Ελλάδα: Κοινοβουλευτική δημοκρατία ή πρωθυπουργική ηγεμονία;

Όλα αυτά είναι συνταγματικά ορθά. Το ερώτημα όμως είναι άλλο: Λειτουργεί πράγματι η Ελλάδα ως κοινοβουλευτική δημοκρατία ή έχει εξελιχθεί σε μια ιδιότυπη πρωθυπουργική ηγεμονία, όπου η Βουλή, το κόμμα και η κυβέρνηση συγκεντρώνονται γύρω από ένα πρόσωπο; Η απάντηση ίσως ενοχλήσει πολλούς, αλλά αξίζει να τεθεί δημόσια.

Η μεγάλη αντιστροφή του κοινοβουλευτισμού: Η βασική αρχή του κοινοβουλευτικού συστήματος είναι απλή. H κυβέρνηση ελέγχεται από το κοινοβούλιο. Στην Ελλάδα όμως, εδώ και δεκαετίες, παρατηρείται μια θεσμική αντιστροφή. Αντί η Βουλή να ελέγχει την κυβέρνηση, η κυβέρνηση ελέγχει τη Βουλή. Και αντί το κόμμα να ελέγχει τον αρχηγό του, ο αρχηγός ελέγχει το κόμμα. Έτσι δημιουργείται μια πυραμίδα εξουσίας στην κορυφή της οποίας βρίσκεται ο πρωθυπουργός.

• Ο πρωθυπουργός επιλέγει τους υπουργούς.
• Ο πρωθυπουργός καθορίζει την κυβερνητική ατζέντα.
• Ο πρωθυπουργός ελέγχει σε μεγάλο βαθμό τον κομματικό μηχανισμό.
• O πρωθυπουργός επηρεάζει τις μελλοντικές υποψηφιότητες των βουλευτών.
• Ο πρωθυπουργός μπορεί να διαγράψει όσους αμφισβητούν δημόσια την πολιτική του.

Θεσμικά ο βουλευτής διατηρεί την έδρα του ως ανεξάρτητος, πολιτικά όμως γνωρίζει ότι η επιβίωσή του, εξαρτάται συχνά από την εύνοια της κομματικής ηγεσίας. Η σχέση εξάρτησης είναι προφανής.

Η βρετανική εμπειρία: Το παράδοξο είναι ότι το ελληνικό σύστημα συχνά παρουσιάζεται ως συνέχεια του βρετανικού κοινοβουλευτισμού. Στην πραγματικότητα όμως υπάρχουν κρίσιμες διαφορές. Στο βρετανικό σύστημα, ο πρωθυπουργός παραμένει ισχυρός, μόνο όσο απολαμβάνει την εμπιστοσύνη των βουλευτών του κόμματός του. Όταν τη χάσει, αποχωρεί, όπως μόλις έγινε με τον Κιρ Στάρμερ.

Η πολιτική ιστορία του Ηνωμένου Βασιλείου είναι γεμάτη παραδείγματα αρχηγών, που ανατράπηκαν από τους ίδιους τους βουλευτές τους, χωρίς να προηγηθούν εθνικές εκλογές. Η εξουσία παραμένει στο κοινοβουλευτικό κόμμα.

Το ελληνικό παράδοξο

Στην Ελλάδα συμβαίνει το αντίθετο. Οι βουλευτές φοβούνται τον αρχηγό περισσότερο απ’ όσο ο αρχηγός φοβάται τους βουλευτές. Αυτή η διαφορά είναι θεμελιώδης. Ο βουλευτής από αντιπρόσωπος γίνεται κομματικός στρατιώτης. Το Σύνταγμα προβλέπει ότι οι βουλευτές ψηφίζουν κατά συνείδηση. Η πολιτική πραγματικότητα όμως επιβάλλει κάτι διαφορετικό. Η κομματική πειθαρχία έχει μετατραπεί σχεδόν σε απόλυτο κανόνα.

Οι διαφωνίες σπανίως εκφράζονται. Οι διαφοροποιήσεις τιμωρούνται. Οι ανεξάρτητες φωνές περιθωριοποιούνται. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή μετατροπή του βουλευτή από αντιπρόσωπο των πολιτών σε κομματικό στρατιώτη. Η Βουλή χάνει έτσι τον ιστορικό της ρόλο ως χώρος ελέγχου της εκτελεστικής εξουσίας.

