Όμηρος, Ιλιάδα και Οδύσσεια: Για να μπαίνουν τα πράγματα στη θέση τους

Ως προς τη δεύτερη, υπήρχε το θαυμάσιο εγχειρίδιο της Αθηνάς Καλογεροπούλου (1919-2004): Είναι δύσκολο να βρεθεί σήμερα επιστημονικό, με το ίδιο θέμα, σύγγραμμα ανώτερο από το συγκεκριμένο έργο της αλησμόνητης αρχαιολόγου, που μάλιστα πολύ ευχάριστα διαβαζόταν από τα “μαθητούδια” της τότε εποχής. Ως προς τα έργα του Ομήρου τώρα, υπήρχαν οι μεταφράσεις του Ιάκωβου Πολυλά (της Ιλιάδας) και των Αργύρη Εφταλιώτη και Ζήσιμου Σίδερη (της Οδύσσειας). Η τελευταία είχε δημοσιευθεί από τον “Οργανισμό Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων”∙ συχνά όμως οι Καθηγητές μας προτιμούσαν το έργο του Εφταλιώτη που κυκλοφορούσε, ιδιαίτερα επιμελημένο, από το βιβλιοπωλείο της “Εστίας”.

Με όλα αυτά, τα Ομηρικά Έπη είχαν αναχθεί σε αντικείμενο συζητήσεων ακόμα και οικογενειακών. Μέσα, πράγματι, στην όλη ατμόσφαιρα της εποχής, ενώ αυστηρώς απαγορευόταν οποιαδήποτε εκδήλωση περιφρόνησης σε βάρος της καθιερωμένης ιεραρχίας, ευνοούνταν οι αντιρρήσεις και συνακόλουθες “ανταλλαγές απόψεων” ως προς το γνωστικό αντικείμενο των μαθημάτων – ιδίως των θεωρητικών. Το αποτέλεσμα ήταν ευχερώς προβλέψιμο: Ζητήματα σχετικά με την Ιστορία των Ελλήνων επιλύονταν κυριολεκτικώς στα θρανία. Και επειδή αυτά σήμερα βρίσκονται πεταμένα στον “κάδο της λήθης”, ας θυμηθούμε μερικά – κυρίως, ειδικά σήμερα, τα σχετικά με την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Οπότε έχουμε και λέμε:

1. Στο βιβλίο της Καλογεροπούλου (σελ. 115) τονίζεται ότι καμιά αρχαιοελληνική εγκατάσταση δεν βρέθηκε στην Τροία της Μικράς Ασίας.
2. Στην Οδύσσεια (Κ, 80-86) αναφέρεται ότι στη χώρα των Λαιστρυγόνων οι νύχτες (κατά την “καλή εποχή”) είναι πολύ μικρές. Αυτό όμως είναι χαρακτηριστικό της βόρειας Ευρώπης και όχι των χωρών της Μεσογείου. Ο Θουκυδίδης μάλιστα (6.2), που τότε διδασκόταν μέσω της γλαφυρής μετάφρασης της Έλλης Λαμπρίδη (1896-1970), θεωρεί τα σχετικά με τους Κύκλωπες στη Σικελία ως αποκύημα ποιητικής φαντασίας. 
3. Μετά τη λήξη του Τρωικού πολέμου, οι περισσότεροι από τους ηγεμόνες των Αχαιών είχαν τέλος αιματηρώς βίαιο ή, τουλάχιστον, χρειάστηκε για καιρό να περιπλανιούνται σε μέρη μακρινά. Είναι δυνατόν αρχηγοί στρατευμάτων που επέστρεφαν νικηφόρως στις εστίες τους, αγρίως να θανατώνονται ή να βρίσκονται αναγκασμένοι να κρύβονται επί  ολόκληρα έτη;
4. Επιπλέον – δεδομένου ότι εκείνη την εποχή ευρύτατα κυκλοφορούσαν, από τον “Πάπυρο”, οι μεταφρασμένες εκδόσεις των Αρχαίων μας: Ο μεν Στράβων (64 π.Χ.-24 μ.Χ.) τονίζει, στα “Γεωγραφικά” του (C 26) ότι οι περιπέτειες του Οδυσσέα έγιναν στον Ατλαντικό ωκεανό, ενώ ο Πλούταρχος εξηγεί ότι η Ωγυγία, νησί της Καλυψούς, ήταν κοντά στις  ακτές της Βόρειας Αμερικής (Περί του προσώπου…, 941a-b).
5. Και τέλος: Γιατί οι Αρχαίοι μας επέμεναν να ονομάζουν “Ομηρίτας” τους πληθυσμούς της νότιας Αραβίας;

