Η Ευρώπη στους δρόμους – Κοινωνική έκρηξη χωρίς πολιτειακό πρόταγμα

Το γεγονός αυτό είναι θετικό. Αποδεικνύει ότι οι κοινωνίες δεν έχουν παραιτηθεί, ότι εξακολουθούν να αντιδρούν και ότι δεν αποδέχονται παθητικά την επιδείνωση των όρων της ζωής τους. Η κινητοποίηση των πολιτών στην Ευρώπη αποτελεί ένδειξη ότι η κοινωνική πραγματικότητα δεν ταυτίζεται με την εικόνα που επιχειρούν να παρουσιάσουν οι κυβερνήσεις, ούτε με την πολιτική διαχείριση που επιβάλλουν οι κυρίαρχοι θεσμοί.

Το πρόβλημα, όμως, δεν περιορίζεται στην ανεπάρκεια των εκάστοτε κυβερνήσεων. Αφορά τις ίδιες τις δομές του ευρωπαϊκού πολιτικού και οικονομικού συστήματος, το οποίο δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να δώσει βιώσιμες απαντήσεις σε κρίσιμα ζητήματα κοινωνικής διαβίωσης.

Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια βαθιά κρίση παραγωγικής, οικονομικής και πολιτικής αυτονομίας. Από τη μία πλευρά, η Κίνα ενισχύει τη βιομηχανική της ισχύ, την τεχνολογική της υπεροχή σε ολοένα περισσότερους τομείς και τη θέση της στο παγκόσμιο εμπόριο. Από την άλλη, οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν τεράστια οικονομική και τεχνολογική ισχύ, ενεργειακά πλεονεκτήματα και τη δυνατότητα να επηρεάζουν αποφασιστικά τους διεθνείς συσχετισμούς. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο δυνάμεις, η Ευρώπη κινδυνεύει να περιοριστεί σε έναν ρόλο εξαρτημένου οικονομικού και πολιτικού χώρου, χωρίς την αυτονομία που απαιτείται για να καθορίζει η ίδια την πορεία της.

Για δεκαετίες, οι ευρωπαϊκές και γενικότερα οι δυτικές οικονομίες αξιοποίησαν το χαμηλότερο κόστος παραγωγής στην Ασία, αποκομίζοντας οφέλη από τις επενδύσεις, τις εμπορικές συναλλαγές και τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού. Ωστόσο, οι χώρες αυτές δεν παρέμειναν απλώς τόποι φθηνής παραγωγής. Ανέπτυξαν τις δικές τους παραγωγικές και τεχνολογικές δομές, αναβάθμισαν τις οικονομίες τους, βελτίωσαν το βιοτικό επίπεδο των πληθυσμών τους και ενίσχυσαν τη στρατιωτική τους ισχύ, αποκτώντας μεγαλύτερη δυνατότητα στρατηγικής αυτονομίας και αποτροπής.

Η σχέση της αμειβόμενης εργασίας με την κοινωνική ευημερία

Σήμερα διεκδικούν μεγαλύτερο μερίδιο από τον πλούτο που παράγεται στο έδαφός τους, μέσω της αναβάθμισης της εγχώριας παραγωγής, της τεχνολογικής τους ισχύος και της διαπραγματευτικής τους θέσης. Η εξέλιξη αυτή περιορίζει τα περιθώρια με τα οποία οι δυτικές οικονομίες αποκόμιζαν οφέλη από τις διεθνείς παραγωγικές σχέσεις, ενώ η αποβιομηχάνιση έχει αφήσει πολλές ευρωπαϊκές χώρες με μειωμένες παραγωγικές δυνατότητες και αυξημένες εξαρτήσεις.

Σε αυτό το περιβάλλον, το υψηλό ενεργειακό κόστος και η διατάραξη των ενεργειακών σχέσεων με τη Ρωσία επιβαρύνουν περαιτέρω την ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα. Η υστέρηση σε κρίσιμες νέες τεχνολογίες, η δημογραφική γήρανση, οι δυσκολίες διαχείρισης και ένταξης των μεταναστευτικών ροών και η αυξανόμενη αβεβαιότητα στην απασχόληση συνθέτουν ένα εξαιρετικά σύνθετο πρόβλημα.

