Με πολλά λάθη το σχολικό βιβλίο Α’ Γυμνασίου “Ομήρου Οδύσσεια”

Στην σχολική “Ομήρου Οδύσσεια”, η Εισαγωγή σχετικά με τον βίο και τα έπη του Ομήρου είναι ελλιπής και με πολλές αστοχίες (σσ. 10-12). Πιο συγκεκριμένα: η άποψη των συγγραφέων στη σ. 10 ότι «δεν διασώζονται…πολλές πληροφορίες για την καταγωγή και τη ζωή» του ποιητή αντιβαίνει προς την πραγματικότητα καθώς μας έχουν παραδοθεί 9 Βίοι Ομήρου (άλλοι εκτενέστεροι με αρκετές πληροφορίες και άλλοι συντομότεροι).

Ο πιο λεπτομερής Βίος αποδόθηκε εσφαλμένως κατά την αρχαιότητα στον Ηρόδοτο· ένας άλλος Βίος πιο σύντομος είναι του Ψευδο-Πλουτάρχου. Όλοι οι Βίοι του Ομήρου προέρχονται από τη ρωμαϊκή και πρώιμη βυζαντινή περίοδο, αλλά η αρχή τους ανάγεται σε ραψωδούς και συγκεκριμένα στους Ομηρίδες της Χίου, οι οποίοι διεκδικούσαν τον ποιητή ως πρόγονό τους. Οι σύγχρονοι μελετητές αντιμετωπίζουν με καχυποψία τους Βίους του Ομήρου επειδή πιστεύουν ότι έχει παρεισφρήσει αρκετή ανεκδοτολογία και στοιχεία από τη ζωή κατοπινών ραψωδών.

Στη σ. 10 οι συγγραφείς του βιβλίου σημειώνουν: «Για τον θάνατό μου, όμως φαίνεται να είναι καλά ενημερωμένοι», χωρίς να εξηγούν ποιοι είναι οι ενημερωμένοι. Στην Ιλιάδα δεν περιγράφονται μόνον γεγονότα του τελευταίου χρόνου του τρωικού πολέμου (όπως διατείνονται οι συγγραφείς στη σ. 11), αλλά γίνονται αναφορές και σε συμβάντα των προηγουμένων ετών. Επομένως, το σωστό είναι ότι η πλοκή της “Ιλιάδας“ αφορά σε γεγονότα του τελευταίου έτους του πολέμου.

Ο Όμηρος μπορεί να χαρακτηρισθεί είτε ως αοιδός (< ἀείδω = τραγουδώ) είτε ως επικός ποιητής· πάντως όχι ως ραψωδός, όπως εσφαλμένα αναφέρουν οι συγγραφείς στη σ. 12. Στα ομηρικά έπη απαντά μόνον η λέξη αοιδός και πουθενά η λέξη ραψωδός, η οποία μαρτυρείται μεταγενέστερα. Ο Ηρόδοτος (5.67) και ο Πλάτων (Ἴων 530c) χαρακτηρίζουν ως ραψωδούς τους επαγγελματίες αφηγητές των ομηρικών και άλλων επικών ποιημάτων.

Ανεπαρκής η εισαγωγή στην Οδύσσεια

Εκπλήσσει άσχημα το γεγονός ότι οι συγγραφείς δεν προσφέρουν καμία βιβλιογραφία ούτε για τον ποιητή ούτε για τον τρόπο σύνθεσης των επών του. Από πού έχουν αντλήσει τις πληροφορίες της Εισαγωγής; Ελλείπουν σημαντικές πληροφορίες, όπως: η ηρωική ποίηση είχε αρχίσει να διαμορφώνεται πολύ πριν από τον Όμηρο είτε κατά τα μυκηναϊκά χρόνια (Nilsson) είτε μετά την καταστροφή των μυκηναϊκών κέντρων (Lesky).

Τα ερείπια διέγειραν τη φαντασία για πλάσιμο μύθων σχετικών με τη ζωή και τους πολέμους των παλαιών αρχόντων. Οι αοιδοί (ή βάρδοι) προσπάθησαν από το χάος των σκόρπιων μύθων να συγκροτήσουν έναν κόσμο, δημιουργώντας από τη μια διάφορους μυθικούς κύκλους (θηβαϊκό, τρωικό, κ.λπ.) και εμπλουτίζοντας από την άλλη τις μυθικές παραδόσεις με δικές τους επινοήσεις. Οι επικοί ποιητές και οι επαγγελματίες αοιδοί οργανώθηκαν σε συντεχνίες, με την τέχνη συχνά να μεταδίδεται από πατέρα σε γιο· τραγουδούσαν δικά τους έπη, αλλά και άλλων. Αποκαλούνταν δημιουργοί (πρβλ. Οδ. ρ 383-6), δηλ. τεχνίτες στην υπηρεσία του λαού. Τον αοιδό που συνοδεύει το τραγούδι του με τη λύρα θα αντικαταστήσει αργότερα ο ραψωδός ο οποίος απαγγέλλει κρατώντας ραβδί.

