Γιατί από την Οδύσσεια τού Νόλαν λείπει η Ελλάδα

Αυτό είναι το παράξενο προνόμιο του να παρακολουθείς τον Όμηρο ως Έλληνας: η ιστορία που ειπώθηκε για πρώτη φορά στη μητρική μας γλώσσα είναι βαθιά οικεία, κι όμως μπορεί ακόμη να εκπλήξει. Το έπος στην αθηναϊκή σχολική αίθουσα έγινε κομμάτι της παιδείας και της μνήμης μου. Πολύ πριν αντιληφθώ τον Όμηρο ως θεμέλιο της δυτικής γραμματείας, τον γνώριζα ως κομμάτι τού να μεγαλώνεις. Γι’ αυτό και η παρακολούθηση της Οδύσσειας αποτελεί μια διαφορετική εμπειρία.

Αυτή η διαφορά είναι επίσης ο λόγος για τον οποίο η ταινία έχει διχάσει το κοινό. Πολλοί περίμεναν την Οδύσσεια που θυμούνταν από το σχολείο. Αντ’ αυτού, ο Νόλαν μάς δίνει κάτι που φέρει τη σφραγίδα του: όχι ακριβώς την αρχαία Ελλάδα, αλλά την Ελλάδα του Νόλαν. Για πολλούς θεατές, ίσως ο Νόλαν να αποτύπωσε την Οδύσσεια που φαντάζονταν ως παιδιά. Για μένα, ωστόσο, κάτι ξεκάθαρα ελληνικό απουσίαζε.

Συχνά ξεχνούσα ότι παρακολουθούσα τη μεταφορά ενός έπους με το οποίο μεγάλωσα – διαβάζοντάς το, συζητώντας το και απαγγέλλοντας αποσπάσματά του (Γ΄ τάξη του δημοτικού, Α΄ τάξη του γυμνασίου και Α΄ τάξη του λυκείου, με μελέτη στο πρωτότυπο αρχαίο κείμενο). Ο Νόλαν μετουσιώνει τον Όμηρο σε μια καθηλωτική κινηματογραφική εμπειρία, με τη βοήθεια μιας εξαιρετικής μουσικής. Όποιες επιφυλάξεις κι αν έχω για την ταινία, είναι αδύνατον να μην θαυμάσω τη φιλοδοξία της. Αναγνωρίζω το μεγαλείο του έργου που δημιούργησε, αλλά ταυτόχρονα διατηρώ μια σχέση με τον Όμηρο που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο βιώνω την ταινία.

Ωστόσο, τα δυνατά της σημεία αποτελούν και τις αδυναμίες της. Έχω την αίσθηση ότι απουσιάζει το διαπεραστικό φως του Αιγαίου. Διάβασα ότι κάποια γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν στη μαύρη άμμο της Ισλανδίας. Η Ελλάδα είναι κάτι περισσότερο από ερειπωμένους ναούς και εντυπωσιακά τοπία. Είναι ένα ιδιαίτερο φως, η γαλάζια θάλασσα και μια ατμόσφαιρα που γενιές Ελλήνων αναγνωρίζουν ενστικτωδώς.

Εκείνο το φως που δεν είναι απλώς ένα αισθητικό στοιχείο το καταμεσήμερο. Αποτελεί μέρος του κόσμου μέσα στον οποίο αναδύθηκε μια συγκεκριμένη αντίληψη για τον άνθρωπο: το άτομο, ο πολίτης, ο “Κανένας” που έχει χιούμορ και δεν θα ανεχθεί βέλη αποκαθήλωσης, και η πολιτική κοινότητα. Παρακολουθώντας την ταινία, συχνά ένιωθα ότι έβλεπα μια φανταστική Ελλάδα και όχι εκείνη που υπήρξε ή και υπάρχει ακόμα.

Τι είναι πραγματικά η Οδύσσεια

Η Οδύσσεια του Ομήρου είναι, πάνω απ’ όλα, μια ιστορία για το επίπονο ταξίδι της επιστροφής στην πατρίδα και όχι για τη δόξα του πολέμου. Ο πολυμήχανος ημίθεος Οδυσσέας της σχολικής αίθουσας είναι τώρα ένα προβληματικό άτομο που βασανίζεται υπαρξιακά, κουβαλά ενοχές και θυμάται τον Δούρειο Ίππο. Ο Οδυσσέας μεταμορφώνεται στον… Οπενχάιμερ της Ιθάκης.

Από αυτή την άποψη, η ερμηνεία του Νόλαν είναι πιο στοχαστική απ’ όσο έχουν αναγνωρίσει πολλοί κριτικοί, ακόμη κι αν αποκλίνει από τις προσδοκίες πολλών. Καμία ταινία τρίωρης διάρκειας δεν θα μπορούσε ποτέ να χωρέσει κάθε μυθολογικό επεισόδιο, χαρακτήρα και ιδέα που περιλαμβάνεται στο έπος. Κάθε διασκευή οφείλει να επιλέξει τι θα τονίσει και τι θα αφήσει εκτός. Αυτό δεν είναι προδοσία του Ομήρου, αλλά η αναπόφευκτη πρόκληση τού να μεταφέρεις ένα από τα μεγαλύτερα έργα της λογοτεχνίας στην οθόνη.

Κατ’ εμέ, η ταινία είναι ταυτόχρονα εξαιρετική και ατελής. Όπως κάθε σπουδαίο έργο τέχνης, δεν είναι τέλειο. Αλλά ίσως αυτό να μην ήταν ποτέ το ζητούμενο. Η ίδια η Οδύσσεια έχει επιβιώσει επί σχεδόν τρεις χιλιετίες, επειδή κάθε γενιά βρήκε έναν νέο τρόπο να την ερμηνεύει και να συζητά γι’ αυτήν με πάθος.

Ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο επίτευγμα του Κρίστοφερ Νόλαν. Δεν είναι το γεγονός ότι αναπαριστά με απόλυτη πιστότητα το δεκαετές ταξίδι τού ήρωα Οδυσσέα. Είναι ότι εκατομμύρια άνθρωποι σε όλο τον κόσμο μιλούν ξανά για τον ποιητή. Κάθε αναγνώστης έχει έναν δικό του, ιδιωτικό Όμηρο

Ο Νόλαν μπορούσε μόνο να μας δώσει τον δικό του. Η παράδοση θέλει τον ίδιο τον Όμηρο τυφλό. Δεν θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί κάμερες IMAX, φιλμ 70mm ή μια κατάμεστη αίθουσα να προβάλλει ένα χολιγουντιανό υπερθέαμα. Και όμως, ίσως γι’ αυτό ο Όμηρος έχει επιβιώσει ανά τους αιώνες. Μέσα σε όλους μας υπάρχει ένας Οδυσσέας, μια Πηνελόπη, μια παιδική ηλικία ή ακόμα και ένας Κύκλωπας (το σκοτάδι και το χάος μέσα μας). Αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας σε αυτές τις αρχαίες ελληνικές μορφές, επειδή οι αγώνες τους παραμένουν και δικοί μας.