Θα μπορούσε το Πατριαρχείο να ιδρύσει μη κρατικό πανεπιστήμιο στην Ελλάδα

Το συγκεκριμένο πανεπιστήμιο, το παλαιότερο καθολικό (Ιησουιτικό) ΑΕΙ στις ΗΠΑ, χαίρει γενικής εκτίμησης και είναι αρκετά ανταγωνιστικό. Για την ιστορία, σημειώνουμε ότι οι ακαδημαϊκές πρωτοβουλίες των Ιησουιτών στην Ελλάδα χρονολογούνται από την περίοδο της τουρκοκρατίας, όπου είχαν προκαλέσει την αντίδραση της Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία οδήγησε σε εξίσου γόνιμες ακαδημαϊκές ελληνικές πρωτοβουλίες για την αύξηση της παρεχόμενης παιδείας.

Φοβούμενο ενέργειες προσηλυτισμού εκ μέρους των Δυτικών, το Οικουμενικό Πατριαρχείο αντιμετώπισε την απειλή αυτή με την ίδρυση ή ριζική αναδιοργάνωση δικών του ακαδημαϊκών ιδρυμάτων (π.χ., Μεγάλη του Γένους Σχολή, Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης, κτλ.). Παράλληλα, εστίασε και στην δημοτική εκπαίδευση με την βοήθεια εμπνευσμένων κληρικών και διδασκάλων του Γένους όπως του Αγ. Κοσμά του Αιτωλού.

Μολονότι η απειλή των προσηλυτιστικών πρακτικών εκ μέρους των Καθολικών έχει μειωθεί σημαντικά (χωρίς πάντως να εκλείψει, όπως αποδεικνύεται από τις πρακτικές της Ουνίας στην Ανατολική Ευρώπη και του Administration Apostolica στην Αλβανία), ίσως οι ακαδημαϊκές επιτυχίες που σημειώνουν οι Ιησουίτες παγκοσμίως μπορούν ακόμη να αποτελέσουν κίνητρο για τους Ορθόδοξους Χριστιανούς ηγέτες ώστε να μιμηθούν φωτισμένους προκατόχους τους όπως ο Αγ. Κύριλλος Λούκαρις ή ο Πατριάρχης Γρηγόριος ΣΤ.

Για παράδειγμα, πολλές προσπάθειες καταβάλλονται από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, τις μεγάλες επαρχίες του όπως η Αρχιεπισκοπή Αμερικής και την ελληνική κυβέρνηση για να ασκηθεί διεθνής πίεση προς την Τουρκία ώστε η τελευταία να επιτρέψει την επαναλειτουργία της Θεολογικής Σχολής της Χάλκης, την οποία αιφνιδιαστικά έκλεισε το 1971.

Το κλείσιμο της Χάλκης

Παρά το κύμα αισιοδοξίας που έπνεε στις αρχές του καλοκαιριού, ο Σεπτέμβριος είναι προ των θυρών και δεν έχει γίνει ακόμη καμία επίσημη ανακοίνωση περί επαναλειτουργίας. Αν μη τι άλλο, οι πάγιες τακτικές του τουρκικού κράτους μάς έχουν διδάξει να μην κρατάμε μεγάλο καλάθι, ακόμη και όταν μια κατάσταση παρουσιάζεται ως ελπιδοφόρα (δες π.χ. το φιάσκο στο οποίο έχει καταλήξει η Διακήρυξη των Αθηνών, την οποία έχει κάνει κουρελόχαρτο η Άγκυρα).

Όσοι δεν τρέφουν αυταπάτες γνωρίζουν καλά ότι η πιθανότητα να προβεί η Τουρκία στην παραμικρή “παραχώρηση” είναι απειροελάχιστη. Ακόμη και να ευοδωθεί η επαναλειτουργία της Χάλκης (έναντι ποιος ξέρει τι ανταλλαγών;), είναι απίθανο ότι θα την επέτρεπε η Άγκυρα να λειτουργήσει υπό την αρχική μορφή της, ως πραγματική θεολογική σχολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Σύμφωνα με πρόσφατες δημοσιεύσεις, μάλλον θα λειτουργούσε ως μεταπτυχιακό τμήμα σπουδών υπό την αιγίδα κάποιου τουρκικού πανεπιστημίου, με ό,τι αυτό συνεπάγεται…

Το κλείσιμο της Χάλκης αποτελεί μια αδικία που υφίσταται εδώ και 55 χρόνια τώρα, αποδεικνύοντας στην πράξη την περιφρόνηση της Άγκυρας για την θρησκευτική ελευθερία. Και μόνο για τον λόγο αυτό, αξίζει να διατηρηθεί ως διεθνές ζήτημα. Ωστόσο, δεν θα πρέπει να μετατραπεί στον απώτατο στόχο των όποιων ομάδων πίεσης της ελληνικής Διασποράς, ούτε πρέπει να κάψει επιπλέον ελληνικό διπλωματικό κεφάλαιο. Για παράδειγμα, στον ελάχιστο χρόνο που έχουν ομογενείς ηγέτες με ανώτατα στελέχη της αμερικανικής κυβέρνησης, δεν γίνεται η Χάλκη να επισκιάζει ζητήματα όπως το Κυπριακό ή τις επεκτατικές βλέψεις της Τουρκίας στο Αιγαίο.