Το αίσθημα που αποκομίζει κανείς διαβάζοντας την Εισαγωγή είναι ότι περιέχει πολύ απλουστευμένες πληροφορίες, με αποτέλεσμα την πρόκληση λαθών. Π.χ. στα ομηρικά έπη δεν εμφανίζονται στοιχεία μόνον του 12^ου ή του 8^ου αι. π.Χ. (όπως γράφεται στη σ. 12), αλλά υπάρχουν και στοιχεία που ανάγονται πολύ πριν από τον 12^ο, ενώ άλλα τοποθετούνται τον 10^ο/9^ο ή μετά τον 8^ο αι.

Απλοϊκή άποψη

Η απλοϊκή άποψη των συγγραφέων ότι ο Όμηρος έγραψε τα έπη του ειδάλλως δεν θα μπορούσε να θυμάται απέξω τους 15.693 στίχους της Ιλιάδας και τους 12.110 στίχους της Οδύσσειας (σ. 12), αντιβαίνει προς τις μαρτυρίες των Κικέρωνα, Αιλιανού και Σούδας ότι ο Όμηρος άφησε άλλους να ενοποιήσουν τα σκόρπια ποιήματά του. Σύμφωνα με τον G. S. Kirk (βλ. Easterling-Knox, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, μτφρ. Ν. Κονομή κ.ά., σ. 71) τα ομηρικά έπη «συντέθηκαν εξολοκλήρου ή ουσιαστικά χωρίς τη βοήθεια γραφής από έναν ποιητή ή ποιητές που ήταν ουσιαστικά αγράμματοι, και για ακροατήριο που δεν ήταν σε θέση να διαβάσει». Από την άλλη, οι οπαδοί της γραπτής σύνθεσης υποστηρίζουν ότι ο Όμηρος συνέθεσε βάσει σχεδίου και με τη βοήθεια της γραφής (είτε ο ίδιος έγραψε τα έπη του είτε τα υπαγόρευσε, βλ. B. Zimmermann, Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, μτφρ. Α. Ρεγκάκο–Ε. Σιστάκου, σ. 108).

Στη σ. 13 η πρώτη περίοδος («Στην Οδύσσεια …πατρίδα του») χρειάζεται καλύτερη σύνταξη. Επιπλέον, ο Οδυσσέας δεν ήταν απλώς και μόνον «βασιλιάς της Ιθάκης» όπως λένε οι συγγραφείς, αλλά βασιλιάς των Κεφαλλήνων με έδρα την Ιθάκη. Στο Β της “Ιλιάδας” (στ. 631-7) ο ποιητής πληροφορεί ότι η επικράτεια του Οδυσσέα περιελάμβανε μεταξύ άλλων την Ιθάκη, Κεφαλονιά, Ζάκυνθο και τις απέναντι ηπειρωτικές περιοχές.

Ο Ποσειδώνας οργίστηκε με τον Οδυσσέα όχι επειδή ο ήρωας «διέπραξε ύβρη» (σ. 13), αλλά επειδή τύφλωσε τον γιο του Πολύφημο (βλ. Οδ. α 68-75, ι 526-36, λ 102-3, ν 342-3). Η Καλυψώ όχι με «παρέμβαση των θεών» (σ. 13), αλλά με εντολή του Δία άφησε τον Οδυσσέα να φύγει από το νησί της (Οδ. ε 99-115, 137-40, 146-7). Στον πίνακα Περιεχομένων πρέπει να διορθωθούν (σσ. 6-7): εἰς Φαίακας, πρὸς Φαίακας (όχι Φαιάκας), ραψωδία η: Ὀδυσσέως εἴσοδος πρὸς Ἀλκίνουν (όχι Ἰθακησίων ἀγορά. Τηλεμάχου ἀποδημία), ραψωδία μ: Σειρῆνες, Σκύλλα, Χάρυβδις, βόες Ἡλίου (χρήση πολυτονικού αντί για μονοτονικό), ραψωδία π: Ἀναγνωρισμὸς Ὀδυσσέως ὑπὸ Τηλεμάχου (καλύτερα, αντί: Τηλεμάχου ἀναγνωρισμὸς Ὀδυσσέως), ραψωδία ρ: Τηλεμάχου ἐπάνοδος εἰς Ἰθάκην (όχι Τηλεμάχου καὶ Ὀδυσσέως ἐπάνοδος), Η Πηνελόπη ζητά συνάντηση με τον ″ξένο″ (όχι εισαγωγικά). Τέλος, να γραφούν με πλάγια γράμματα οι τίτλοι των ραψωδιών ψ, ω.

