Αποχαιρετώντας τον Σπύρο Χαλβατζή

Μιλώ για έναν ακόμη θάνατο, αυτόν του Σπύρου Χαλβατζή (12/09/2026), που η αναδιήγηση της ζωής του αυτές τις ημέρες μας φέρνει σε επαφή με μια πραγματικότητα που συνυπάρχει μεν, αλλά είναι ταυτόχρονα και τόσο διαφορετική από την queer – icon εκδοχή του λαϊκού που δεν έχει κατανοήσει ότι κανείς δεν μπορεί να παίζει ατιμώρητα με τη νέα παγκοσμιοποιημένη λουσάτη κυρίαρχη ιδεολογία, χωρίς μάλιστα να έχει εντρυφήσει, ίσως, στις θεωρητικές καταβολές της.

Στις 15/09/2023 έγινε η πολιτική κηδεία του Σπύρου Χαλβατζή. Πολύς ο κόσμος, εκπρόσωποι των πολιτικών κομμάτων, αλλά και απλοί άνθρωποι που τον γνώρισαν, διάβασαν τα βιβλία του ή άκουσαν απλά για αυτόν. Ο Γ.Γ. του ΚΚΕ, ο Δημήτρης Κουτσούμπας, μίλησε πρώτος και έδωσε μια συνολική εικόνα της παρουσίας του στο δημόσιο βίο της χώρας, σκιαγραφώντας σε αδρές γραμμές, λιτά, την πορεία της ζωής του. Ταυτόχρονα, όμως, ξεδίπλωσε και την ιστορία μιας εποχής. Την πορεία του ίδιου του τόπου των τελευταίων ογδόντα χρόνων, όσων ήταν περίπου και η ζωή του Σπύρου Χαλβατζή. 

Ο Σπύρος Χαλβατζής γεννήθηκε στις 29 Οκτώβρη 1947 στην Κοζάνη. Ο πατέρας του, τσαγκάρης, ήταν αγωνιστής στον ΕΛΑΣ και αναπόφευκτα κατέληξε στην Μακρόνησο και την εξορία. Η μητέρα του, που ήταν και αυτή αγωνίστρια στον ΕΛΑΣ και μέλος του ΚΚΕ, μεγάλωσε για μεγάλο διάστημα τα παιδιά της μόνη της. Ο ίδιος δούλεψε ως γουνεργάτης από τα έντεκα χρόνια του και από το 1962 συμμετείχε στη Νεολαία της ΕΔΑ και μέχρι την 21η Απριλίου του 1967 στη Νεολαία Λαμπράκη στην οποία ήταν και Γραμματέας.

Με την επιβολή της δικτατορίας, εξορίστηκε, κατά συνέπεια, αρχικά στη Γυάρο, στο Λακκί της Λέρου, στον Ωρωπό και πάλι στη Γυάρο και αποφυλακίστηκε τον Οκτώβρη του 1970 για να ξανασταλεί πάλι στη Γυάρο μετά το Πολυτεχνείο, τον Νοέμβρη του 1973 και να αφεθεί ελεύθερος με την πτώση της δικτατορίας, οπότε άρχισε να δουλεύει ως εργάτης. Από τα δημόσια αξιώματα που κατέλαβε στη συνέχεια, σημαντική ήταν η εκλογή του στη θέση του Γ.Γ. της ΚΝΕ από το 1979 (δεύτερο Συνέδριο της ΚΝΕ) μέχρι και το 1986, της μαζικότερης νεολαιίστικης πολιτικής οργάνωσης στα μεταπολιτευτικά χρόνια.

Μια ζωή συνδεδεμένη με τους αγώνες της Αριστεράς

Υπήρξε, επίσης, μέλος της ΚΕ και του ΠΓ του ΚΚΕ και κατ’ επανάληψη Βουλευτής του Κόμματος από το 2007 ως το 2014 και, τέλος, Πρόεδρος του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών (ΣΦΕΑ) και μέλος της Διοίκησής του μέχρι το τέλος της ζωής του. 

