Μην πυροβολείτε το Νόλαν για την “Οδύσσεια”!

Κάθε λογής εμπεριστατωμένες και όχι απόψεις πλημμύρισαν το διαδίκτυο. Οι πιο διχαστικοί σχολιασμοί αφορούν την πιστότητα του έργου στο πρωτότυπο και κατά πόσο οι αλλαγές που έκανε ο Νόλαν είναι θεμιτές και ποιοτικές, ή προσβλητικές και ανούσιες. Έπρεπε λοιπόν η νέα αυτή Οδύσσεια να είναι πιστότερη στο έργο του Ομήρου; Έπρεπε να μείνει απαράλλακτη μετά από τόσους αιώνες;

Η απλή μεταγραφή, κατά τη γνώμη μου, δεν πρέπει να είναι ο στόχος όταν σκηνοθετείται και ανεβαίνει εκ νέου ένα κλασικό έργο. Τα αρχαία έργα χαρακτηρίζονται συχνά από διαχρονικότητα, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό (λ.χ. βασικό θέμα της Ιλιάδας είναι η οργή και οι συνέπειες του πολέμου, ενώ βασικό θέμα των Ορεστείων είναι η προσωπική πάλη με τiς τύψεις). Όμως ο κάθε καλλιτέχνης προσφέρει μια νέα προσωπική οπτική γωνία, βασισμένος πιθανότατα στην επικαιρότητα και τις ανησυχίες του ίδιου.

Αυτό συμβαίνει ανέκαθεν ήδη από την αρχαιότητα· με αφορμή τα κατά περίπου τέσσερις αιώνες παλιότερα ομηρικά έπη και τον τρωικό κύκλο συνολικά, γράφονταν έργα που εξέταζαν με νέα ματιά τις κλασικές και πλέον καταγεγραμμένες και χιλιοειπωμένες ιστορίες (λ.χ. η Ελένη του Ευριπίδη γράφεται κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου για να αναδείξει την ματαιότητα όλων των πολέμων).

Έπειτα ακολούθησε η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός που έφεραν πίσω στη ζωή τους μύθους της αρχαιότητας, ζώντας όμως σε μία εντελώς διαφορετική εποχή από αυτή που γεννήθηκαν εξαρχής αυτοί οι μύθοι. Τελικά φτάνει ο νεωτερισμός που δίνει στον μύθο μια νέα διάσταση, αυτή του διαχρονικού συμβόλου στη τέχνη, ενώ ταυτόχρονα δανείζεται για τις επιστήμες ορολογία από αυτόν (S. Freud, οιδιπόδειο σύμπλεγμα και σύμπλεγμα της Ηλέκτρας). Μπορεί κανείς να αποκαλέσει τον Καβάφη ή τον Joyce προσβλητικό προς την κλασική κληρονομιά και τις αλλαγές που έκαναν ανούσιες;

Αυτό που μπορεί και ίσως πρέπει να κριθεί είναι ο βαθμός στον οποίο ταυτίζονται το πρωτότυπο με τη διασκευή, ούτως ώστε να γίνει φανερό πώς οι αλλαγές εξυπηρετούν το νέο νόημα που δίνει στο έργο ο καλλιτέχνης. Φυσικά μετά πρέπει να κριθεί και να αναλυθεί ως αυτόνομο έργο. Επομένως, ο εκάστοτε καλλιτέχνης δεν πρέπει να κατακρίνεται ακαριαία όταν αλλάζει και πειραματίζεται με ένα αρχαίο έργο. Εφόσον γίνεται, είτε έμμεσα, είτε άμεσα, σαφές ότι πρόκειται για διασκευή και όχι απλή μεταγραφή ή μετάφραση, είναι εύλογο να υπάρχει το ελεύθερο για παρεμβάσεις.

O κόσμος του σύγχρονου δημιουργού

Με αυτά στο νου, ας μιλήσουμε για την ταινία καθαυτή· το νέο αυτό υπερθέαμα του Hollywood δεν έχει σκοπό να διηγηθεί μια επική ιστορία υπέρλαμπρων ηρώων και μαγείας που διεγείρει την φαντασία. Ο Νόλαν πλάθει έναν κόσμο, ναι μεν με έντονο υπερφυσικό στοιχείο, ο οποίος είναι όμως ρεαλιστικός και βάναυσος, όπως συχνά υποδηλώνει η μυθολογία, αλλά σπανίως αναδεικνύεται.