Αυτά μας απασχολούσαν τότε – όποτε, εξυπακούεται, δεν διαβάζαμε για το προσεχές “διαγώνισμα”, δεν κάναμε “κοπάνα” ή δεν φλερτάραμε συμμαθήτριες/κορίτσια του πλησιέστερου Γυμνασίου Θηλέων. Αρκετά όμως με τη δεκαετία του 1960∙ ας εγκύψουμε τώρα στο έργο κάποιων πολύ σημαντικών ερευνητών…

Οι ιστορικοί για τον Όμηρο

Συστηματικώς με τον Όμηρο έχουν ασχοληθεί οι Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, Κωνσταντίνος Γεωργούλης (1894-1968) και  Gilbert Murray (1866-1957), καθηγητής των Ελληνικών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Και ας αρχίσουμε από τον Παπαρρηγόπουλο. 

Το πρώτο που επισημαίνει ο Εθνικός μας Ιστορικός είναι ότι σε έργο του Δίωνος Χρυσοστόμου (40-115 μ.Χ.) προβάλλεται η άποψη ότι νικητές του Τρωικού πολέμου δεν ήταν οι Αχαιοί/Έλληνες. Λογικό αυτό! Δεν είναι δυνατόν, όπως ήδη είπαμε, οι “νικητές” να κρύβονται και να σφάζονται, ενώ οι “νικημένοι” Τρώες να εγκαθιστούν αποικίες στην Ήπειρο και να φτάνουν μέχρι την Ιταλία. Επιπλέον, μας λέει ο Παπαρρηγόπουλος, το έργο του Ομήρου διέπεται από γεωγραφική ασάφεια. Γιατί, π.χ., οι υπήκοοι του Οδυσσέα, βασιλιά της Ιθάκης, ονομάζονται “Κεφαλλήνες”; Το περίφημο “Δουλίχιον” πού βρισκόταν;  Και έσχατον αλλ’ ουχί ασήμαντον: Πολλές περιγραφές του Ομήρου είναι στην πραγματικότητα κάτι σαν copy-paste: Ό,τι π.χ. απεικονίζεται στην περίφημη ασπίδα του Αχιλλέα είναι λίγο-πολύ αντιγραφή παραστάσεων σε ταφικό μνημείο της Αιγύπτου.

Προχωρώντας ο Γεωργούλης μάς εξηγεί ότι τα Έπη του Ομήρου έχουνε χαρακτήρα εμφανώς διδακτικό, ηθοπλαστικό και “ενωτικό”. Γλώσσα τους πράγματι δεν είναι, όπως γενικώς πιστεύεται, η ιωνική διάλεκτος, αλλά ιδίωμα τεχνητό, αποτέλεσμα του “συγκερασμού” όλων των μορφών της ελληνικής γλώσσας κατά το πρώτο μισό της τελευταίας π.Χ. χιλιετίας. Επιπλέον, οποιαδήποτε πληροφορία για το πρόσωπο και τον βίο του Ομήρου συνιστά μύθευμα∙ και αυτό είναι πολύ περίεργο, δεδομένου ότι ο ποιητής των Επών θεωρείται σύγχρονος του Ησιόδου, ο οποίος έζησε περί τα μέσα του 8ου αιώνα π.Χ.

Και τέλος ο Murray, επικροτώντας τον Παπαρρηγόπουλο, διαπιστώνει ότι περιοχές του κεντρικού ελλαδικού χώρου “σύρθηκαν” στην Πελοπόννησο. Ὀταν π.χ. ο Όμηρος κάνει λόγο για  Άργος “με άλογα” ποιο από όλα εννοεί; Η λέξη “άργος” πράγματι αρχικώς σήμαινε “καλλιεργημένο τόπο” και, ως γνωστόν, άλογα τότε τρέφονταν κυρίως στη Θεσσαλία… Έχοντας αυτά υπόψη, μπορούμε πια να εισχωρήσουμε στον πυρήνα του Ομηρικού Ζητήματος.

Το Ομηρικό Ζήτημα

Κατά πρώτο και κύριο λοιπόν λόγο, σύμφωνα τουλάχιστον με την Καλογεροπούλου (σελ.118-119), η “Κάθοδος των Ηρακλειδών” στην Πελοπόννησο υπήρξε μύθος που πλάστηκε προκειμένου να δικαιολογηθούν οι αναστατώσεις που προκάλεσε γενικώς η εισβολή Δωριέων στον ελλαδικό χώρο. Τι ήταν οι Δωριείς; Μάλλον ασαφές! Ας μην ασχοληθούμε λοιπόν με το πώς και από πού κατέβηκαν οι εν λόγω στη νότια Ελλάδα και ας εγκύψουμε στο ζήτημα της Σπάρτης, που μπορεί απλόχερα να μας προσφέρει την οριστική επίλυση όλων των σχετικών με τον Όμηρο προβλημάτων.