Η ασθενέστερη παραγωγική βάση και η χαμηλότερη αναπτυξιακή δυναμική περιορίζουν τους πόρους που απαιτούνται για τη χρηματοδότηση του ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους. Έτσι, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια διπλή πίεση, από τη μία, δυσκολεύεται να διατηρήσει την οικονομική της ισχύ στο νέο διεθνές περιβάλλον και, από την άλλη, αδυνατεί όλο και περισσότερο να εξασφαλίσει τους οικονομικούς όρους που απαιτούνται για τη διατήρηση του κοινωνικού της προτύπου.

Οι νέες τεχνολογίες είναι μονόδρομος για τις ευρωπαϊκές χώρες όμως μετασχηματίζοντας ριζικά την παραγωγή του οικονομικού προϊόντος και την παροχή υπηρεσιών, περιορίζεται διαρκώς η ανάγκη ανθρώπινης εργασίας. Η αυτοματοποίηση και η τεχνητή νοημοσύνη αυξάνουν την παραγωγικότητα, αλλά ταυτόχρονα απειλούν να καταργήσουν θέσεις εργασίας σε μεγαλύτερη έκταση από όσες νέες δημιουργούν.

Διαμορφώνεται, έτσι, μια θεμελιώδης αντίφαση, η ανάπτυξη της παραγωγικής δυνατότητας της οικονομίας μπορεί πλέον να συνοδεύεται όχι από αύξηση, αλλά από συρρίκνωση της απασχόλησης. Η οικονομία θα έχει τη δυνατότητα να παράγει περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες με λιγότερη ανθρώπινη εργασία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το σύνολο της κοινωνίας θα διαθέτει και τα αναγκαία εισοδήματα για να συμμετέχει στην κατανάλωση των παραγόμενων προϊόντων.

Το ζήτημα, επομένως, είναι πώς θα αναδιανεμηθεί ο πλούτος όταν η παραγωγή του θα απαιτεί ολοένα λιγότερη εργασία. Ένα διαρκώς αυξανόμενο μέρος του οικονομικού αποτελέσματος θα προκύπτει από την αυτοματοποίηση, τα δεδομένα, τους αλγορίθμους και τα τεχνολογικά συστήματα, ενώ τα οφέλη τους θα συγκεντρώνονται κυρίως στους ιδιοκτήτες του οικονομικού συστήματος και της τεχνολογίας. Η εξάρτηση της κοινωνικής ευημερίας αποκλειστικά από την αμειβόμενη εργασία θα γίνεται όλο και πιο προβληματική.

Απαιτείται, συνεπώς, διαφορετική προσέγγιση στην κατανομή του παραγόμενου πλούτου, ώστε η τεχνολογική πρόοδος να μην οδηγεί σε διεύρυνση των ανισοτήτων και στον αποκλεισμό μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας από τα οφέλη της παραγωγικότητας. Διαφορετικά, θα βρεθούμε μπροστά στο παράδοξο μιας οικονομίας που θα παράγει ολοένα περισσότερο πλούτο, αλλά θα αδυνατεί να εξασφαλίσει σε ολοένα περισσότερους ανθρώπους την πρόσβαση σε αυτόν. Και αυτή η αντίφαση δεν αποτελεί απλώς μια μελλοντική κοινωνική απειλή, αλλά ένα δομικό πρόβλημα που θα επηρεάζει όλο και περισσότερο την οικονομική, κοινωνική και πολιτική σταθερότητα της Ευρώπης.

Ποιο πολιτικό σύστημα διαμορφώνεται στην Ευρώπη

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ποια κυβέρνηση θα απομακρυνθεί, αλλά ποιο πολιτικό σύστημα θα κληθεί να αντιμετωπίσει τα προβλήματα που τη φθείρουν. Οι κινητοποιήσεις, όσο μαζικές και δυναμικές κι αν είναι, δεν φαίνεται να διαθέτουν ακόμη ένα συγκροτημένο πολιτειακό πρόταγμα, μια σαφή πρόταση για την αλλαγή του τρόπου με τον οποίο οργανώνεται, ασκείται και ελέγχεται η πολιτική εξουσία. Η κοινωνική αγανάκτηση εκφράζεται μέσα από συγκεκριμένα αιτήματα, αλλά σπάνια μετατρέπεται σε συλλογική διεκδίκηση ουσιαστικής συμμετοχής των πολιτών στη λήψη των αποφάσεων.