• Η Ελλάδα δεν είναι προεδρική δημοκρατία.
• Δεν είναι ημιπροεδρικό σύστημα.
• Δεν είναι μοναρχία.
• Δεν είναι δικτατορία.

Και όμως, ο βαθμός συγκέντρωσης εξουσίας στο πρόσωπο του πρωθυπουργού είναι συχνά μεγαλύτερος από εκείνον που παρατηρείται σε αρκετά προεδρικά συστήματα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, ο πρόεδρος βρίσκεται αντιμέτωπος με ισχυρό Κογκρέσο, ισχυρή Γερουσία, ισχυρές Πολιτείες και ισχυρή δικαστική εξουσία.

Στην Ελλάδα ο πρωθυπουργός διαθέτει συχνά ταυτόχρονα:

• τον έλεγχο της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας,
• τον έλεγχο του κόμματος,
• τον έλεγχο της κυβέρνησης,
• καθοριστική επιρροή στη δημόσια διοίκηση.

Το αποτέλεσμα είναι μια συγκέντρωση ισχύος που δύσκολα συναντάται στον κλασικό ευρωπαϊκό κοινοβουλευτισμό.

Η κρίση αντιπροσώπευσης: Δεν είναι τυχαίο ότι οι πολίτες αισθάνονται ολοένα και περισσότερο απομακρυσμένοι από το πολιτικό σύστημα. Πολλοί ψηφίζουν βουλευτές, αλλά θεωρούν ότι τελικά κυβερνά ένας άνθρωπος. Παρακολουθούν κοινοβουλευτικές συζητήσεις χωρίς πραγματική αβεβαιότητα για το αποτέλεσμα, αφού το αποτέλεσμα είναι βέβαιο, αλλιώς απειλείται διαγραφή. Βλέπουμε εξεταστικές επιτροπές, προανακριτικές επιτροπές και κρίσιμες ψηφοφορίες να καταλήγουν πάντα σύμφωνα με τις κομματικές γραμμές. Η εντύπωση που δημιουργείται είναι ότι οι θεσμοί λειτουργούν τυπικά, αλλά η πολιτική βούληση έχει ήδη προαποφασιστεί αλλού. Αυτό ακριβώς τροφοδοτεί την απαξίωση της πολιτικής.

Ώρα για θεσμική επανεξέταση

Η συζήτηση δεν αφορά πρόσωπα ούτε κόμματα. Αφορά τη δομή του πολιτεύματος. Ένα σύστημα στο οποίο ο πρωθυπουργός μπορεί να ελέγχει αποτελεσματικά την κυβέρνηση, το κόμμα και την κοινοβουλευτική πλειοψηφία χρειάζεται ισχυρότερα αντίβαρα. Περισσότερη εσωκομματική δημοκρατία. Μεγαλύτερη ανεξαρτησία των βουλευτών. Ισχυρότερες κοινοβουλευτικές επιτροπές. Θεσμούς που να ελέγχουν πραγματικά την εκτελεστική εξουσία. Διότι η ποιότητα μιας δημοκρατίας δεν μετριέται από το πόσο ισχυρός είναι ο ηγέτης της. Μετριέται από το πόσο αποτελεσματικά μπορεί να ελεγχθεί.

Η Ελλάδα δεν έπαψε να είναι κοινοβουλευτική δημοκρατία. Το κρίσιμο ερώτημα όμως είναι αν έχει απομακρυνθεί από το πνεύμα του κοινοβουλευτισμού. Όταν ο βουλευτής εξαρτάται από τον αρχηγό περισσότερο απ’ όσο ο αρχηγός από τον βουλευτή, όταν η κομματική πειθαρχία υπερισχύει της κοινοβουλευτικής συνείδησης και όταν η πολιτική ισχύς συγκεντρώνεται ολοένα και περισσότερο σε ένα πρόσωπο, τότε οφείλουμε να θέσουμε το ερώτημα χωρίς φόβο:

Είναι η Ελλάδα μια κοινοβουλευτική δημοκρατία με ισχυρό πρωθυπουργό ή μια πρωθυπουργική ηγεμονία, που διατηρεί τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του κοινοβουλευτισμού; Σαφώς το δεύτερο. Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα καθορίσει την ποιότητα της ελληνικής δημοκρατίας τις επόμενες δεκαετίες.