Η υπαρξιακή αφύπνιση κατά τον Χάιντεγκερ

Η φιλοσοφία του Μάρτιν Χάιντεγκερ προσφέρει μια βαθιά υπαρξιακή προσέγγιση σε αυτά τα ερωτήματα, καλώντας μας να υπερβούμε την επιφανειακή καθημερινότητα και να ανακαλύψουμε εκ νέου το νόημα της ύπαρξης. Αφετηρία αυτής της αναζήτησης αποτελεί η έννοια της ερριμενότητας. Με την ελληνική λέξη ερριμενότητα, αποδίδεται η γερμανική λέξη Geworfenheit, που σημαίνει το να αισθάνεσαι ότι σε έριξαν μέσα σε κάτι (εν προκειμένω, το ρίξιμο του ανθρώπου μέσα στον κόσμο).

Ο άνθρωπος δεν επιλέγει να υπάρξει ούτε αποφασίζει τις αρχικές συνθήκες της ζωής του. Βρίσκεται ήδη μέσα σε έναν κόσμο: σε μια συγκεκριμένη ιστορική εποχή, σε μια κοινωνία, σε μια οικογένεια, σε μια γλώσσα και σε ένα πολιτισμικό περιβάλλον. Δεν επιλέγει το σώμα του, την καταγωγή του ή τις περιστάσεις που διαμορφώνουν την αφετηρία της διαδρομής του. Απλώς βρίσκεται εκεί, ερριμένος ή “ριγμένος” μέσα στην πραγματικότητα, πριν ακόμα αποκτήσει τη δυνατότητα να την κατανοήσει.

Ωστόσο, η ερριμενότητα (το να είσαι ριγμένος μέσα σε κάτι) δεν αποτελεί συνθήκη απόλυτου εγκλωβισμού. Συνιστά το ίδιο το πεδίο μέσα στο οποίο αναδύεται η ανθρώπινη ελευθερία. Για τον Χάιντεγκερ, η ελευθερία δεν σημαίνει απεριόριστη δυνατότητα επιλογών ούτε αυθαίρετη δημιουργία της πραγματικότητάς μας. Σημαίνει πρωτίστως τη δυνατότητα να αναλάβουμε τις υπαρξιακές δυνατότητες που μας προσφέρονται μέσα στις συγκεκριμένες συνθήκες της ζωής μας.

Δεν επιλέγουμε από πού ξεκινάμε, μπορούμε όμως να αναλάβουμε τον τρόπο με τον οποίο πορευόμαστε και υπάρχουμε. Ο άνθρωπος δεν είναι ένα απομονωμένο υποκείμενο που παρατηρεί τον κόσμο από απόσταση, αλλά ένα πλάσμα που “είναι εκεί” (Dasein), ένα ον που βρίσκεται εξαρχής μέσα σε έναν κόσμο σχέσεων, δυνατοτήτων και νοημάτων. Η αυθεντικότητα αρχίζει όταν παύουμε να παραδινόμαστε άκριτα στις κοινωνικές συμβάσεις και αναλαμβάνουμε την ευθύνη της δικής μας ύπαρξης.

Αυτή η αφύπνιση απαιτεί μια βαθύτερη μετατόπιση του βλέμματός μας. Εδώ αναδεικνύεται η σημασία της έκπληξης (Erstaunen), όχι ως στιγμιαίου ψυχολογικού ξαφνιάσματος, αλλά ως φιλοσοφικού θαυμασμού απέναντι στο ίδιο το γεγονός ότι υπάρχουμε. Ο θαυμασμός έχει βαθιές ρίζες στην αρχαιοελληνική φιλοσοφική παράδοση, ιδίως στη σκέψη του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη. Στη φιλοσοφική προβληματική του Χάιντεγκερ, το ερώτημα του “Είναι” αποκτά ανάλογη υπαρξιακή ένταση: γιατί υπάρχει κάτι αντί για το τίποτα; Τι σημαίνει να είμαστε εδώ; Πώς είναι δυνατόν ο κόσμος να φανερώνεται σε εμάς ως ένας ορίζοντας νοήματος;

