Η παγίδα της “στρατηγικής του αποκεφαλισμού” – Το μετά του συντριπτικού πλήγματος

Το πρώτο πρόβλημα αφορά τη λεγόμενη “στρατηγική αποκεφαλισμού”. Η εξόντωση κορυφαίων ηγετών συχνά θεωρείται ότι οδηγεί σε αποδιοργάνωση και τελικά σε κατάρρευση του αντιπάλου. Η υπόθεση αυτή προϋποθέτει, όμως, ότι το σύστημα είναι προσωποπαγές κι ότι η νομιμοποίησή του εξαρτάται αποκλειστικά από συγκεκριμένα πρόσωπα. Το Ιράν δεν εντάσσεται σε αυτή την κατηγορία. Πρόκειται για ένα σύνθετο σύστημα αλληλοεπικαλυπτόμενων θεσμών, που περιλαμβάνει τον ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη, τους Φρουρούς της Επανάστασης, την εκλεγμένη κυβέρνηση, θρησκευτικά ιδρύματα, οικονομικά δίκτυα κλπ. Η απομάκρυνση ενός εκ των ανωτέρω παραγόντων δεν συνεπάγεται κατάρρευση του καθεστώτος.

Επιπλέον, η δολοφονία ηγετικών μορφών σε ένα σιιτικό πολιτισμικό πλαίσιο δεν έχει το ίδιο συμβολικό φορτίο, που θα είχε σε ένα δυτικό κοσμικό σύστημα. Η σιιτική πολιτική θεολογία είναι διαποτισμένη από το πρότυπο της Καρμπάλα. Τη θυσία του Χουσεΐν, εγγονού του Προφήτη, απέναντι σε έναν άδικο ηγεμόνα, τον Γιαζίντ, το διαχρονικό πρόσωπο του οποίου αποκτά σήμερα υπόσταση στο πρόσωπο του Αμερικανού Προέδρου, για ένα μέρος τουλάχιστον της ιρανικής κοινωνίας.

Η θρησκειολόγος Κάρεν Άρμστονγκ στη μελέτη της “Εμπόλεμος Θεός” είναι πολύ διαφωτιστική για τον ρόλο του μαρτυρίου, της αντίστασης στον άδικο ηγεμόνα και της αναμονής της τελικής δικαίωσης δια της ιστορικής στωικότητας μέσα στο συλλογικό ιρανικό φαντασιακό. Η έννοια του μαρτυρίου δεν λειτουργεί ως ήττα, αλλά ως υπαρξιακή δικαίωση και ως πηγή ιστορικής συνέχειας. Μια εξωτερική δολοφονία ηγετών μπορεί, αντί να διαλύσει, να ενοποιήσει μέσα σε αυτό το ιστορικό-πολιτισμικό πλαίσιο. Μπορεί να ενδύσει τον νεκρό ηγέτη με τον μανδύα του μάρτυρα και να ανανεώσει τη συλλογική αφήγηση περί περικύκλωσης από άδικους εχθρούς.

Μονοχρονική εστίαση

Επίσης, η δυτική ανάλυση συχνά υποπίπτει σε αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μονοχρονική εστίαση. Δηλαδή σε υπερτίμηση της άμεσης τακτικής επιτυχίας και υποτίμηση της μακρόπνοης επιρροής των πολιτισμικών δομών. Η λογική του “αποκεφαλισμού” έχει αποτύχει να παραγάγει σταθερά αποτελέσματα σε άλλες περιπτώσεις. Η προσδοκία ότι η απομάκρυνση της κορυφής θα οδηγήσει αυτόματα σε φιλοδυτική μετάβαση παραγνωρίζει τόσο την εσωτερική πολυπλοκότητα όσο και τη γεωπολιτική αυτονομία του Ιράν.