Αποκορύφωμα αυτής της τάσης είναι η σεκάνς με την μάγισσα Κίρκη, η οποία μεταμορφώνει τους άντρες σε γουρούνια πλάθοντας κυριολεκτικά τα σώματά τους, με τρόπο επίπονο και ανατριχιαστικό. Στην ανάδειξη της φρίκης ορισμένων σημείων του έργου συντείνει και η προτίμηση του σκηνοθέτη να χρησιμοποιεί όσο το δυνατόν λιγότερα ψηφιακά γραφικά στις ταινίες του, που εντυπωσιάζει με την ευρηματικότητα του.

Συνειδητή επιλογή αποτελεί επίσης η πρόσμειξη τόσο χρονικών όσο και πολιτισμικών στοιχείων στο παρουσιαστικό της ταινίας (η ενδυμασία των χαρακτήρων, οι μεσαιωνικές τοποθεσίες, τα νορβηγικά πλοία). Βέβαια, αν και προκλήθηκε μεγάλη δυσαρέσκεια από λάτρεις της ιστορίας πριν ακόμα κυκλοφορήσει η ταινία, δεν αποσυντονίζει από την ουσία του έργου. Εκτός από λάτρεις της ιστορικής ορθότητας, το ευρύ κοινό πιθανότατα δεν αναγνωρίζει, ή απλώς δεν ενδιαφέρεται για τις ιστορικές ασυνταξίες του Νόλαν. Όσον αφορά τη σκοπιμότητα πίσω από αυτή την επιλογή, πιστεύω ότι ο εξυπηρετεί την αποστασιοποίηση από την εξιδανικευμένη και οικεία κλασική αρχαιότητα και τονίζει αυτόν τον διαφορετικό κόσμο.

Η Οδύσσεια του Νόλαν

Η κατά Νόλαν Οδύσσεια είναι μια ταινία με θέμα την κατάλυση των ηθικών αξιών που συντάσσουν την ανθρώπινη κοινωνία. Οι Έλληνες, που καταλαμβάνουν με δόλο την Τροία και κατασφάζουν τον πληθυσμότης, παραβιάζουν άγραφους ιερούς νόμους και τιμωρούνται από τους θεούς. Θέλοντας να δείξει αντίθεση μεταξύ Ελλήνων και Τρώων, ο σκηνοθέτης επιλέγει οι πρώτοι να φορούν σκούρα ρούχα, ενώ οι δεύτεροι λευκά. Τονίζεται ενδεχομένως μια αγνότητα που καταστρέφεται από την απληστία των νικητών.

Μια ακόμα επιλογή του Νόλαν, όσον αφορά το σενάριο, είναι να εντάξει και ιστορικά γεγονότα στην ταινία, βασισμένος σε νεότερες αρχαιολογικές θεωρίες για την κατάρρευση του Μυκηναϊκού πολιτισμού. Αναφέρονται πολύ συχνά οι “Λαοί της Θάλασσας” ως ληστές που λεηλατούν παράκτιες πόλεις και χωριά χωρίς κανένα έλεος. Επίσης ως βαθύτερη αιτία για τον Τρωικό πόλεμο αναφέρεται η κατάκτηση των εμπορικών δρόμων που κατείχε η Τροία.

Αν και γίνεται με τρόπο πολύ εμφανή, κλείνοντας το μάτι σε όσους γνωρίζουν την ιστορία της Εποχής του Χαλκού, πρόκειται για μια πολύ πρωτότυπη επιλογή που βεβαίως εξυπηρετεί το νόημα που θέλει να δώσει στην ταινία του ο Νόλαν, αφού αποδεικνύεται ότι οι “Λαοί της θάλασσας” δεν είναι άλλοι παρά οι Αχαιοί, που επιστρέφουν πάση θυσία στις εστίες τους.

