Η γεωπολιτική αμφισημία της Τουρκίας μπορεί να εξελιχθεί σε παγίδα

Η Τουρκία προσπαθεί να μετατραπεί σε αυτόνομο περιφερειακό πόλο. Δεν θέλει να λειτουργεί ως ένα απλό δυτικό προγεφύρωμα, όπως στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, αλλά ως κράτος που μπορεί να συνομιλεί ταυτόχρονα με πολλαπλά κέντρα ισχύος και να μετατρέπει τη γεωγραφική του θέση σε στρατηγική δύναμη. Αυτό είναι το πραγματικό νόημα της σημερινής τουρκικής πολιτικής.

Η Άγκυρα βλέπει ότι το διεθνές σύστημα μεταβάλλεται. Η μεταψυχροπολεμική κυριαρχία των Ηνωμένων Πολιτειών αμφισβητείται, η Κίνα ανεβαίνει, η Ρωσία επανέρχεται δυναμικά και η Μέση Ανατολή εισέρχεται ξανά σε περίοδο βαθιάς αναδιάταξης. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Τουρκία θεωρεί ότι μπορεί να εκμεταλλευθεί την αστάθεια για να αποκτήσει αναβαθμισμένο ρόλο.

Γι’ αυτό προσπαθεί να βρίσκεται παντού. Στον πόλεμο της Ουκρανίας πούλησε μη επανδρωμένα αεροσκάφη στο Κίεβο, αλλά ταυτόχρονα δεν διέκοψε τις σχέσεις της με τη Μόσχα. Συμμετέχει στη Βορειοατλαντική Συμμαχία, αλλά αγόρασε ρωσικά αντιαεροπορικά συστήματα. Συγκρούεται πλέον ανοιχτά με το Ισραήλ μετά τη Γάζα, αλλά ταυτόχρονα αποφεύγει μία πλήρη και μη αναστρέψιμη ρήξη με το συνολικό δυτικό στρατηγικό πλαίσιο. Θέλει να εμφανιστεί ως ηγετική δύναμη του σουνιτικού κόσμου, αλλά ταυτόχρονα φοβάται μία γενικευμένη αποσταθεροποίηση του ισλαμικού χώρου που θα μπορούσε να τροφοδοτήσει ακραία δίκτυα, περιφερειακές διαλύσεις και τελικά να στραφεί και εναντίον της ίδιας.

Κι όταν η Τουρκία χρειαστεί να διαλέξει;

Στην ουσία, η Τουρκία προσπαθεί να γίνει ο αναγκαίος μεσολαβητής. Ένα κράτος που καμία μεγάλη δύναμη δεν μπορεί να αγνοήσει. Υπάρχει όμως ένα τεράστιο πρόβλημα. Τέτοιου τύπου στρατηγικές λειτουργούν κυρίως όταν οι συγκρούσεις παραμένουν περιορισμένες. Όσο υπάρχει ρευστότητα, ένας ενδιάμεσος παίκτης μπορεί να κερδίζει από όλες τις πλευρές. Όταν όμως το διεθνές σύστημα πολώνεται σκληρά, τότε οι ενδιάμεσες θέσεις στενεύουν επικίνδυνα.

Και αυτό ακριβώς είναι το μεγάλο ρίσκο της Τουρκίας σήμερα. Εάν η κρίση στη Μέση Ανατολή μετατραπεί σε γενικευμένη σύγκρουση, τότε όλοι θα ζητήσουν καθαρές τοποθετήσεις. Η Βορειοατλαντική Συμμαχία θα απαιτήσει μεγαλύτερη στρατηγική στοίχιση. Το Ισραήλ θα πιέσει τη Δύση απέναντι στην Άγκυρα. Η Ρωσία θα θελήσει να γνωρίζει εάν η Τουρκία λειτουργεί τελικά ως δυτικό πέρασμα. Και οι ίδιες οι εσωτερικές αντιφάσεις της τουρκικής κοινωνίας μπορεί να ενταθούν.