Ένα δεύτερο κρίσιμο ερώτημα αφορά το τι ακριβώς σημαίνει “αλλαγή καθεστώτος” και, κυρίως, τι σημαίνει “δημοκρατικό καθεστώς”. Η υπόθεση ότι ένα δημοκρατικό ή κοσμικό Ιράν θα είναι κατ’ ανάγκην φιλικό προς τη Δύση δεν εδράζεται σε ιστορική αναγκαιότητα. Η Μέση Ανατολή έχει γνωρίσει κοσμικά, εθνικιστικά καθεστώτα –όπως εκείνα που επηρεάστηκαν από το Μπάαθ, το οποίο ιδρύθηκε από τον Ελληνορθόδοξο Μισέλ Άφλεκ – τα οποία υπήρξαν έντονα αντιδυτικά και αντι-ισραηλινά. Ο ιδεολογικός χαρακτήρας ενός καθεστώτος δεν ταυτίζεται αξιωματικά με τη γεωπολιτική του κατεύθυνση.

Επίσης, ακόμη και ένα πλήρως κοσμικό και δημοκρατικό Ιράν θα κληθεί να λειτουργήσει σε ένα πολυπολικό περιβάλλον που δεν έχει καμία σχέση με αυτό της εποχής του Σάχη. Την εποχή του Σάχη, το Ιράν ήταν ενταγμένο σε έναν διπολικό κόσμο όπου η Σοβιετική Ένωση αποτελούσε άμεση και υπαρξιακή απειλή και συνακόλουθα η προσκόλληση στη Δύση είχε σαφή στρατηγική λογική. Σήμερα, η Ρωσία δεν συνιστά αντίστοιχη απειλή, ενώ η Κίνα αποτελεί κεντρικό οικονομικό εταίρο.

Ευκαιρία για την Κίνα

Η γεωγραφία, οι ενεργειακές διαδρομές και οι περιφερειακές ισορροπίες ωθούν το Ιράν σε μια πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική. Η ιδέα ότι μια στρατιωτική επέμβαση μπορεί να επαναφέρει το Ιράν στο προ του 1979 στρατηγικό του προσανατολισμό αγνοεί τη μεταβολή του διεθνούς συστήματος. Ιδιαίτερα κρίσιμος είναι ο κινεζικός παράγοντας. Σε περίπτωση εκτεταμένων καταστροφών, απομόνωσης και ανάγκης ανοικοδόμησης, η Κίνα θα μπορούσε να εμφανιστεί ως οικονομικός σωτήρας.

Η ιστορία δείχνει ότι οι δυνάμεις που προσφέρουν χρηματοδότηση και τεχνολογία σε συνθήκες κρίσης αποκτούν μακροπρόθεσμη επιρροή. Ένα αποδυναμωμένο Ιράν θα μπορούσε να ενταχθεί ακόμη βαθύτερα σε κινεζικά οικονομικά και στρατηγικά δίκτυα, ενισχύοντας έτσι τον βασικό ανταγωνιστή των ΗΠΑ. Επιπροσθέτως, ο εγκλωβισμός των ΗΠΑ σε έναν παρατεταμένο πόλεμο, ή έστω ανταγωνισμό, με το Ιράν αυτομάτως αφήνει χώρο και χρόνο στην Κίνα να χτίσει τις δικές της γεωπολιτικές θέσεις, να αναπτύξει απρόσκοπτα το εξελιγμένο στράτευμά της και μια σειρά από άλλα.

Παράλληλα, ένας παρατεταμένος πόλεμος φθοράς εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους. Το Ιράν δεν χρειάζεται να επιτύχει αποφασιστική στρατιωτική υπεροχή. Αρκεί να διατηρήσει την ικανότητα συστηματικής παρενόχλησης. Η διαρκής απειλή πυραυλικών επιθέσεων, ακόμη και χαμηλής έντασης αλλά υψηλής συχνότητας, μπορεί να παράγει ψυχολογική κόπωση σε μια μικρή και πυκνοκατοικημένη κοινωνία όπως η ισραηλινή. Η ανθεκτικότητα του Ισραήλ είναι αποδεδειγμένη, αλλά η διαρκής αβεβαιότητα ότι “κάπου, κάποτε” θα πέσει ένας πύραυλο λειτουργεί διαβρωτικά.

