριβής υπολογισμός του ύψους του εισοδήματος και η αποφυγή της απόκρυψης του μέσω της φοροδιαφυγής και των διάφορων μορφών φοροαπαλλαγής.

Ο φόρος πλούτου (επί του αποθέματος περιουσίας), είναι πιο δύσκολος πολιτικά και τεχνικά. Χρειάζεται προσεκτική, συστηματική, τεχνοκρατική προσέγγιση και αντοχή στις αντιδράσεις. Διαφορετικά είναι ορατός ο κίνδυνος αποτυχίας – όπως στην Γαλλία, όπου δοκιμάστηκε ο φόρος πλούτου και καταργήθηκε το 2017. 

Τί γίνεται στην Ευρώπη 

Θα πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι στην Γαλλία έχει επανέλθει η συζήτηση με την λεγόμενη πρόταση Ζούκμαν ﮲ η πρόταση είναι απλή: Οι υπερ-πλούσιοι, οι οποίοι υπόκεινται σε φόρο εισοδήματος, όπως όλοι οι φορολογούμενοι, να πληρώνουν κάθε χρόνο το 2% της συνολικής αξίας της περιουσίας τους. Ο φόρος αυτός θα εφαρμοζόταν σε άτομα των οποίων η περιουσία υπερβαίνει τα 100 εκατομμύρια ευρώ, κάτι που θα αντιστοιχούσε σε 1.800 άτομα στη Γαλλία. Το ζήτημα που προκύπτει είναι αυτό που ήδη έχω αναφέρει: Ο σωστός υπολογισμός του ύψους της αξίας του αποθέματος πλούτου που αποτελεί τη βάση για τον υπολογισμό του φόρου. Έτσι οι υπολογισμοί κυμαίνονται από πέντε δισ. ευρώ, μέχρι και 20 δισ. ευρώ. 

Στην ΕΕ, μόνο η Ισπανία εφαρμόζει φόρο αλληλεγγύης για τις μεγάλες περιουσίες τα τελευταία τρία χρόνια. Ισχύει για καθαρή περιουσία τριών εκατομμυρίων ευρώ και άνω. Το μέτρο αυτό προοριζόταν να είναι προσωρινό μόνο για τα φορολογικά έτη 2022 και 2023, αλλά η εφαρμογή του παρατάθηκε τελικά επ’ αόριστον. Επίσης, στη Νορβηγία, η οποία δεν είναι μέλος της ΕΕ, επιβάλλει φόρο περιουσίας 1,1% για περιουσιακά στοιχεία άνω των 1,7 εκατομμυρίων ευρώ. 

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, διεξάγεται συζήτηση για τη φορολόγηση των υπερ-πλουσίων, των ατόμων των οποίων η περιουσία υπερβαίνει τα 11 εκατομμύρια ευρώ (10 εκατομμύρια λίρες). Η πρόταση, που υποστηρίζεται από ΜΚΟ, στελέχη του Εργατικού Κόμματος και τον Γάλλο οικονομολόγο Τομά Πικετί, προβλέπει φόρο 2% σε αυτά τα πολύ πλούσια άτομα.

Όλες αυτές οι κινήσεις σαφέστατα βρίσκονται στη σωστή κατεύθυνση, αλλά για να είναι αποτελεσματικές και διαχρονικές χρειάζεται οπωσδήποτε να ενταχθούν με οργανικό τρόπο σε σχεδιασμούς μακροπρόθεσμης προσέγγισης ως ενδιάμεσα στάδια.  Σύμφωνα με την παραπάνω λογική η πιο ρεαλιστική βραχυπρόθεσμη πολιτική είναι να κλείσουν, κατ’ αρχάς, τα κενά που επιτρέπουν σε διάφορες μορφές εισοδημάτων, κυρίως από χρηματοοικονομικές πράξεις – και που κατά μεγάλη πλειοψηφία ανήκουν στους υπερ-πλούσιους να πληρώνουν ουσιαστικά μηδενικό φόρο.

Για παράδειγμα: Φορολόγηση κεφαλαιακών κερδών ως κανονικό εισόδημα – στην χώρα μας ένας εργαζόμενος με μισθό 50.000 ευρώ πληρώνει φόρο εισοδήματος 44% στο τμήμα άνω των 40.000. Ένας πολίτης που έχει 2 εκατ. ευρώ σε μετοχές και λαμβάνει 50.000 ευρώ μερίσματα, πληρώνει μόλις 5% – δηλαδή 2.500 ευρώ, αντί 15.000 που θα πλήρωνε ο μισθωτός για το ίδιο ποσό – φορολόγηση μη πραγματοποιθέντων κερδών σε πολύ υψηλά επίπεδα πλούτου (δες πρόταση Μπάϊντεν για τις ΗΠΑ), κατάργηση βάση κλιμάκωσης, εφαρμογή αναλογικής φορολογικής κλίμακας που να αντανακλά “δικαιότερα” τα διαφορετικά εισοδήματα…

Το ζητούμενο με την φορολόγηση του πλούτου 

Το πρώτο επομένως ζητούμενο είναι να αντιμετωπισθεί το βασικό πρόβλημα που διέπει τις σύγχρονες “φιλελεύθερες δημοκρατίες”, δηλαδή το ότι οι υπερ-πλούσιοι πληρώνουν λιγότερους φόρους από τους υπόλοιπους – αυτό προκύπτει από πρωταρχικά από το υπάρχον φορολογικό σύστημα. Έτσι θα διορθωθεί κατ’ αρχάς η ισχύουσα κατάσταση φορολογικής μεροληπτικότητας, κατά την οποία οι πλουσιότεροι πληρώνουν λιγότερους φόρους (ακριβώς λόγω της ασκούμενης φορολογικής πολιτικής) από τον υπόλοιπο πληθυσμό.

