“Ο Ξένος”: Η ταινία του Οζόν στη σκιά του Βισκόντι

Ο Οζόν αναρωτιέσαι με τι αναμετράται, τον Καμί, τον εαυτό του, ή τον Βισκόντι. Θέλοντας και μη, οι συγκρίσεις είναι αναπόφευκτες. Ο Οζόν είναι ένας σημαντικός δημιουργός, καταξιωμένος, με πάντοτε ενδιαφέρουσες επιλογές και σκηνοθετική οπτική που δε σε αφήνει αδιάφορο. Στην παρούσα ταινία επιλέγει ασπρόμαυρη εικόνα, σε αντίθεση με την έγχρωμη του Βισκόντι. Η σύγκριση θα ήταν μάλλον άδικη.

Την εποχή που γυρίζει ο Βισκόντι (1967) το ασπρόμαυρο φιλμ είναι ακόμα σε σημαντικό βαθμό επιλογή για λόγους κόστους. Το έγχρωμο ήταν μία πιο εμπορική επιλογή της εποχής, που η νέα τότε τεχνολογία έφερνε ως απαραίτητο εργαλείο. Στην εποχή μας το (ψηφιακό) ασπρόμαυρο είναι καθαρά αισθητική επιλογή. Ο Οζόν επιλέγει το ασπρόμαυρο συνδυαστικά, και για την παρελθούσα ιστορική εποχή του μεσοπολέμου που αφηγείται στην Αλγερία, αποικία των Γάλλων (τότε), και για την αποστασιοποίηση του συναισθηματικού κόσμου που ο Καμί αφηγείται.

Αυτή η προτίμηση του χρώματος δε είναι αυτό που ξεχωρίζει τόσο, όσο το γενικότερο ύφος και το στιλιζάρισμα των σκηνών και των πλάνων, με εξαιρετική προσοχή στις λεπτομέρειες. Καταφέρνει ο σκηνοθέτης να μεταδώσει αυτή την υπαρξιακή αφασία και αδιαφορία του πρωταγωνιστή, καθώς και τον αποικιοκρατικό χαρακτήρα της εποχής, που μοιάζει πιο έντονος στις σεκάνς της δίκης. 

Ο πρωταγωνιστής Μπενζαμέν Βουά (Benjamin Voisin) παραμένει μία εξαιρετική επιλογή, με μία αποστασιοποιημένη ερμηνεία, όσο και αινιγματική, αρκετά διαφορετική από τον τρόπο που στο παρελθόν ο Μαστρογιάνι ερμήνευσε το νεαρό Μερσό. Ο νεαρός πρωταγωνιστής Βουά αφήνει το θεατή να αναρωτιέται κάθε φορά τι σκέφτεται, τι τον ενδιαφέρει ή όχι. Παρόλα αυτά, η εξέλιξη της αφήγησης, που θέλει τον Μερσό να διαπράττει έναν ακατανόητο φόνο, δεν πείθει. Παραμένει τόσο αδιάφορος, όσο και απάνθρωπος. Οι επιλογές του Βισκόντι συχνά πιο χειροπιαστές, πιο κατανοητές, πιο εξηγήσιμες. Ο Μαστρογιάνι λειτουργεί πιο παθιασμένα και πιο κοντά στην υπαρξιακή αγωνία που διαγράφει στο χαρακτήρα του Μερσό ο Καμί στο λογοτεχνικό του θησαυρό.

Η ταινία κορυφώνεται στον υπαρξιακό διάλογο

Η ταινία ακολουθώντας το αριστούργημα του Καμί, καταλήγει σε έναν εξίσου αριστουργηματικό μονόλογο και διάλογο του πρωταγωνιστή με έναν ιερέα, υπαρξιακής υφής, σε σχέση με την επικείμενη εκτέλεσή του για τον (παράλογο) φόνο που διέπραξε απέναντι σε έναν Άραβα. Εδώ δικάζεται όλη η Γαλλία και στήνεται στο απόσπασμα για τον δικό της αποικιοκρατικό παραλογισμό. Αλλά και σε εκείνο το σημείο, του διαλόγου-μονολόγου του Μερσό, οι συγκρίσεις είναι αναπόφευκτες.

Η εκδοχή του Οζόν συνεχίζει να διατηρεί μία στιλιζαρισμένη εξιστόρηση των σκέψεων του Μερσό, ενώ η επιλογή Βισκόντι με τον Μαστρογιάνι πείθει με το πάθος που ο Μερσό απορρίπτει τις παραινέσεις του ιερέα που τον επισκέπτεται, ενώ τα πλάνα ταιριάζουν στον εικαστικό καμβά των κιαροσκούρο του Καραβάτζο.

