Πως μπορεί ο Ερντογάν να έχει τρίτη προεδρική θητεία

Αντιθέτως, εδράζεται στην επανεκλογή του και σε συγκεκριμένες διατάξεις του τουρκικού Συντάγματος, οι οποίες αφενός θέτουν όρια στην άσκηση της προεδρικής εξουσίας και αφετέρου προβλέπουν θεσμικούς μηχανισμούς, που μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να επιτρέψουν την υπέρβασή τους. Στο επίκεντρο της σχετικής συζήτησης βρίσκονται τρία άρθρα του ισχύοντος Συντάγματος της Τουρκικής Δημοκρατίας: τα άρθρα 101, 116 και 175. Η συνδυαστική ανάγνωσή τους αποκαλύπτει ότι το ζήτημα μιας νέας υποψηφιότητας του σημερινού Προέδρου είναι πρωτίστως πολιτικό και δευτερευόντως νομικό.

Το άρθρο 101 του Τουρκικού Συντάγματος προβλέπει ότι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέγεται απευθείας από τον λαό για πενταετή θητεία και ότι κανένα πρόσωπο δεν μπορεί να εκλεγεί περισσότερο από δύο φορές στο ανώτατο πολιτειακό αξίωμα. Η διάταξη αυτή ενσωματώθηκε στο πλαίσιο της μετάβασης της Τουρκίας από το κοινοβουλευτικό στο προεδρικό σύστημα και αποσκοπεί θεωρητικά στη διασφάλιση της εναλλαγής στην εξουσία.

Υπό την κρατούσα συνταγματική ερμηνεία, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν βρίσκεται ήδη στη δεύτερη προεδρική του θητεία στο νέο σύστημα διακυβέρνησης που εγκαινιάστηκε μετά το δημοψήφισμα του 2017. Ως εκ τούτου, το άρθρο 101 συνιστά το βασικό συνταγματικό εμπόδιο για μια νέα υποψηφιότητα μετά το 2028 (για το άρθρο 116 ως μηχανισμός πολιτικής ανανέωσης, βλ. επαλήθευση της αρθρογραφίας εδώ:

Η πολιτική δυναμική στην Τουρκία εισέρχεται σε φάση επιταχυνόμενης αναδιάταξης, όπου η κοινοβουλευτική αριθμητική αποκτά στρατηγική σημασία. Στο επίκεντρο βρίσκονται ο Ερντογάν, ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί και το Εθνικιστικό κόμμα Milliyetçi Hareket Partisi (MHP), βλ. και εδώ:

Η συνταγματική εξαίρεση και η αναθεώρηση

Το ίδιο το Σύνταγμα, ωστόσο, προβλέπει μία σημαντική εξαίρεση. Σύμφωνα με το άρθρο 116, η Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση δύναται να αποφασίσει την προκήρυξη πρόωρων εκλογών με αυξημένη πλειοψηφία. Εάν η σχετική απόφαση ληφθεί κατά τη διάρκεια της δεύτερης προεδρικής θητείας, τότε ο εν ενεργεία Πρόεδρος αποκτά δικαίωμα νέας υποψηφιότητας.

Η συγκεκριμένη πρόβλεψη σχεδιάστηκε για την αντιμετώπιση πιθανών θεσμικών αδιεξόδων μεταξύ Προεδρίας και Κοινοβουλίου. Στην πράξη, όμως, δημιουργεί μία απολύτως συνταγματική δίοδο για την εκ νέου διεκδίκηση της προεδρίας από πρόσωπο που έχει ήδη συμπληρώσει δύο θητείες. Για τον λόγο αυτό, αρκετοί Τούρκοι συνταγματολόγοι και πολιτικοί αναλυτές θεωρούν ότι η προσφυγή σε πρόωρες εκλογές αποτελεί σήμερα το πιθανότερο σενάριο για τη διατήρηση της πολιτικής κυριαρχίας του Ερντογάν και μετά το 2028. Η συγκεκριμένη επιλογή παρουσιάζει το πλεονέκτημα ότι δεν απαιτεί αλλαγή του Συντάγματος, ούτε ανοίγει μία ευρύτερη πολιτική συζήτηση περί αναθεώρησης του πολιτεύματος.