Γλωσσικά λάθη

Δεκτή η επιλογή της μετάφρασης του Ζ. Σίδερη και επαινετή η εξήγηση από τους συγγραφείς λέξεων μη κατανοητών στην εποχή μας. Να διευκρινισθούν ακόμη οι λέξεις “μάλι“ (σ. 25, στ. 387), “ζώστρες” (σ. 42, στ. 39), “μαντιλωσές“ (σ. 44, στ. 102). Σελ. 37: ο θάνατος του Αχιλλέα δεν περιέχεται στην Ιλιάδα, αλλά στην Αιθιοπίδα (πράγμα απίθανο να γνωρίζουν οι μαθητές και ανώφελο να ερωτώνται). Στην “Ιλιάδα” γίνεται λόγος για τον επικείμενο θάνατο του Αχιλλέα, αλλά το ποίημα τελειώνει με τον θάνατο του Έκτορα και ζωντανό τον Αχιλλέα. Στη σ. 29 να προστεθεί: “Ανακάλεσε στον νου όσα διάβασες“, κ.λπ. Στη σ. 37 στ. 305 να διορθωθεί: “φυσούσαν” (αντί για φυσούσα). Στη σ. 48 να δοθεί η ελληνική απόδοση της αγγλικής λ. “padlet“. Στο σταυρόλεξο της σ. 63, το 6 καθέτως εμφανίζει κατά λάθος ένα παραπανίσιο τετράγωνο. Στη σ. 89 να τεκμηριωθεί με παραπομπή η πληροφορία ότι ο σκύλος του Μ. Αλεξάνδρου λεγόταν “Περίτας”.

Είναι εξαιρετικά δύσκολο να ζητείται από μαθητές της Α΄ Γυμνασίου η ετυμολογία του ονόματος της Ναυσικάς (σ. 42). Οι ασκήσεις όπου ζητείται να εντοπισθεί στη μετάφραση ένα αυτούσιο ομηρικό χωρίο, απευθύνονται πρωτίστως σε φιλολόγους-καθηγητές, ακονίζοντας τις γνώσεις τους ως προς την κατανόηση του ομηρικού κειμένου· λιγότερο καταφέρουν να εξοικειώσουν 12χρονους μαθητές με τη γλώσσα των ομηρικών επών.

Παρ’ όλα αυτά, στη σ. 100 στ. 73 “θα βάλω”: πρέπει να γραφεί με πλάγια γράμματα προκειμένου να ανταποκριθεί στην ερώτηση ταυτοποίησης του ζητουμένου ομηρικού χωρίου. Στη σ. 116 έχουν κατά λάθος γραφεί με πλάγια γράμματα οι στ. 170-1, ενώ πρέπει να σημειωθούν με πλάγια οι στ. 171-2 προκειμένου να ανταποκρίνονται στο ζητούμενο ομηρικό χωρίο.

Στο Γλωσσάριο (σ. 131) η λατινική φράση “in medias res” πρέπει πρώτα να αποδοθεί στα ελληνικά (στο μέσον των πραγμάτων, στο μέσον της υπόθεσης, στο μέσο της πλοκής) και μετά να ακολουθήσουν οι περαιτέρω εξηγήσεις. Ευστοχότερη διατύπωση: “από κάποιο ενδιάμεσο χρονικό σημείο” (αντί: από ένα άλλο χρονικό σημείο). Καλές στο σύνολό τους οι ερωτήσεις προς τους μαθητές, τα θέματα εργασιών και οι κατά τόπους ανασκοπήσεις της υπόθεσης.

Οι παραπάνω παρατηρήσεις για την σχολική “Οδύσσεια” γράφτηκαν με σκοπό να βοηθήσουν τους συγγραφείς προκειμένου να διορθώσουν τα σοβαρά λάθη. Διότι εάν ένας άνθρωπος σε μικρή ηλικία μάθει κάτι λάθος, είναι πολύ δύσκολο σε μεγαλύτερη ηλικία να αντικαταστήσει το λάθος με το σωστό.