Διότι η Τουρκία δεν είναι μία ήρεμη και σταθερή υπερδύναμη. Έχει πληθωρισμό, νομισματική ευαλωτότητα, ενεργειακή εξάρτηση, κουρδικό ζήτημα, κοινωνικές πιέσεις και ανοιχτά γεωπολιτικά μέτωπα σχεδόν παντού. Με άλλα λόγια, προσπαθεί να παίξει ρόλο μεγάλης δύναμης χωρίς να διαθέτει ακόμη το πλήρες βάθος μίας πραγματικής μεγάλης δύναμης. Και αυτό ιστορικά είναι επικίνδυνο.

Στο βάθος, η σημερινή τουρκική στρατηγική θυμίζει συχνά την τελευταία φάση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τον 19ο αιώνα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία προσπαθούσε συνεχώς να ισορροπεί ανάμεσα στη Βρετανική Αυτοκρατορία, τη Γαλλία, τη Ρωσική Αυτοκρατορία και αργότερα τη Γερμανία. Έκανε διαρκώς ελιγμούς, αλλάζοντας συμμαχίες και εκμεταλλευόμενη τις αντιθέσεις των μεγάλων δυνάμεων για να παρατείνει την επιβίωσή της.

Για ένα διάστημα αυτό λειτούργησε. Της έδωσε χρόνο. Όμως στο τέλος, όταν το διεθνές σύστημα πολώθηκε και ξέσπασε ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, η αυτοκρατορία αναγκάστηκε να διαλέξει στρατόπεδο. Και τότε σχεδόν κατέρρευσε. Αυτό δεν σημαίνει ότι η σημερινή Τουρκία θα έχει την ίδια μοίρα. Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται μηχανικά. Υπάρχουν όμως δομικές ομοιότητες που προκαλούν εντύπωση.

Η σημερινή τουρκική πολιτική βασίζεται στην ιδέα ότι η γεωγραφία μπορεί να μετατραπεί σε μόνιμη γεωπολιτική αξία. Ότι επειδή η Τουρκία βρίσκεται ανάμεσα στην Ευρώπη, τη Ρωσία, τον Καύκασο, τη Μέση Ανατολή και τη Μεσόγειο, μπορεί διαρκώς να διαπραγματεύεται με όλους και να αποσπά οφέλη από όλες τις πλευρές.

Ο κίνδυνος ανώμαλης προσγείωσης

Μόνο που υπάρχει μία παγίδα. Όταν ένα κράτος προσπαθεί διαρκώς να ισορροπεί ανάμεσα σε αντίπαλα στρατόπεδα, να εκμεταλλεύεται όλες τις συγκρούσεις και να αντλεί δύναμη από τη γεωπολιτική του χρησιμότητα, τότε σταδιακά αρχίζει να εξαρτά την ίδια του την ισχύ από τη διατήρηση της αστάθειας.

Και εκεί ακριβώς βρίσκεται ο μεγάλος κίνδυνος για την Τουρκία. Διότι τέτοιες στρατηγικές συχνά λειτουργούν εντυπωσιακά στην αρχή. Δίνουν την αίσθηση ευελιξίας, ανεξαρτησίας και γεωπολιτικής ανόδου. Το κράτος εμφανίζεται να συνομιλεί με όλους, να αποσπά ανταλλάγματα από παντού και να μετατρέπεται σε αναγκαίο παίκτη.

Όμως ιστορικά, όταν οι μεγάλες συγκρούσεις βαθαίνουν, ο χώρος των ελιγμών αρχίζει να στενεύει. Οι μεγάλες δυνάμεις παύουν να ανέχονται τις διπλές ισορροπίες και απαιτούν καθαρές επιλογές. Και τότε ο ενδιάμεσος παίκτης κινδυνεύει να βρεθεί απομονωμένος από όλες τις πλευρές ταυτόχρονα. Διότι στην ιστορία, τα κράτη που επιχειρούν να παίζουν συνεχώς σε όλα τα ταμπλό, πολύ συχνά στο τέλος δεν ελέγχουν τη σκακιέρα αλλά συνθλίβονται από αυτήν.