Αυτό συνεπάγεται σταδιακή αλλά δομική αλλαγή στην καρδιά του οικονομικού υποδείγματος και της επικρατούσας αντίληψης για την φορολογική πολιτική. Θα πρέπει να επανέλθει ο αναδιανεμητικός της ρόλος και αυτό να γίνει εκ νέου συνείδηση των μεσαίων και χαμηλών κοινωνικών στρωμάτων. Η μέχρι τώρα έμφαση στη συνεχή μείωση των φόρων είναι πλέον γνωστό που έχει καταλήξει. Συνεπώς  απαιτείται πολιτική βούληση για αλλαγή θεσμικού πλαισίου άσκησης της οικονομικής πολιτικής.

Καταλήγοντας: Δεν είναι ούτε απλό σύνθημα, ούτε εύκολη πολιτική. Είναι ρεαλιστική πολιτική υπό όρους – και οι όροι είναι πολιτική βούληση των κυρίαρχων κρατών, τεχνική σχεδίαση που κλείνει τα παράθυρα φοροδιαφυγής και φοροαπαλλαγής και βεβαίως στο βάθος κάποια κοινή αντίληψη της λεγόμενης «διεθνούς κοινότητας», ή έστω της ΕΕ. Χωρίς αυτά τα τρία, παραμένει σύνθημα.

ΥΓ για την φορολόγηση πλούτου

Ο προκαλούμενος εντυπωσιασμός από την προσπάθεια φορολόγησης των λεγόμενων υπερ-πλουσίων, από συγκεκριμένο κόμμα στην χώρα μας, με μέσο το μη λειτουργικό ακόμη περιουσιολόγιο – ρητή μνημονιακή υποχρέωση που κατά τους θεσμούς θα διευκόλυνε τη διαφάνεια της οικονομικής κατάστασης των Ελλήνων, με στόχο να αποδειχθεί ότι ο υπάρχων πλούτος είναι τεράστιος ως εχέγγυο των δανείων που έχουν λάβει η χώρα μας (δική μου παρατήρηση) – θαμπώνει πάραυτα, χωρίς αλλαγή της ασκούμενης φορολογικής πολιτικής που τα τελευταία έτη έχει σαφέστατα νεοφιλελεύθερα χαρακτηριστικά. Η συνεχής μείωση της φορολογικής επιβάρυνσης (σε όλες τις μορφές) ως λύση αύξησης των απολαβών του κεφαλαίου και της εργασίας, μεροληπτεί καταφανώς υπέρ του κεφαλαίου.

Επομένως πρώτα πρέπει να εξεταστεί το φορολογικό σύστημα στην ολότητα του και μέσα στο πλαίσιο αυτό να ενταχθεί και η φορολόγηση των υπερ-πλουσίων και ότι άλλο ακόμη.

“Το συμβούλιο των ποντικών”

Στο σημείο αυτό μου ήρθε στο μυαλό – δεν ξέρω γιατί – ο μύθος του Αισώπου “Το συμβούλιο των ποντικών” και θέλω να τον αναφέρω «Οι ποντικοί έκαναν μια μέρα συμβούλιο. Έπρεπε να βρουν κάποιο τρόπο για να προφυλαχτούν από μια γάτα που απειλούσε την κοινότητά τους. Ο καθένας έλεγε την ιδέα του, οι άλλοι διαφωνούσαν και έτσι άρχισαν τους καυγάδες αλλά δεν κατέληξαν πουθενά.
Στο τέλος ένας ποντικός είπε: “Γιατί να μην κρεμάσουμε ένα κουδούνι στο λαιμό της γάτας; Κάθε φορά που η γάτα θα πλησιάζει το κουδούνι θα χτυπάει από μακριά. Εμείς θα το ακούμε και θα τρέχουμε να κρυφτούμε. Έτσι πριν προλάβει να μας δει η γάτα , εμείς θα έχουμε κρυφτεί”.

“Τι καλή ιδέα συμφώνησαν όλα τα άλλα ποντίκια με μια φωνή. Πάμε αμέσως να βρούμε ένα κουδούνι και να το δέσουμε στο λαιμό της γάτας”. “Περιμένετε μια στιγμή”, είπε ένας γέρος και σοφός ποντικός. “Η ιδέα του κουδουνιού είναι πολύ καλή και κάθε φορά που θα πλησιάζει η γάτα θα την ακούμε από μακριά και θα κρυβόμαστε.

Αλλά θέλω πρώτα να σας ρωτήσω κάτι: Ποιος από μας θα διακινδυνέψει τη ζωή του και θα πάει να κρεμάσει το κουδούνι στο λαιμό της γάτας;”. Αλήθεια εσείς βλέπετε κάποιον;