Η δεύτερη οδός διέρχεται από το άρθρο 175, το οποίο ρυθμίζει τη διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος. Η διάταξη προβλέπει ότι οι συνταγματικές τροποποιήσεις μπορούν να εγκριθούν με αυξημένες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες. Με 360 ψήφους επί συνόλου 600 βουλευτών η αναθεώρηση δύναται να τεθεί σε δημοψήφισμα, ενώ με 400 ψήφους μπορεί να ολοκληρωθεί κοινοβουλευτικά.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι οι διατάξεις περί προεδρικών θητειών δεν συγκαταλέγονται στις μη αναθεωρήσιμες διατάξεις του Συντάγματος. Το άρθρο 4 προστατεύει αποκλειστικά τα άρθρα 1, 2 και 3 που αφορούν τον δημοκρατικό, κοσμικό και ενιαίο χαρακτήρα του τουρκικού κράτους, όχι όμως και το άρθρο 101. Κατά συνέπεια, από νομική άποψη δεν υπάρχει κανένα συνταγματικό κώλυμα για:

• την αύξηση του ανώτατου αριθμού θητειών,
• την κατάργηση του περιορισμού των δύο θητειών
• ή ακόμη και την εισαγωγή ειδικής μεταβατικής διάταξης που θα επιτρέπει στον νυν Πρόεδρο να διεκδικήσει νέα θητεία.

Το πραγματικό πρόβλημα για την κυβέρνηση δεν είναι η ύπαρξη συνταγματικών εργαλείων, αλλά η δυνατότητα ενεργοποίησής τους. Η κυβερνητική συμμαχία AKP-MHP δεν διαθέτει σήμερα από μόνη της τις απαιτούμενες κοινοβουλευτικές δυνάμεις για την επίτευξη των ορίων που θέτει το άρθρο 175.

Συνεπώς, οποιαδήποτε αναθεωρητική πρωτοβουλία θα απαιτούσε είτε πολιτικές συναινέσεις με τμήματα της αντιπολίτευσης, πχ το CHP του Κιλιτσντάρογλου, είτε μεταβολές στους σημερινούς κοινοβουλευτικούς συσχετισμούς. Αντίθετα, η επιλογή των πρόωρων εκλογών εμφανίζεται πολιτικά ευκολότερη και ενδεχομένως πιο ρεαλιστική, εφόσον διαμορφωθούν οι κατάλληλες συνθήκες στο εσωτερικό της τουρκικής πολιτικής σκηνής.

Πέρα από το Σύνταγμα

Η συζήτηση για το 2028 δεν αφορά μόνο το πρόσωπο του Ερντογάν. Αφορά τον ίδιο τον χαρακτήρα του τουρκικού πολιτικού συστήματος και τη δυνατότητα αναπαραγωγής της υφιστάμενης εξουσίας μέσω θεσμικών μηχανισμών που προβλέπονται από το Σύνταγμα. Υπό το σημερινό καθεστώς, δύο δρόμοι παραμένουν ανοιχτοί: η ενεργοποίηση του άρθρου 116 μέσω πρόωρων εκλογών ή η αναθεώρηση του άρθρου 101 με βάση τη διαδικασία του άρθρου 175.

Και στις δύο περιπτώσεις, η έκβαση δεν θα κριθεί στα νομικά εγχειρίδια, αλλά στους πολιτικούς συσχετισμούς που θα διαμορφωθούν στην Άγκυρα κατά τα επόμενα δύο χρόνια. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, η συζήτηση περί τρίτης υποψηφιότητας Ερντογάν δεν είναι μια συζήτηση για το μέλλον ενός πολιτικού προσώπου, αλλά για τη μελλοντική φυσιογνωμία της Τουρκίας και τη σταθερότητα του θεσμικού της συστήματος.