Ο Οζόν συχνά-πυκνά μοιάζει να αντιγράφει σκηνογραφικά τις επιλογές Βισκόντι, εκφράζοντας με μία εξίσου θεατρικότητα τις σκηνοθετικές του επιλογές. Φυσικά μιλάμε για το ίδιο λογοτεχνικό έργο, που και οι δύο σκηνοθέτες διασκευάζουν για τη μεγάλη οθόνη, αναπόφευκτα θα υπάρχουν ομοιότητες. Παρόλα αυτά, το σπίτι πάνω στην παραλία είναι αρκετά όμοιο σε σύλληψη μεταξύ των δύο σκηνοθετών, που αναρωτιέσαι αν και οι δύο σκηνοθέτες ήταν τόσο πιστοί στον σπουδαίο λογοτέχνη ή ο Οζόν ακολουθεί από κοντά τον ιταλό κινηματογραφιστή. 

Το κύριο μειονέκτημα στις σκηνοθετικές επιλογές Οζόν είναι ότι είναι συχνά πολύ κοντά σε εκείνες του Βισκόντι, πλην του πρωταγωνιστή. Ακόμα και η φιλενάδα του πρωταγωνιστή, Μαρί, που ερμηνεύει με πολύ πάθος και ενδιαφέρον η Ρεμπέκα Μαρντέρ (Rebecca Marder), εμφανισιακά είναι πολύ κοντά στην εξαιρετική Άννα Καρίνα, ώστε η σύγκριση τους να είναι και εδώ αναπόφευκτη.

Παρόλα αυτά, ο Οζόν επιλέγει έναν αργό ρυθμό όπως εξελίσσεται η αφήγηση, και συχνά κοντινά συχνά πλάνα στο εξαίρετο βλέμμα του νεαρού Μερσό, αφήνοντας ένα κενό συναισθημάτων να απλώνεται στην οθόνη, μία αγωνιώδη νουάρ αισθητική αποτύπωση, σ’ ένα μυστήριο που δε λέει να ξετυλιχτεί για τον αυτοκαταστροφικό και αδιάφορο Μερσό για τα ανθρώπινα, που αρνείται το Θεό και ό,τι μπορεί να πηγάζει από αυτόν ή τη δυτική χριστιανική θεολογία. 

Οι σεκάνς της δίκης μοιάζουν πιο ενδιαφέρουσες, παρά εκείνες των συνομιλιών του νεαρού κατάδικου και μελλοθάνατου με τον καθολικό ιερέα, ο οποίος προσπαθεί να τον οδηγήσει σε (χριστιανική) μετάνοια. Ο διάλογος, που είναι η μεταφορά του διαλόγου του λογοτεχνικού αντίστοιχου παραμένει εξαιρετικός, μάλλον πρέπει να πιστωθεί στο λογοτέχνη, παρά στον κινηματογραφιστή. 

“Ο Ξένος”

Η ταινία παραμένει μία πολύ καλή εκδοχή του λογοτεχνικού ύφους που επιδιώκει ο Καμί να αποδώσει, και η φωτογραφία του Μανί Ντακός εξαιρετική. Στο πλαίσιο αυτό, ο Οζόν χτίζει με απλότητα και ταυτόχρονη σαφήνεια την ανθρωπογεωγραφία της εποχής στην γαλλική αποικία στην Αλγερία, και πάνω σε αυτό, όλη την ηθική και ψυχολογική διάσταση των κατακτητών προς τους κατεκτημένους, την ανθρώπινη διαφθορά, τις διαφορές δύο πολιτισμών που συγκρούονται. Ο νεαρός Μερσό μοιάζει να αναλώνεται με μία περιφρόνηση απέναντι στην ανθρωπότητα, δε διστάζει να διαπράξει φόνο με μία σύγχυση, χωρίς να απολογηθεί ή να δικαιολογηθεί επαρκώς. 

Ο Οζόν χωρίς να υπερβάλλει θα μεταφέρει στην ασπρόμαυρη εκδοχή του μία υπαρξιακή συζήτηση που συχνά επανέρχεται στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, και υπό αυτή την έννοια, καταφέρνει να διεισδύσει στο ασφυκτικό κλίμα του δυτικού πολιτισμού και τις αξίες του, που υπονοεί ο Καμί και τροφοδοτεί μέσα από τις παράλογες αποκρίσεις του Μερσό ο Οζόν ή το απαθές βλέμμα του πρωταγωνιστή του.