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η βασική αντίφαση. Οι πολίτες αμφισβητούν τις κυβερνήσεις, αλλά η πολιτική διέξοδος εξακολουθεί να αναζητείται κυρίως μέσα από το ίδιο εκλογικό σύστημα που αναπαράγει την απόσταση ανάμεσα στην κοινωνία και την πολιτική εξουσία. Η αλλαγή κυβέρνησης θεωρείται αλλαγή πολιτικής, χωρίς να εξετάζεται επαρκώς αν οι θεσμικοί όροι άσκησης της εξουσίας επιτρέπουν πράγματι διαφορετικές επιλογές.

Το πιθανότερο είναι, συνεπώς, ένα σημαντικό μέρος αυτής της κοινωνικής ενέργειας να διοχετευθεί στις εκλογές και να εκφραστεί μέσα από την ενίσχυση νέων ή αντισυμβατικών πολιτικών δυνάμεων. Στη Γαλλία, η Μαρίν Λεπέν και η Εθνική Συσπείρωση εμφανίζονται ως ισχυροί διεκδικητές της πολιτικής εξουσίας, αξιοποιώντας τη δυσαρέσκεια απέναντι στο υφιστάμενο πολιτικό κατεστημένο. Στη Σερβία, οι μαζικές κινητοποιήσεις, με πρωταγωνιστικό ρόλο του φοιτητικού κινήματος, ανέδειξαν ένα ενδιαφέρον πολιτικό φαινόμενο, την αμφισβήτηση όχι μόνο της κυβερνητικής εξουσίας, αλλά και των υφιστάμενων κομματικών σχηματισμών στο σύνολο τους.

Ωστόσο, η εκλογική νίκη δεν ισοδυναμεί με την επίλυση των προβλημάτων. Όποια κυβέρνηση κι αν αναλάβει, θα βρεθεί αντιμέτωπη με τους ίδιους βαθύτερους περιορισμούς, την παραγωγική εξάρτηση, το ενεργειακό κόστος, τη τεχνολογική υστέρηση, τη δημογραφική κρίση και την αδυναμία εξασφάλισης σταθερών προοπτικών για τις νεότερες γενιές. Χωρίς αλλαγές στις δομές που παράγουν αυτές τις συνθήκες, οι προσδοκίες θα συγκρουστούν με την πραγματικότητα. Και τότε η κοινωνική δυσαρέσκεια θα επανέλθει. Ίσως με διαφορετικά αιτήματα, διαφορετικά πρόσωπα και διαφορετικές πολιτικές δυνάμεις, αλλά με την ίδια βασική αιτία, την αδυναμία του πολιτικού συστήματος να ανταποκριθεί στις ανάγκες των κοινωνιών.

Η Ευρώπη βρίσκεται, επομένως, μπροστά σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Οι κινητοποιήσεις αποτελούν μια ευκαιρία κοινωνικής αφύπνισης. Για να αποκτήσουν, όμως, ιστορική σημασία, πρέπει να υπερβούν την απλή διαμαρτυρία και την εναλλαγή κυβερνήσεων. Χρειάζεται να αναδείξουν ένα διαφορετικό πολιτικό πρόταγμα, που δεν θα περιορίζεται στην επιλογή εκείνων που κυβερνούν, αλλά θα αφορά και τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες συμμετέχουν, αποφασίζουν και ελέγχουν την εξουσία.

Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να αλλάξουν οι κυβερνήσεις. Είναι να αποκτήσουν οι κοινωνίες τη δυνατότητα να καθορίζουν ουσιαστικά την πολιτική τους μοίρα. Διαφορετικά, οι δρόμοι θα γεμίζουν ξανά και ξανά, οι κυβερνήσεις θα εναλλάσσονται, αλλά τα προβλήματα θα παραμένουν. Και το μέλλον της Ευρώπης, ανάμεσα στις συμπληγάδες των ΗΠΑ και της Κίνας, θα γίνεται ολοένα πιο αβέβαιο.

---

 

Ο Κωνσταντίνος Δούνας είναι οικονομολόγος, διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας ΠΑΝΣΥΦΑ (Πανελλήνια Συνεταιριστική Φαρμακοποιών Α.Ε.)