Ιράν: Η στρατηγική εξαναγκασμού

Σε αυτό το πλαίσιο, η επίθεση των ΗΠΑ-Ισραήλ μπορεί να ερμηνευθεί όχι ως προοίμιο κατάρρευσης αλλά ως στρατηγική εξαναγκασμού. Το μήνυμα ενδέχεται να είναι: “σας παρακολουθούμε, γνωρίζουμε τις δομές σας, κανείς δεν είναι ασφαλής – ελάτε σε διαπραγμάτευση”. Αν αυτός είναι ο στόχος, τότε η επιχείρηση αποσκοπεί στην ψυχολογική διείσδυση και στη διάρρηξη της εσωτερικής συνοχής της ελίτ. Ωστόσο, τέτοιες κινήσεις εμπεριέχουν υψηλό ρίσκο. Η ταπείνωση μπορεί να οδηγήσει όχι σε συμβιβασμό αλλά σε ριζοσπαστικοποίηση.

Το κεντρικό ερώτημα παραμένει: Υπάρχει σαφής αμερικανική στρατηγική για το “μετά”; Μια ρεαλιστική στρατηγική δεν εξαντλείται στην καταστροφή. Απαιτεί πρόβλεψη για τη νέα ισορροπία που θα προκύψει. Εάν δεν υπάρχει συνεκτικό σχέδιο πολιτικής μετάβασης και περιφερειακής σταθεροποίησης, τότε η τακτική επιτυχία ενδέχεται να μετατραπεί σε γεωπολιτική επιβάρυνση. Η ιστορία διδάσκει ότι τα πολιτικά συστήματα με ισχυρή ιδεολογική και πολιτισμική ταυτότητα δεν καταρρέουν εύκολα από εξωτερικά πλήγματα. Αντιθέτως, συχνά μετασχηματίζονται και επιβιώνουν, αντλώντας νομιμοποίηση από την ίδια την επίθεση.

Εάν η σιιτική σημειολογία του μαρτυρίου ανανεωθεί στο συλλογικό φαντασιακό, τότε η σύγκρουση αποκτά βαθύτερες διαστάσεις και μακροχρόνια χαρακτηριστικά. Η γεωπολιτική δεν είναι μόνο συσχετισμός ισχύος, αλλά και σύγκρουση αφηγήσεων. Εάν η επίθεση ενισχύσει την αφήγηση της περικύκλωσης και της αντίστασης, τότε το αποτέλεσμα μπορεί να είναι αντίστροφο από το επιδιωκόμενο. Αντιθέτως, εάν λειτουργήσει ως καταλύτης εσωτερικής απονομιμοποίησης, τότε θα έχει επιτύχει τον σκοπό της. Το ποια από τις δύο δυναμικές θα επικρατήσει δεν είναι ακόμη σαφές.

Εν τέλει, το στοίχημα που έχει τεθεί είναι εξαιρετικά επισφαλές. Εάν η προσδοκώμενη αλλαγή καθεστώτος δεν πραγματοποιηθεί, τότε οι ΗΠΑ και το Ισραήλ ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωποι με έναν παρατεταμένο κύκλο φθοράς, ενώ η Κίνα θα κερδίζει χρόνο και επιρροή. Η στρατηγική σοφία δεν έγκειται μόνο στη δυνατότητα πλήγματος, αλλά κυρίως στη διορατικότητα για τις συνέπειες του πλήγματος σε βάθος χρόνου. Το Ιράν δεν είναι απλώς ένας στρατιωτικός στόχος. Είναι ένα ιστορικό υποκείμενο με μνήμη, θεσμούς και γεωπολιτική βαρύτητα. Όποιος το αντιμετωπίζει ως απλή τεχνική εξίσωση κινδυνεύει να παρερμηνεύσει τη φύση της σύγκρουσης.