Παρεμπιπτόντως, ό,τι και αν ήταν και ό,τι και αν έκανε ο Σπύρος Χαλβατζής άφηνε πάντα πίσω του ένα αποτύπωμα που μαρτυρά την ιστορική συγκυρία και συνδέει την ατομική μνήμη του καθενός από εμάς με τη συλλογική μνήμη και την προέκτασή της μέσα στην ιστορία. Ξεφυλλίζοντας τη ζωή του συναντάμε τον ΕΛΑΣ, τον Ελληνικό Απελευθερωτικό Στρατό, στην περίοδο της Κατοχής και τον αγώνα του για την απελευθέρωση της χώρας μέσα από τη δράση των γονιών του. Στη συνέχεια τις διώξεις τους, την Μακρόνησο και την εξορία.

Όλη την μετεμφυλιακή πολιτική, δηλαδή, του ελληνικού κράτους που δεν ασκούνταν σε φανταστικά, μυθικά, έστω, πρόσωπα, σε ήρωες χάρτινους, αλλά σε καθημερινούς ανθρώπους, όπως ο τσαγκάρης από την Κοζάνη, η γυναίκα του και πολλοί άλλοι.  Συναντάμε στη συνέχεια τον ίδιο στη Νεολαία της ΕΔΑ και, με τις φυλακές ακόμα γεμάτες, τη συμμετοχή του στην προσπάθεια της Αριστεράς να συγκροτήσει πολιτικό λόγο και να βγάλει τους κυνηγημένους Αριστερούς από την αφάνεια της απομόνωσης του πιστοποιητικού κοινωνικών φρονημάτων και του στιγματισμού τους ως κοινωνικών μιασμάτων.

Ο ίδιος στο δρόμο του θα συναντήσει επίσης τη Νεολαία Λαμπράκη και εμείς είμαστε πλέον υποχρεωμένοι να την γνωρίσουμε και να αναζητήσουμε τη συμβολή της στην ανάπτυξη πολιτικής αλλά και πολιτισμικής ταυτότητας στους νέους της εποχής.  Αναπόφευκτα, η μετάφραση όλης αυτής της δράσης σε εγκληματική συμπεριφορά από την τότε κρατική εξουσία, οδήγησε τον Σπύρο Χαλβατζή στην εξορία. Αναφέραμε τους τόπους πριν. Μόνο που η εξορία δεν ήταν διακοπές, ούτε απλή στέρηση του οικογενειακού και κοινωνικού περιβάλλοντος του κρατούμενου. Ήταν βασανιστήρια, εξευτελισμοί, τρομοκρατία.

Η απορία των μετέπειτα γενεών, που δεν έζησαν την εποχή αυτή, αλλά και όσων δεν είχαν την ίδια πορεία, για το πως άντεξαν οι άνθρωποι που διώχτηκαν τότε όλα αυτά θα μείνει αναπάντητη γιατί, είτε μίλησαν είτε δεν μίλησαν για όσα έζησαν, η απάντηση στο ερώτημα ξεπερνά και τους ίδιους και αγγίζει την ιδιοτυπία της ανθρώπινης φύσης, με την οποία δεν είναι στις προθέσεις μας και στις δυνατότητες μας να ασχοληθούμε.

Η προσέγγισή της, όμως, αφήνει έναν θαυμασμό για τους ανθρώπους που έζησαν τότε, έναν πόνο ίσως, αλλά και έναν αδιόρατο φόβο, για εμάς πλέον, για το δικό μας μέλλον, που όσοι βασανίστηκαν, ασυνείδητα σχεδόν τον αντιλαμβάνονται από την προσπάθεια μας να τους ηρωοποιήσουμε, να τους διαχωρίσουμε, δηλαδή, από τον κοινό μέσο άνθρωπο που είμαστε όλοι εμείς.

Ξορκίζουμε τον δικό μας φόβο, τη δική μας αμηχανία με το να σπρώχνουμε όσους υπήρξαν θύματα βίας σε ένα νέο τόπο εξορίας και απομάκρυνσης που ο θαυμασμός μας δημιουργεί, αφήνοντάς τους ουσιαστικά μόνους να διαχειριστούν τις μνήμες τους, αλλά και την ταυτότητα του ήρωα που εμείς τους δώσαμε και την οποία πρέπει να σηκώνουν μαζί με την επαναβεβαίωσή της που και οι ίδιοι ούτε θέλουν, ούτε μπορούν, τις περισσότερες φορές, να αμφισβητήσουν. 