Πηνελόπη, Αντίνοος και Τηλέμαχος

Εκτός από το παρουσιαστικό βέβαια, δεν είναι δυνατόν να γίνει λόγος για την Οδύσσεια, χωρίς να αναφερθούν οι χαρακτήρες της. Ο Νόλαν παίρνει τους αρχετυπικούς χαρακτήρες του Ομήρου και αλλάζει ορισμένα στοιχεία της ιστορίας τους, ώστε να αναδείξει όχι τον ηρωισμό ή την ηθική τους, αλλά την ευαισθησία και τον πόνο τους.

Η Πηνελόπη (Anne Hathaway) επισημαίνει και έλλογα ότι παρόλο που είναι ικανότατη να κρατήσει μόνη της τον θρόνο, κάτι που αποδεικνύουν τα τελευταία 20 χρόνια, ότι η γερουσία χρειάζεται και αναζητά έναν νέο βασιλιά, γιατί ποθεί έναν άντρα στον θρόνο της Ιθάκης. Η βασίλισσα πιέζεται να διαλέξει έναν από τους μνηστήρες, δίπλα στον οποίο θα βασιλέψει. Αν και ποτέ δεν χάνει την ελπίδα ότι ο Οδυσσέας θα επιστρέψει, έχει αρχίσει να χάνει την υπόστασή της, όπως εξάλλου και ολόκληρος ο θεσμός της βασιλείας στην Ιθάκη.

Ο σημαντικότερος υποψήφιος είναι ο Αντίνοος (Robert Pattinson), ένας υποχθόνιος, δειλός και άπληστος νεαρός που έχει καρφώσει το βλέμμα του στον θρόνο της Ιθάκης, στα πλούτη και στο συμφέρον του. Σε αντίθεση έρχεται με τον Τηλέμαχο (Tom Holland) ο οποίος, νεαρός άντρας πλέον, αναζητά τον πατέρα που δεν γνώρισε ποτέ, γιατί του λείπει η ισχύ και το κύρος να αναμετρηθεί μόνος του με τους μνηστήρες που κατακλύζουν το σπίτι του.

Αποκορύφωμα βεβαίως αυτής της τάσης είναι ο ίδιος ο πρωταγωνιστής· ο Οδυσσέας είναι αυτός που, όπως και στην Οδύσσεια του Ομήρου, εκτός από το όνομά του δίνει και ταυτότητά στο έργο· δεν είναι ο πολυμήχανος, δόλιος και ειρωνικός παραστρατισμένος βασιλιάς της Ιθάκης που παρουσιάζει ηρωικά ο Όμηρος, αλλά ένας στρατηγός που αναγκάστηκε να πάρει δύσκολες αποφάσεις για να πετύχει τους στόχους του και παλεύει με τις ενοχές και τις τύψεις για τις πράξεις του.

Κάθε τέρας και εμπόδιο με το οποίο έρχεται αντιμέτωπος του υποδεικνύει την ευθύνη που έχει απέναντι στους συντρόφους του, στο στόχο του και στον ίδιο του τον εαυτό. Πολύ εύστοχα, κατά τη γνώμη μου, ο Νόλαν συγχέει τους λωτοφάγους με το νησί της Καλυψούς· για έναν άνδρα που κατακλύζεται από τις τύψεις του παρελθόντος του, η λήθη είναι ο επίγειος παράδεισος.

Εν ολίγοις, η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν είναι ένα απολύτως σύγχρονο έργο. Αφορμάται από τους ομηρικούς ήρωες και μια πασίγνωστη ιστορία, για να υπενθυμίσει στους ακροατές ότι ο άνθρωπος είναι υπαίτιος για τον κόσμο στον οποίο ζει. Γι’ αυτό άλλωστε οι θεοί απέχουν σχεδόν συλλήβδην από την ταινία. Αν οι άγραφοι ιεροί νόμοι καταπατώνται τόσο εύκολα και χωρίς συνέπεια, τότε τι σταματάει την ανθρωπιστική κρίση;

 

---

 

Η Ελάς Γκουντούλα είναι φοιτήτρια του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας στο ΕΚΠΑ.