Ποιοι φρουρούν εν τέλει το σύστημα;

Στο παρελθόν η πολιτική ορολογία περιέγραφε τέτοιες καταστάσεις με τον όρο “πεμπτοφαλαγγίτες”. Αργότερα, η δημόσια συζήτηση εμπλουτίστηκε με την έννοια των “εντολοδοτούμενων” προσώπων, που κινούνταν εντός των κομμάτων ως εσωτερικοί ρυθμιστές ισορροπιών, ικανοί να ανακόψουν πολιτικές δυναμικές, να υπονομεύσουν ηγεσίες ή να στηρίξουν τις κυρίαρχες πολιτικές ελίτ, όταν αυτές αντιμετώπιζαν κλυδωνισμούς. Και δεν ήταν πάντοτε ορατοί. Αντιθέτως, η αποτελεσματικότητά τους στηριζόταν ακριβώς στην αφάνεια και στην ικανότητά τους να παρουσιάζονται ως ουδέτεροι παράγοντες, ενώ λειτουργούσαν ως φορείς συγκεκριμένων επιδιώξεων.

Σήμερα, ωστόσο, το φαινόμενο έχει λάβει πιο σύνθετες μορφές. Το σύγχρονο “σύστημα” δεν περιορίζεται σε κυβερνήσεις, κόμματα ή κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες. Αποτελεί ένα ευρύτερο πλέγμα πολιτικής, οικονομικής, επικοινωνιακής και θεσμικής ισχύος, ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο η πραγματική εξουσία σπάνια ταυτίζεται με τα πρόσωπα που εμφανίζονται καθημερινά στα τηλεοπτικά παράθυρα ή στα έδρανα της Βουλής.

Η πολιτική έχει μετατραπεί σε ένα γιγαντιαίο θέατρο διαχείρισης εντυπώσεων. Οι συγκρούσεις συχνά μοιάζουν αυθεντικές, αλλά σε αρκετές περιπτώσεις λειτουργούν ως σκηνικά μιας προαποφασισμένης παράστασης. Οι πρωταγωνιστές αλλάζουν, τα συνθήματα ανανεώνονται, οι κομματικές σημαίες αντικαθίστανται, αλλά οι βασικοί μηχανισμοί διατήρησης της εξουσίας παραμένουν αναλλοίωτοι. Οι ελίτ εμφανίζονται ως οι κυρίαρχοι του παιχνιδιού, ενώ στην πραγματικότητα συχνά λειτουργούν ως βιτρίνες ενός πολύ βαθύτερου και λιγότερο ορατού συστήματος επιρροής.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι εντολοδοτούμενοι αποκτούν πρωταγωνιστικό ρόλο. Είναι οι άνθρωποι που εμφανίζονται τη σωστή στιγμή για να ανακόψουν μια πολιτική πρωτοβουλία, να αποδυναμώσουν ένα ανερχόμενο πρόσωπο ή να κατευθύνουν μια εσωκομματική κρίση προς την επιθυμητή κατεύθυνση. Δεν χρειάζεται να διαθέτουν ιδιαίτερη λαϊκή απήχηση, αρκεί να κατέχουν τη θέση εκείνη που τους επιτρέπει να επηρεάζουν κρίσιμες αποφάσεις.

Πότε επιτρέπεται η πολιτική ανανέωση

Το φαινόμενο γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στην ελληνική πολιτική ζωή. Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε κόμματα να εμφανίζονται με εντυπωσιακή ταχύτητα και να εξαφανίζονται με ακόμη μεγαλύτερη. Πολιτικοί σχηματισμοί που φαίνονται να διαθέτουν κοινωνική δυναμική και να  καταλήγουν σε εσωτερικές συγκρούσεις, σε διασπάσεις ή αδιέξοδα. Άλλοι, παρά την περιορισμένη κοινωνική τους απήχηση, επιβιώνουν ανεξήγητα στο πολιτικό προσκήνιο, απολαμβάνοντας δυσανάλογη προβολή και θεσμική στήριξη. Το σύστημα έχει στην τσέπη του τη λύση. Να γιατί έπρεπε να γεννηθεί ένα κόμμα Τσίπρα, επίσης να γκρεμιστεί ένα κόμμα όπως το ΠΑΣΟΚ ή να μην εμφανιστεί ένα κόμμα Σαμαρά. 

Ακόμη πιο ανησυχητικό βέβαια, είναι το γεγονός ότι πολλοί πολίτες αποθαρρύνονται πλέον από την ίδια την ιδέα της πολιτικής οργάνωσης. Η ίδρυση νέων κομμάτων αντιμετωπίζεται είτε με καχυποψία, είτε με ένα πλέγμα θεσμικών, επικοινωνιακών και οικονομικών εμποδίων, που καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη την ανάπτυξη εναλλακτικών πολιτικών προτάσεων. Το μήνυμα που εκπέμπεται είναι σαφές: η πολιτική ανανέωση επιτρέπεται μόνο εφόσον δεν απειλεί τις βασικές ισορροπίες του συστήματος.

Η δημοκρατία, όμως, δεν μπορεί να περιορίζεται στη διαχείριση προκαθορισμένων επιλογών. Όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται αλλού, όταν οι πολιτικές εξελίξεις μοιάζουν προαποφασισμένες και όταν οι φορείς της εξουσίας εναλλάσσονται χωρίς να αλλάζει η ουσία των πολιτικών επιλογών, τότε η εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς διαβρώνεται επικίνδυνα. Το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι μόνο η ύπαρξη πολιτικών ελίτ, γιατί κάθε κοινωνία παράγει ελίτ. Το κρίσιμο ζήτημα είναι η αδιαφάνεια των μηχανισμών, που τις αναπαράγουν και η αδυναμία των πολιτών να ελέγξουν ουσιαστικά όσους επηρεάζουν τις δημόσιες αποφάσεις.

Όσο οι “φρουροί του συστήματος” παραμένουν αθέατοι και όσο οι εντολοδοτούμενοι συνεχίζουν να λειτουργούν ως αόρατοι διαχειριστές των πολιτικών εξελίξεων, η πολιτική θα θυμίζει περισσότερο σκηνοθετημένη παράσταση παρά πεδίο γνήσιας λαϊκής κυριαρχίας. Και ίσως εκεί ακριβώς βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας, να αποκαλυφθεί δηλαδή ποιος πραγματικά γράφει το σενάριο πίσω από τη σκηνή και ποιος απλώς υποδύεται τον πρωταγωνιστή μπροστά στα φώτα.