Η μείωση του ΦΠΑ δεν θα δώσει τέλος στην ακρίβεια

Άλλωστε, εξακολουθεί να αποτελεί το σημαντικότερο πρόβλημα των νοικοκυριών και, κατά συνέπεια, το κυρίαρχο ζήτημα της πολιτικής αντιπαράθεσης. Παρά ταύτα, οι περισσότερες προτάσεις που κατατίθενται στον δημόσιο διάλογο κινούνται γύρω από μέτρα τα οποία είτε δεν αντιμετωπίζουν τις αιτίες του προβλήματος είτε έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα.

Η πιο συνηθισμένη πρόταση είναι η μείωση του ΦΠΑ. Η πρόταση αυτή ακούγεται ελκυστική, διότι δημιουργεί την εντύπωση ότι η μείωση του φόρου θα οδηγήσει αυτόματα σε μείωση των τιμών. Στην πράξη, όμως, κάτι τέτοιο δεν είναι καθόλου δεδομένο. Η μείωση του ΦΠΑ δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι το συνολικό όφελος μεταφέρεται στον καταναλωτή. Συχνά ένα μέρος του οφέλους παραμένει στα ενδιάμεσα στάδια της αγοράς, χωρίς αντίστοιχη μείωση των τελικών τιμών.

Ταυτόχρονα, η μείωση του ΦΠΑ συνεπάγεται απώλεια δημοσίων εσόδων. Αυτό περιορίζει τη δυνατότητα του κράτους να χρηματοδοτεί κοινωνικές πολιτικές, επενδύσεις σε δημόσιες υποδομές και υπηρεσίες που στηρίζουν ιδιαίτερα τα χαμηλότερα εισοδήματα. Προκαλεί, ωστόσο, απορία το γεγονός ότι σχεδόν το σύνολο των κομμάτων της αντιπολίτευσης επιμένει στη μείωση του ΦΠΑ ως βασικό μέτρο καταπολέμησης της ακρίβειας. Τα κόμματα αυτά γνωρίζουν ασφαλώς το μέγεθος της φοροδιαφυγής στον ΦΠΑ, η οποία στερεί από το Δημόσιο σημαντικούς πόρους κάθε χρόνο, ενώ γνωρίζουν επίσης ότι καμία μείωση του ΦΠΑ δεν εγγυάται αντίστοιχη μείωση των τελικών τιμών. Γνωρίζουν ακόμη ότι η μείωση των δημοσίων εσόδων περιορίζει τα περιθώρια άσκησης στοχευμένης κοινωνικής πολιτικής.

Επομένως, η επιμονή τους στο συγκεκριμένο μέτρο είτε αποκαλύπτει εσφαλμένη αντίληψη για τις πραγματικές αιτίες της ακρίβειας είτε συνιστά επιλογή πολιτικής απλούστευσης ενός πολύ πιο σύνθετου προβλήματος, στα όρια του λαϊκισμού. Σε κάθε περίπτωση, η δημόσια συζήτηση απομακρύνεται από τα ουσιαστικά αίτια της ακρίβειας και επικεντρώνεται σε μέτρα που δεν μπορούν να εξασφαλίσουν μόνιμα αποτελέσματα.

Ο ρόλος του καταναλωτή

Από την άλλη πλευρά, η κυβερνητική επιλογή των επιδομάτων δεν λύνει επίσης το πρόβλημα της ακρίβειας. Μπορεί να προσφέρει ανακούφιση σε όσους έχουν μεγαλύτερη ανάγκη, αλλά δεν αντιμετωπίζει τις αιτίες που διαμορφώνουν τις τιμές. Σε συνθήκες πληθωρισμού, κάθε πολιτική που αυξάνει τη διαθέσιμη ρευστότητα στην αγορά, είτε μέσω φορολογικών ελαφρύνσεων είτε μέσω επιδοματικών παρεμβάσεων, τείνει να διατηρεί τη ζήτηση σε υψηλά επίπεδα. Όταν η προσφορά δεν αυξάνεται ανάλογα, οι τιμές παραμένουν υψηλές.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι κεντρικές τράπεζες επιλέγουν την αύξηση των επιτοκίων όταν επιθυμούν να περιορίσουν τον πληθωρισμό. Ο στόχος είναι να ακριβύνει το χρήμα, να περιοριστεί ο δανεισμός και να μειωθεί η κυκλοφορία ρευστότητας στην οικονομία. Με τον τρόπο αυτό μειώνονται οι πιέσεις που ασκεί η ζήτηση στις τιμές. Επιπλέον, η εμπειρία δείχνει ότι ούτε οι έλεγχοι στην αγορά αρκούν από μόνοι τους. Μπορούν να αντιμετωπίσουν ορισμένες παραβατικές συμπεριφορές, αλλά δεν μεταβάλλουν τους βασικούς μηχανισμούς που διαμορφώνουν τις τιμές.

Το ουσιαστικό ερώτημα, επομένως, είναι πώς μπορούν οι ίδιοι οι καταναλωτές να αποκτήσουν πραγματική δυνατότητα παρέμβασης τόσο στη ζήτηση όσο και στην προσφορά. Εκεί εντοπίζεται η σημασία του θεσμού της καταναλωκρατίας, τον οποίο έχω παρουσιάσει σε προηγούμενα άρθρα. Η βασική ιδέα είναι η οργανωμένη και θεσμικά κατοχυρωμένη συμμετοχή των καταναλωτών στην αγορά, ώστε να μπορούν να επηρεάζουν τις συνθήκες που διαμορφώνουν τις τιμές και όχι απλώς να υφίστανται τα αποτελέσματά τους.

Να σκεφτούμε πέρα από τη μείωση του ΦΠΑ

Η ακρίβεια δεν είναι πρωτίστως φορολογικό πρόβλημα. Είναι πρόβλημα λειτουργίας της αγοράς και σχέσης μεταξύ προσφοράς και ζήτησης. Όσο η δημόσια συζήτηση περιορίζεται σε επιδόματα ή σε μειώσεις φόρων, θα ανακουφίζει προσωρινά συμπτώματα χωρίς να αντιμετωπίζει τις πραγματικές αιτίες του φαινομένου. Η αποτελεσματική πολιτική απαιτεί βαθύτερες παρεμβάσεις στους μηχανισμούς της αγοράς και μεγαλύτερη συμμετοχή των ίδιων των καταναλωτών στη διαμόρφωσή της.

Σε κάθε περίπτωση, σε καπιταλιστικό καθεστώς, ένας από τους αποτελεσματικότερους τρόπους για δικαιότερη κατανομή του παραγόμενου πλούτου δεν είναι η γενικευμένη μείωση του ΦΠΑ, αλλά η είσπραξή του από όλους και η αναδιανομή μέρους των εσόδων προς τους οικονομικά ευάλωτους, με παράλληλη επένδυση του υπολοίπου στις υποδομές του κοινωνικού κράτους. Με την προϋπόθεση ότι το ύψος του ΦΠΑ για κάθε προϊόν να μην καθιστά τα ντόπια προϊόντα μη ανταγωνίσιμα με τα εισαγόμενα.