Μία επωφελής λύση για την Ελλάδα

Η Τουρκία είναι κράτος παρίας και οποιαδήποτε σημαντική θετική αλλαγή στην διαχρονική καταπίεση που ασκεί στις εθνικές και θρησκευτικές μειονότητες ή στις επεκτατικές βλέψεις της θα προέλθει κατά πάσα πιθανότητα από διεθνείς εξελίξεις που θα φέρουν την Άγκυρα προ τετελεσμένων και όχι από προαιρετική συμμόρφωση.

Επομένως, θα ήταν παράλογο για την Ελλάδα να μπει σε οποιαδήποτε συζήτηση που να αφορά ανταλλάγματα (κοινώς κατευναστικές δωροδοκίες) για να πειστεί η Τουρκία να κάνει το αυτονόητο, δηλαδή να σεβαστεί την θρησκευτική ελευθερία και να αφήσει την Χάλκη να επαναλειτουργήσει. Αντιθέτως, σε συνεργασία με την ελληνική Διασπορά, το Οικουμενικό Πατριαρχείο θα έπρεπε να μοχλεύσει την κατάσταση, αυξάνοντας το ακαδημαϊκό του αποτύπωμα αλλαχού.

Η παρούσα λειψανδρία στο Φανάρι (μια ματιά σε ορισμένες επισκοπικές εκλογές που έχει προβεί το επιβεβαιώνει) αποτελεί στρατηγική απειλή για το Οικουμενικό Πατριαρχείο και την ανά τον κόσμο Ορθοδοξία. Το γεγονός ότι η Άγκυρα εμποδίζει το Φανάρι να λειτουργήσει την Σχολή της Χάλκης δεν σημαίνει ότι η φημισμένη φαναριώτική παράδοση και κληρονομιά πρέπει αναγκαστικά να εκλείψει, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει την προετοιμασία μελλοντικών κληρικών σε επαρχίες εκτός Τουρκίας (π.χ. Πάτμος, Άγιον Όρος, κτλ.). Πλούσιες επαρχίες του εξωτερικού όπως η Αμερική θα μπορούσαν ενδεχομένως να προσέφεραν μια κάποια λύση, αλλά η δραματική κατάσταση στην οποία άφησαν να περιέλθει η Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού και το Ελληνικό Κολλέγιο δεν αφήνει πολύ περιθώριο για αισιοδοξία.

Σε ένα ρεσιτάλ Οργουελιανισμού, η διοίκηση της Σχολής και του Κολλεγίου στην Βοστώνη επιχείρησε να παρουσιάσει ως “επιτυχία” μέχρι και την αναγκαστική πώληση μεγάλου μέρους του κτήματός της. Μολονότι η πώληση αφήνει ένα καταπίστευμα $30 εκατομμυρίων, επειδή τα συγκεκριμένα ιδρύματα έχουν προ πολλού μετατραπεί σε “τρύπια βάρκα”, είναι εύλογο να αναρωτηθεί κανείς για πόσο πραγματικά θα παραμείνουν τα χρήματα αυτά άθικτα;

Μη κρατικό ΑΕΙ από το Πατριαρχείο

Αντιθέτως, μια προοπτική που αξίζει να εξεταστεί σοβαρά θα ήταν να κατατεθεί αίτηση για αδειοδότηση λειτουργίας μη κρατικού πανεπιστημίου στην Ελλάδα υπό την αιγίδα του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Μια συνεργασία μεταξύ του Φαναρίου και των ανά τον κόσμο επαρχιών του θα προσέδιδε το απαιτούμενο κύρος και την χρηματοδότηση για την ίδρυση ενός υψηλού επιπέδου ΑΕΙ που θα μπορούσε να λειτουργήσει τόσο ως θεολογική σχολή για την κατάρτιση των μελλοντικών κληρικών του Πατριαρχείου και της ελληνικής Διασποράς όσο και ως διακεκριμένου κέντρου βυζαντινών και ελληνικών σπουδών.

Η λύση αυτή θα ήταν πραγματικά αμοιβαία επωφελής, αφού θα αποτελούσε σημαντική επένδυση στην Ελλάδα, θα ενίσχυε την ιστορική παρουσία του Φαναρίου στην ελληνική πολιτεία κα θα αναβάθμιζε τις ακαδημαϊκές υπηρεσίες για τους αυριανούς κληρικούς που θα υπηρετούν στην Ομογένεια. Σε τελική ανάλυση, τουλάχιστον θα εξασφαλιζόταν ότι οι μελλοντικοί κληρικοί θα διαθέτουν επαρκή γνώση της ελληνικής γλώσσας και βαθύτερη εμπειρική γνώση και εκτίμηση για τον ελληνικό πολιτισμό, κάτι που απουσιάζει αισθητά σήμερα σε πλείστες όσες περιπτώσεις.

Καθώς ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ. Βαρθολομαίος οδεύει προς τα δυσμάς της ιστορικής και ευκλεούς πατριαρχίας του, η επανίδρυση-αναδιοργάνωση της Πατριαρχικής Κεντρικής Εκπαιδευτικής Επιτροπής, η οποία έπαιξε καθοριστικό ρόλο στον 19ο και 20ο αιώνα στην προστασία του ποιμνίου και προώθηση της ελληνικής παιδείας, θα αποτελούσε ξεχωριστή συμβολή στην κληρονομία που αφήνει. Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι θα έδινε μια σημαντική ώθηση στην απαιτούμενη διεθνή συνεργασία υπέρ της ελληνοχριστιανικής παιδείας, πράγμα απολύτως απαραίτητο για να ανταπεξέλθει ο απανταχού της γης Ελληνισμός στις προκλήσεις του 21ου αιώνα.