Κορυφαία μορφή της Σπάρτης υπήρξε ο Λυκούργος (8ος αιώνας π.Χ.). Το όνομά του κατά λέξη σημαίνει αυτόν που “παράγει φως”. Σε αυτόν τον φωτοβόλο άνθρωπο, λοιπόν, το Μαντείο των Δελφών ανέθεσε αποστολή διττή:

• Να εκπονήσει νομοθεσία αποκλειστικώς για τους Σπαρτιάτες, ώστε αυτοί να γίνουν οι επόπτες του ελλαδικού κόσμου∙ και
• να συλλέξει κείμενα που θα μπορούσαν, κατάλληλα επεξεργασμένα, να γίνουν κάτι σαν “ιερό βιβλίο” του πανελλήνιου θρησκεύματος.

Την ύλη την αναγκαία για την εκπλήρωση του δεύτερου σκέλους της αποστολής του ο Λυκούργος τη μάζεψε στην “από πολλούς λαούς” τότε κατοικημένη Μικρά Ασία. Παρέδωσε μετά ό,τι είχε συλλέξει στο Μαντείο των Δελφών το οποίο, τελικώς, τα προώθησε στην Αθήνα του Πεισιστράτου, όπου ολόκληρη επιτροπή, υπό τον λόγιο ποιητή  Ονομάκριτο (6ος αιώνας π.Χ.), συνέθεσε τις αριστουργηματικές “Ιλιάδα” και “Οδύσσεια”.

Πώς τα ξέρουμε αυτά; Μα τα αφηγείται ο Πλούταρχος στον “Λυκούργου βίον”! Και κάποιες άλλες – επίσης σημαντικές – λεπτομέρειες διαφωτίζονται από άλλους Έλληνες συγγραφείς της περιόδου της Ρωμαϊκής Ειρήνης. Πρόσφατα άλλωστε βρέθηκε, στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού, χειρόγραφο που αμετακλήτως ξεκαθαρίζει τα πάντα: Παρά το ότι οι Αρχαίοι μας γνώριζαν πολύ καλά την Αμερική, φαίνεται ότι τα ταξίδια που περιγράφονται στην Οδύσσεια είχαν γίνει από αυτούς που αποκαλούνταν “Ομηρίται”.

Και κάτι ακόμα: Ο Παπαρρηγόπουλος μας εξηγεί ότι το όνομα εκείνου στον οποίο αποδόθηκαν τα δύο Έπη ήταν “Όμαρος”, λέξη που τελικά εξελληνίστηκε σε Όμηρος. Κατά πάσα πιθανότητα, το “Όμαρος”, έτυμον του οποίου υπήρξε ρίζα σημιτική, σήμαινε τον  “εύγλωττο”, τον “γλαφυρό ομιλητή/τραγουδιστή”. Ο όρος, ως κύριο όνομα, βρίσκεται στην Παλαιά Διαθήκη (Γένεσις, 36: 11) με αποτέλεσμα, ακόμη και σήμερα, να βαφτίζονται έτσι κάποιοι Διαμαρτυρόμενοι. Δεν θυμάστε τον Ομάρ Μπράντλεϋ, Αμερικανό στρατηγό του Β’ Παγκόσμιου πολέμου; 

Στην Ελλάδα, όμως, το Όμαρος/Όμηρος έχασε την πρώτη του σημασία και κατέληξε να σημαίνει τον “εγγυητή της ενότητας” – εξ ου ο Ομάριος Ζευς των Αχαιών και το Ομάριον, πόλη στη Θεσσαλία. Και τελικά, το όνομα από κύριο έγινε προσηγορικό, εννοώντας, ακόμη και σήμερα, τον άνθρωπο που, με κίνδυνο της ίδιας του της ζωής, αναλαμβάνει την τήρηση μιας συμφωνίας. Το θέμα πάντως δεν εξαντλείται εδώ. Αλλά – όπως έλεγαν οι γιαγιάδες μας  –”είπαμε πολλά και σώνει, ας λαλήσει κι άλλο αηδόνι”. Σταματάμε λοιπόν με την προτροπή προς όποιον πραγματικά ενδιαφέρεται για το θέμα, να πάει στο “Ινστιτούτο Ιστορίας [της] Εμπορικής Ναυτιλίας”, στον Πειραιά (Γρ. Λαμπράκη 154) και να πάρει το βιβλιαράκι “Η Οδύσσεια πέρα από τον μύθο“. Προσφέρεται δωρεάν!