Η πολιτιστική άνοιξη μιας εποχής

Πολλοί από τους ανθρώπους αυτούς έκρυψαν καλά τον μετατραυματικό τους πόνο για χρόνια, άλλοι τον διαχειρίστηκαν όπως μπορούσαν, άλλοι έζησαν και πέθαναν χωρίς να τον αντιληφθούν. Ο Σπύρος Χαλβατζής τον μετουσίωσε σε δράση. Στη μεταπολίτευση ήταν άλλωστε, τουλάχιστον στην Αριστερά, τόσο κοινό να έχει βασανιστεί κάποιος τα προηγούμενα χρόνια που όσο πιο κοντά σε εκείνα τα χρόνια έζησε ο καθένας από εμάς, τόσο λιγότερο εντυπωσιάζεται από το σακάτεμα ψυχών και σωμάτων ανθρώπων που υπήρχαν γύρω μας, στον φιλικό και οικογενειακό μας κύκλο.

Παρά ταύτα, ήταν τόση η ανακούφιση από την πτώση της δικτατορίας που η συμμετοχή στις πολιτικές νεολαίες και στα πολιτικά κόμματα της εποχής φάνταζε ως εχέγγυο και υπόσχεση ότι ποτέ δεν θα ξαναζήσουμε Γυάρο, Μακρονήσι και ΕΑΤ – ΕΣΑ.  Ο Σπύρος Χαλβατζής εκείνα τα χρόνια ήταν Γ. Γραμματέας της ΚΝΕ, που όποιος περνούσε από αυτή τουλάχιστον έβγαινε εγγράμματος, όχι μόνο στον μαρξισμό – λενινισμό, αλλά και στον πολιτισμό, στην τέχνη, στην ποίηση, στην λογοτεχνία, στην κουλτούρα γενικά. Δεν έχει καμία σημασία, αν έπρεπε οπωσδήποτε να δει την ταινία του Αλέα “Ο θάνατος ενός γραφειοκράτη”, μια αξιόλογη πράγματι ταινία, την ίδια στιγμή ακολουθούσαν οι ταινίες των Ταβιάνι, Βάιντα, Ταρκόφσκι, Κόπολα, Φασπίντερ ο Bergman και πολλών άλλων.

Ο Γιάννης Ρίτσος κατέβαινε μαζί με το πλήθος στις πορείες και χάριζε στην τότε ΚΝΕ τον ύμνο της. Παντού ξεφύτρωναν πολιτισμικοί σύλλογοι που οργάνωναν δανειστικές βιβλιοθήκες, μουσικές εκδηλώσεις, θεατρικές παραστάσεις και κινηματογραφικές βραδιές. Τα δε φεστιβάλ των νεολαιών, με πολυπληθέστερο αυτό της ΚΝΕ, ήταν το σύμβολο της νέας ελευθερίας των καιρών. 

Δεν θεωρώ σκόπιμο να αναφερθώ στο πως ο πολιτικός κόσμος της μεταπολίτευσης και πολύ περισσότερο αυτός της Αριστεράς χειρίστηκε όλον αυτόν τον πλούτο που προέκυψε τότε και περισσότερο το πως χειρίστηκε το έμψυχο δυναμικό που τον πλαισίωσε. Το πως, κάτω από το βάρος τεκτονικών αλλαγών στον κόσμο, η αντίθετη πορεία της ιδιώτευσης, της μόνωσης, της αναζήτησης από πολλούς της ατομικής ευμάρειας, είχε ήδη αρχίσει.

Η αρχική ευφορία αντικαταστάθηκε από τη σταδιακή απίσχνανση δικαιωμάτων και κεκτημένων που πριν φαίνονταν ακλόνητα και οι άνθρωποι απομακρύνονταν, όλο και περισσότερο, από αυτούς που τα υπερασπίζονταν, στριμώχνοντας και περιορίζοντας σε ολοένα και μικρότερα ακροατήρια την εμβέλεια του λόγου τους.

Καθάρια φωνή… 

Καθάρια φωνή και καθάρια σκέψη ο Σπύρος Χαλβατζής υπερασπίστηκε τον άνθρωπο στις νέες συνθήκες και από τη Βουλή και με το δημόσιο λόγο του και από τα ΜΜΕ και γενικά η παρουσία του ήταν πάντα ανάσα ορθολογισμού στην αναταραχή των καιρών που ακολούθησαν.