Η αυθεντική έκπληξη διαρρηγνύει την καθημερινή οικειότητα. Όσα μέχρι πρότινος θεωρούσαμε αυτονόητα, χάνουν στιγμιαία τη βεβαιότητά τους. Η πραγματικότητα αποκαλύπτεται με έναν τρόπο πρωτόγνωρο, σαν να τη συναντούμε για πρώτη φορά. Το “Είναι” παύει να αποτελεί μια αφηρημένη φιλοσοφική έννοια και γίνεται ένα ανοικτό ερώτημα που μας αφορά υπαρξιακά. Δεν πρόκειται απλώς για την ανακάλυψη του ασυνήθιστου, αλλά για την αναγνώριση του μυστηρίου που κρύβεται μέσα στο πιο οικείο.

“Είναι και Χρόνος”

Σε αυτό το σημείο αποκτά ιδιαίτερη σημασία η διάκριση ανάμεσα στην περιέργεια (Neugier) και τον αυθεντικό θαυμασμό. Η περιέργεια, όπως την αναλύει ο Χάιντεγκερ στο βιβλίο “Είναι και Χρόνος”, χαρακτηρίζει μια καθημερινή στάση που αναζητά διαρκώς το καινούργιο, όχι για να το κατανοήσει ουσιαστικά, αλλά για να μετακινηθεί γρήγορα σε κάτι άλλο. Είναι η αδιάκοπη εναλλαγή εικόνων, πληροφοριών και εμπειριών, η επιθυμία να βλέπουμε τα πάντα χωρίς να στεκόμαστε πραγματικά σε τίποτα.

Η περιέργεια μας προσφέρει την ψευδαίσθηση της διαρκούς εγρήγορσης, ενώ συχνά μας απομακρύνει από τη δυνατότητα της βαθιάς συνάντησης με τον εαυτό μας και τον κόσμο. Ο αυθεντικός θαυμασμός κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Δεν αναζητά διαρκώς κάτι διαφορετικό, αλλά μας καλεί να εμβαθύνουμε σε αυτό που ήδη υπάρχει. Μας διδάσκει να κοντοστεκόμαστε, να παρατηρούμε, να αναρωτιόμαστε, να ανακαλύπτουμε το ανεξάντλητο βάθος ακόμα και μέσα στα πιο καθημερινά πράγματα. Εκεί όπου η συνήθεια βλέπει επανάληψη, ο στοχασμός αναγνωρίζει μυστήριο (ένα πρόβλημα που υπεισέρχεται στα ίδια του τα δεδομένα).

Η αναζήτηση αυτή αποκτά μια ακόμα βαθύτερη διάσταση στην ύστερη σκέψη του Χάιντεγκερ, μέσα από την έννοια του Συμβάντος (Ereignis). Το Ereignis δεν περιγράφει απλώς ένα απρόσμενο γεγονός ή ένα υπαρξιακό σοκ. Αφορά στη βαθύτερη σχέση ανάμεσα στο “Είναι” και στον άνθρωπο, μέσα από την οποία καθίσταται δυνατή η φανέρωση του “Είναι”.

Ο άνθρωπος δεν στέκεται απέναντι στην πραγματικότητα ως κυρίαρχος παρατηρητής που μπορεί να την εξαντλήσει με τις έννοιες και τις μετρήσεις του. Καλείται να παραμείνει ανοικτός σε εκείνο που αποκαλύπτεται, αλλά και σε εκείνο που εξακολουθεί να παραμένει κρυμμένο. Η αλήθεια δεν εξαντλείται σε όσα ήδη γνωρίζουμε· προϋποθέτει την ετοιμότητα να υποδεχθούμε ό,τι ανατρέπει τις βεβαιότητές μας.

Ίσως, τελικά, το να υπάρχουμε αυθεντικά να σημαίνει ακριβώς αυτό: να πάψουμε να ζούμε μηχανικά μέσα στις συνθήκες που μας δόθηκαν και να αρχίσουμε να τις κατοικούμε συνειδητά. