Η Ευρώπη ως μέρος του Ουκρανικού Ζητήματος

Αυτή η πραγματικότητα έφερε την Μόσχα να χάνει την ανεξαρτησία διαχείρισης των ενεργειακών της πόρων, το Κίεβο να αποκτά ισχυρό μοχλό πίεσης έναντι της Μόσχας και των αγορών της, και την Ευρώπη να αντιμετωπίζει ζήτημα ενεργειακής ασφάλειας, εξαρτώμενη από τις σχέσεις Μόσχας-Κιέβου.

Η γεωγραφία της Ουκρανίας χαρακτηρίζεται από απέραντες πεδιάδες που επιτρέπουν την κατασκευή και διαχείριση ενός μεγάλου δικτύου ενεργειακών υποδομών με άνεση. Ταυτόχρονα, οι πεδιάδες της Ουκρανίας είναι από τις πιο εύφορες στον κόσμο, με πλούσια γεωργία και παραγωγή σιτηρών. Η χώρα διαθέτει επίσης ώριμη βιομηχανική βάση, ορυκτό πλούτο, σπάνιες γαίες, πρόσβαση στη Μαύρη Θάλασσα και καταρτισμένο επιστημονικό προσωπικό. Η πεδινή μορφολογία του ουκρανικού εδάφους, όμως, επιτρέπει και απρόσκοπτη ανάπτυξη στρατευμάτων και αυτή η πραγματικότητα εγείρει ζωτικά ζητήματα εθνικής ασφάλειας για τη Ρωσία, που την καθιστά ευάλωτη σε εξωτερικές απειλές.

Η Ουκρανία βρέθηκε ξαφνικά να είναι το επίκεντρο μιας γεωστρατηγικά κρίσιμης περιοχής παγκόσμιας γεωπολιτικής σημασίας, όπου υπάρχει ένας διαρκής ανταγωνισμός επιρροής μεταξύ Ρωσίας και Δύσης. Η μοναδικότητα της γεωστρατηγικής της θέσης και ο πλούτος της δημιουργούν διαχρονικά ισχυρά συμφέροντα για τις δυνάμεις που αντιπαρατίθενται για τον έλεγχό της και αποτελεί μείζον γεωπολιτικό διακύβευμα. Όταν ελέγχεται η Ουκρανία ελέγχεται και ο στρατηγικός κόμβος μεταξύ Ανατολής και Δύσης.

Η Ρωσία θεωρεί την Ουκρανία θεμελιώδη για την ασφάλειά της και προσλαμβάνει την επιδίωξή της για ένταξη στο ΝΑΤΟ ως εχθρική πράξη και υπαρξιακή απειλή. Η Ρωσία θεωρεί την Ουκρανία ζωτική ζώνη για την ασφάλεια της, ενώ ΕΕ και ΝΑΤΟ την θεωρούν προέκταση της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας και σημαντική ενεργειακή αγορά. Μετά το 1991 η Ουκρανία ακολούθησε μια άτακτη έως χαοτική μετάβαση από σοβιετική δημοκρατία σε ανεξάρτητο κράτος που την οδήγησαν σε κατάσταση παρατεταμένης πολιτικής αστάθειας και κρίσεων, που κορυφώθηκε με την ρωσική εισβολή τον Φεβρουάριο 2022.

Η Ουκρανία δεν κατάφερε να οικοδομήσει ικανές κρατικές δομές και η διακυβέρνησή της συγκρουόταν συνεχώς μεταξύ Ανατολής και Δύσης σ’ ένα έντονα φορτισμένο πολιτικό κλίμα αντικρουόμενων συμφερόντων και ετεροπροσδιορισμένων προτεραιοτήτων και επιλογών. Ιστορικές έριδες και διχόνοια, πόλωση, φατρίες, αμφίβολή δικαιοσύνη και θεσμοί, ζητήματα ασφάλειας, διαφθορά, εδραιωμένη ολιγαρχία, διαιρεμένη εσωτερική ταυτότητα, ανεπιτυχείς χειρισμοί των μειονοτήτων και του γλωσσικού ζητήματος δεν επέτρεψαν στη χώρα να σταθεροποιηθεί και να προχωρήσει.

Εν μέσω ισχυρών και συγκρουόμενων διακυβευμάτων, χωρίς σταθερή ηγεσία και συνοχή πολιτειακών θεσμών και αποτελεσματικής διακυβέρνησης, η χώρα αδύναμη, υπερχρεωμένη και διχασμένη δεν κατάφερε να ορθοποδήσει και να εφαρμόσει τις δικές της πολιτικές ούτε να διαχειριστεί αποτελεσματικά την κατάστασή της. Για όσο η Ουκρανία εκλαμβάνεται ως υπαρξιακή απειλή, όσο οι γεωπολιτικές ανησυχίες της Μόσχας εξακολουθούν να υφίστανται και όσον η διπλωματία απουσιάζει, με την ισχύ να αποτελεί το μέσον επίτευξης στόχων, η κρίση δεν τερματίζεται και η Ευρώπη κινδυνεύει να συρθεί σε σύρραξη. Και δεν είναι δύσκολο να γίνει αντιληπτό ότι μια τέτοια σύρραξη δεν θα είναι συμβατική.

ΕΕ και διπλωματία

Η ΕΕ έχασε μια ιστορική ευκαιρία να αναδείξει την αξία και τον ρόλο που θα μπορούσε να διαδραματίσει για ειρήνη στην Ουκρανία. Αντί να εμπλακεί με ενεργό διπλωματία επέλεξε να λειτουργήσει με κυρώσεις, πιέσεις, πολιτική και οικονομική στήριξη και απέρριψε το κανάλι του διαλόγου και της διαμεσολάβησης. Αντί μέρος της λύσης έγινε μέρος του προβλήματος. Και αυτό δεν ήταν τυχαίο, ήταν επιλογή. Η ΕΕ που προασπίζεται το διεθνές δίκαιο, τοv διάλογο και τη διπλωματία, στην περίπτωση της Ουκρανίας δεν διόρισε ποτέ ειδικό απεσταλμένο με σαφείς όρους εντολής διπλωματικής εμπλοκής όπως έπραττε σε άλλες κρίσεις. Η επιλογή αυτή δεν ήταν από θεσμική αδυναμία, ήταν συνειδητή απόφαση, και ως τέτοια ελέγχεται.

Αντί να συμβάλει στην αποκλιμάκωση της κρίσης, αντί να είναι ενεργό μέρος και διαμορφωτής του διπλωματικού γίγνεσθαι, η ΕΕ κατέληξε θεατής και πληρωτής του κόστους της σύγκρουσης χωρίς να συμβάλλει στη διαμόρφωση των εξελίξεων. Χωρίς ειδικό απεσταλμένο και διπλωματική εμπλοκή υπάρχει κενό. Η διπλωματία δεν ασκείται με δηλώσεις, αφορισμούς ή κατά καιρούς επαφές ηγετών. Ασκείται με συνεχή παρουσία και εμπλοκή επί του πεδίου. Η ΕΕ επιβάλλεται να κινητοποιηθεί διπλωματικά. Δεν μπορεί να μη μιλά με τη Μόσχα.

Το 1962 στην Κούβα η ακατάπαυστη διπλωματία απέτρεψε την καταστροφή ενώ στην Ουκρανία το κενό διπλωματίας κάλυψε η βία. Αν η ΕΕ επιθυμεί να συμβάλει αποτελεσματικά στη διαχείριση της σύγκρουσης οφείλει ακόμη και τώρα να επαναφέρει τη διπλωματία ως θεσμικό μέσο δράσης και να διορίσει ειδικό απεσταλμένο με σαφείς όρους εντολής διπλωματικής εμπλοκής για αποκλιμάκωση και συμβολή στη διαμόρφωση ενός πλαισίου ειρήνευσης. Και το άτομο που θα αναλάβει πρέπει να είναι προσωπικότητα εγνωσμένου κύρους και εμβέλειας.

Πώς μπορεί να οικοδομηθεί  η ευρωπαϊκή ασφάλεια

Βεβαίως, ένας ειδικός απεσταλμένος από μόνος του δεν μπορεί να φέρει ή να οικοδομήσει ειρήνη. Χρειάζεται ευρύτερη αλλαγή στρατηγικής και πορείας. Ο διορισμός του, όμως, μπορεί να είναι ένα πρώτο βήμα προς αυτήν την κατεύθυνση. Ο μη διορισμός ειδικού απεσταλμένου και η ευρωπαϊκή διπλωματική απουσία είναι ένδειξη προκατάληψης και περιορισμένης πολιτικής αντίληψης. Τι ρόλο μπορεί να έχει στα διεθνή δρώμενα η ΕΕ αν δεν εμπλέκεται διπλωματικά; Πώς μπορεί να έχει γεωπολιτικό ρόλο αν δεν λειτουργεί ως γεωπολιτικός δρών;

Οι κυρώσεις είναι μοχλός πίεσης αλλά δεν λύνουν κρίσεις, και ενίοτε μπορεί να επηρεάζουν εξίσου και αυτούς που τις επιβάλλουν. Χωρίς διπλωματική διαδικασία, χωρίς στρατηγική εξόδου, οι κυρώσεις μετατρέπονται σε αδιέξοδη πολιτική και καταντούν αυτοσκοπός ενώ ταυτόχρονα διαχέουν την κρίση διεθνώς και λειτουργούν αποσταθεροποιητικά σε χώρες ή οντότητες άσχετες με την κρίση.

Η ευρωπαϊκή ασφάλεια δεν μπορεί να οικοδομηθεί σε μια αρχιτεκτονική που αγνοεί την Ρωσία όταν μάλιστα ο αποκλεισμός της δημιουργεί στρατηγικά αδιέξοδα. O Σαρλ Ντε Γκώλ από τη δεκαετία του 1960 είχε επισημάνει ότι δεν μπορεί να υπάρξει Ευρώπη χωρίς την Ρωσία, και δεν είχε άδικο. Όταν δεν λειτουργεί η διπλωματία κυριαρχεί επικίνδυνα η λογική της ισχύος. Και ειρήνη που βασίζεται αποκλειστικά στην ισχύ δεν είναι βιώσιμη. Χωρίς διπλωματία ειρήνη δεν έρχεται, ούτε εδραιώνεται.

Βρισκόμαστε σε ένα κρίσιμο σημείο όπου αρχές και αξίες δοκιμάζονται. Ο ευρωπαίος πολίτης δοκιμάζεται στις αντιξοότητες της καθημερινότητάς του όπου αισθάνεται αγνοημένος και παραμελημένος από τις ηγεσίες του τη στιγμή που η ευρωπαϊκή οικονομία ευρίσκεται ενώπιον μεγάλων προκλήσεων. Ευρισκόμαστε σε μια συγκυρία όπου χρειάζεται όσο ποτέ ηγεσία, σωφροσύνη και ύψιστη ευθύνη. Η Ευρώπη είναι σε δρόμο άλλον από αυτόν που της επιφύλαξε η ιστορία και έχασε το ηθικό της πλεονέκτημα. Επιβάλλεται αλλαγή πορείας και στρατηγικής. Δυο παγκόσμιοι πόλεμοι δεν αφήνουν περιθώρια σφάλματος και υπενθυμίζουν το βάρος της ευθύνης. Επιβάλλεται αποκλιμάκωση της κρίσης και δημιουργία κλίματος συνεννόησης. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες οφείλουν να αναλογισθούν τις δικές τους βαριές ευθύνες και να ενεργήσουν πριν να είναι αργά.