Ήταν όλα εύκολα όμως όπως φαίνονταν σε όσους δεν ήταν πολύ κοντά; Η ραγισμένη φωνή του γιού του ήταν το μέτρο των δυσκολιών που πέρασε και ο ίδιος και η οικογένειά του μαζί του. Ένας τρυφερός αποχαιρετισμός του γιου σε έναν πατέρα και όχι σε έναν ήρωα, σε έναν πατέρα που θα λείψει από τη γυναίκα του, τα παιδιά του, τα εγγόνια του, τους δικούς του ανθρώπους.

Ο Σπύρος Χαλβατζής συνόδεψε με τη ζωή του την εποχή που έζησε ή μπορεί να συνέβη και το ανάποδο. Όπως και να έχει όμως ο άνθρωπος είναι οι πράξεις του και η ιστορία οι πράξεις ανθρώπων ανώνυμων και επώνυμων. Απλά συμβαίνει η ζωή μερικών ανθρώπων να συμπίπτει με τον ιστορικό βηματισμό μιας χώρας, να ξεκλειδώνει τα μυστικά του συλλογικού της βίου και να γίνεται μέσο και καθρέφτης για την αυτογνωσία της. 

Ο σκοπός, όμως, αυτού εδώ του κειμένου δεν είναι να καταδείξει πόσο σπουδαίος άνθρωπος ήταν ο Σπύρος Χαλβατζής, που πράγματι ήταν, πολλοί όμως άλλοι άνθρωποι μπορούν να μιλήσουν γι’ αυτό καλύτερα από εμένα. Ο προβληματισμός μου έχει σχέση με το τέλος μιας εποχής και τις απώλειες της.

Η εποχή που κλείνει με τους αλλεπάλληλους θανάτους των ανθρώπων αυτής της γενιάς που αγωνίστηκε με το σώμα της και το μυαλό της και άφησε σημάδι σε ό,τι οι υπόλοιποι βιώνουμε ως ελευθερία, δημοκρατία ή ό,τι άλλο θεωρούμε ως κατάκτηση, κάνει φανερότερο το κενό και τα τωρινά ελλείμματα στην κατανόηση των νέων καιρών.

Ένας χαοτικός κόσμος στην κόψη του ξυραφιού

Τον προηγούμενο μήνα πέθανε ένας άλλος σπουδαίος άνθρωπος και σημαντικός διανοούμενος, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς και αυτόν ο Σπύρος Χαλβατζής. Όποιος βλέπει την ίδια στιγμή έναν λαό να αποσύρεται στο βάθος και να αφήνει σαλτιμπάγκους και επαγγελματίες της πολιτικής να καθορίζουν την τύχη του, έχει κάθε λόγο να ανησυχεί για το μέλλον.

Και το χειρότερο είναι ότι στην εποχή που ξημερώνει η εξουσία και η δύναμη συγκεντρώνεται σε λίγους και ο απλός άνθρωπος δεν μπορεί ούτε να ακουμπήσει τις νέες δομές που δημιουργούνται και πολύ περισσότερο να τις επηρεάσει και αυτό το ξέρει’ ενστικτωδώς, τις περισσότερες φορές, το αντιλαμβάνεται.

Ακόμη και αν οι νέες προφητείες για τη βέβαιη καταστροφή του κόσμου δεν υλοποιηθούν, ο ελληνιστικός μας κόσμος δεν φαίνεται να γνωρίζει ούτε πως, ούτε γιατί έχει γίνει μέσα σε λίγα χρόνια χαοτικός, ούτε πως έφτασε πάλι να κινείται στην κόψη του ξυραφιού από τις συνεχείς ανατροπές των οποιωνδήποτε σταθερών είχε με πολύ κόπο δημιουργήσει.

Και το κυριότερο δεν γνωρίζει το πως ο πλανήτης θα τεθεί πάλι σε ασφαλή και ελεγχόμενη τροχιά για τον μέσο άνθρωπο. Το μέλλον είναι πλέον ανοικτό σε πολλές εκδοχές και αυτό είναι αρκούντως επώδυνο.