Όταν το περιβάλλον γίνεται όπλο – Η άγνωστη σύμβαση ENMOD

Το 1987 εκδόθηκε από την Διεθνή Επιτροπή για το Περιβάλλον και την Ανάπτυξη (World Commission on Environment & Development) ή “Επιτροπή Brundtland”, ο πολυσέλιδος τόμος με τίτλο “Το Κοινό μας Μέλλον” (Our Common Future) ως συλλογικό πνευματικό έργο εκατοντάδων επιστημόνων πλήθους ειδικοτήτων που επιχείρησαν μια ολιστική εξέταση των πλανητικών προκλήσεων.

Το έργο αυτό απαντά εν μέρει σε αντίστοιχο συνεργατικό έργο που εκδόθηκε 15 έτη νωρίτερα (1972) από την Λέσχη της Ρώμης (The Club of Rome) με τίτλο “Τα Όρια στην Μεγέθυνση” (The Limits to Growth), που ήταν ιδιαίτερα απαισιόδοξο, προβλέποντας την αναπόφευκτη κατάρρευση των οικονομικών συστημάτων εξαιτίας της υποβάθμισης των οικοσυστημάτων του πλανήτη.

Μεταξύ 5-6 Ιουνίου 1972, ένα έτος πριν την Πρώτη Πετρελαϊκή Κρίση, πραγματοποιήθηκε στη Στοκχόλμη η Πρώτη Διάσκεψη Κορυφής για την Γη στην ιστορία της ανθρωπότητας, με συμμετοχή της συντριπτικής πλειονότητας των εθνών του κόσμου.

Η άγνωστη Σύμβαση ENMOD

Παρόλο που η δεκαετία του ‘70 συνιστά ορόσημο της έναρξης της διεθνούς εναρμόνισης των εθνικών πολιτικών για το πλανητικό φυσικό κεφάλαιο, μια από τις πλέον άγνωστες διεθνείς συμβάσεις ακόμη και σήμερα, είναι η Σύμβαση ENMOD για την Απαγόρευση της Χρήσης του Φυσικού Περιβάλλοντος για Στρατιωτικούς κι Άλλους Εχθρικούς Σκοπούς που υπογράφηκε στις 10 Δεκεμβρίου 1946 (Convention on the prohibition of military or any other hostile use of environmental modification techniques), εισερχόμενη σε ισχύ στις 5 Οκτωβρίου 1978.

 

Η Σύμβαση ENMOD απαρτίζεται από μόλις 10 Άρθρα κι ένα Παράρτημα, έχοντας 78 κράτη μέλη που την έχουν επικυρώσει – μεταξύ αυτών και η Ελλάδα από τις 23 Αυγούστου 1983 και η Κύπρος από τις 12 Απριλίου 1978 – ενώ 48 κράτη την έχουν μόνον υπογράψει – μεταξύ αυτών και η Τουρκία.

 

Το Άρθρο 2 της ENMOD οριοθετεί την τεχνολογική τροποποίηση του φυσικού περιβάλλοντος για στρατιωτικούς και γενικότερα εχθρικούς σκοπούς, αναφέροντας «...κάθε τεχνική για την αλλαγή -μέσω της εσκεμμένης τροποποίησης των φυσικών διεργασιών- της δυναμικής, της σύνθεσης ή της δομής της Γης, συμπεριλαμβάνοντας τον βιόκοσμο, την λιθόσφαιρα, την υδρόσφαιρα, την ατμόσφαιρα ή και το εξώτερο διάστημα…» (“...any technique for changing -through the deliberate manipulation of natural processes- the dynamics, composition or structure of the earth, including its biota, lithosphere, hydrosphere and atmosphere, or of outer space…”).

 

Εθνικές γεωστρατηγικές διαστάσεις

Παρόλο που η Σύμβαση μετρά ήδη σχεδόν μισό αιώνα σε ισχύ -έχοντας ιδιαίτερα τολμηρό περιεχόμενο για την εποχή της- παραμένει από τις πλέον άγνωστες διεθνείς συμβάσεις. Κατά μέρος, αυτό εξηγείται από το ότι αφορούσε σε μια απόπειρα ρύθμισης και ελέγχου του πυρετώδους τεχνολογικού ανταγωνισμού μεταξύ ΗΠΑ και τότε ΕΣΣΔ κατά την περίοδο 1950-70. Ωστόσο η ύπαρξή της καθιστά μια άρρητη διεθνή παραδοχή είτε ήδη υφιστάμενων τεχνολογιών υψηλής ενεργειακής κλίμακας ή της άμεσης προοπτικής ανάπτυξης αυτών.

Πέρα από τις πιο γνωστές μορφές τροποποιήσεις του φυσικού περιβάλλοντος για στρατιωτικούς σκοπούς που στοχεύουν στην κάμψη της θέλησης του αντιπάλου -όπως ήταν η απόπειρα τροποποίησης της ατμόσφαιρας κατά την απόβαση στην Νορμανδία το 1944, η εκτροπή των ποταμών, η δέσμευση υδάτων σε φράγματα που τα στερούν από κατάντη χώρες, ο συστηματικός εμπρησμός ή ψεκασμός δασών και η δηλητηρίαση των πηγαδιών- η ENMOD έχει επίκαιρες προεκτάσεις.

Οι πιο άμεσες και με γεωστρατηγικό περιεχόμενο για την Ελλάδα είναι η Πολιτική των 4 Ποταμών της Τουρκίας -ως χώρας που απλώς την έχει υπογράψει- και η διαφαινόμενη στρατιωτικοποίηση των υδατικών πόρων του Τίγρη και του Ευφράτη έναντι της Συρίας, του Ιράκ και των Κούρδων αυτών των περιοχών. Ωστόσο, ακόμη και οι περιπτώσεις συγκρούσεων που δεν υπάγονται ευθέως στην ENMOD -όπως η Υδρολογική Λεκάνη του Νείλου κι ο υδατικός έλεγχος της κατεχόμενης Κύπρου- συνιστούν για την Ελλάδα σημεία ανάσχεσης του εν εξελίξει τουρκικού Pax Aquarium στην περιοχή.

Η αναδυόμενη εποχή του Ανθρωπόκαινου

Στην διεθνή κλίμακα, η τεχνολογική ιστορία της ανθρωπότητας θεωρείται ως ένα εξελικτικό ταξίδι επινόησης κι ανάπτυξης τεχνολογιών για την πρόσβαση και χαλιναγώγηση μορφών ενέργειας υψηλότερης ισχύος και πυκνότητας. Σήμερα, αναδεικνύεται η τεχνολογία των πυρηνικών αντιδραστήρων πυρηνικής σχάσης Γενεάς 4 (nuclear fission Gen IV Reactors) ως βάση του επερχόμενου 4ου Ενεργειακού Παραδείγματος της ανθρωπότητας μετά το 2050, με ισχύ και πυκνότητα ενέργειας που ξεπερνούν κατά τάξεις μεγέθους αυτές των ορυκτών καυσίμων.

Ακόμη κι αυτή η κλίμακα ωστόσο υστερεί κατά πολύ της ενέργειας που παράγεται από τις φυσικές διεργασίες πυρηνικής σύντηξης (nuclear fusion) στον Ήλιο, κάτι που σε τεχνολογικό επίπεδο βρίσκεται προς το παρόν σε ερευνητικό στάδιο, με τους βιομηχανικούς κλάδους της ωστόσο να έχουν εξασφαλίσει σημαντικά δημόσια και ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια υψηλού κινδύνου (venture capital).

Η παραπάνω προοπτική συνδέεται άμεσα με τις προτάσεις γεωλόγων για την καθιέρωση της νέας εποχής του κλάδου της Στρωματογραφίας (Stratigraphy) Ανθρωπόκαινου (Anthropocene), καθώς η ενέργεια τέτοιας κλίμακας καθιερώνει στην Κλίμακα Kardashev (Kardashev Scale) την -έστω και θεωρητική- δυνατότητα υπερνίκησης του ενεργειακού ορίου των καθημερινών φυσικών διεργασιών της φωτοσυνθετικής Βιόσφαιρας που έχουν καθιερωθεί εδώ και 3.8 δισ. έτη. Αυτό από μόνο του θέτει την ανθρωπότητα σε μια άνευ ιστορικού προηγουμένου ευθύνη της ως “μαθητευόμενου τεχνολογικού μάγου”.

Η νέα διεθνής Πολιτική Οικονομία της Ενέργειας

Εάν η διαθεσιμότητα ενέργειας συνιστά την αναγκαία συνθήκη για την δομική πολυπλοκότητα των ανθρώπινων κοινωνιών και παράλληλα η αποφυγή της διατάραξης της ενεργειακής ισορροπίας της Βιόσφαιρας συνιστά ικανή συνθήκη της εξέλιξης τους, αναδεικνύεται η σημασία των αποκεντρωμένων δομών, σε μια οικονομία που ήδη που ήδη βασίζει τις προστιθέμενες αξίες της ολοένα και περισσότερο στην ροή της πληροφορίας και στην παραγωγή γνώσης.

Με αφορμή την πρόσφατη δήλωση του Sam Altman -ιδρυτή της OpenAI- για την επερχόμενη σύγκλιση του κόστους της πληροφορίας και της ενέργειας, θα πρέπει να θεωρηθεί αναμενόμενη η σύγκρουση των δυνάμεων που επωφελούνται από την διατήρηση ενός συγκεντρωτικού διεθνούς συστήματος παραγωγής τεχνολογιών ενέργειας και πληροφορίας, με τις δυνάμεις που έχουν συμφέρον από την αντικατάστασή του με αποκεντρωμένες δομές που παρακάμπτουν τα κράτη και τις πολυεθνικές επιχειρήσεις.

Όσο βέβαια η βιομηχανική γνώση και η νομική κατοχύρωσή της χαρακτηρίζονται από συγκεντρωτικές δομές, η τεχνολογική μετάβαση αναγκαστικά περνά μέσα από μια νέα συμφωνία που θα συνθέτει τα παλιά με τα νέα συμφέροντα. Αυτά φυσικά δεν μειώνουν τη σημασία της εκκολαπτόμενης τεχνολογικής επανάστασης. Απλώς υπενθυμίζουν ότι καμία επιστημονική ή τεχνολογική τομή δεν αναιρεί την πρωταρχική ευθύνη της πολιτικής σχετικά με τις επιλογές που θα διαμορφώσουν το μέλλον του πλανήτη.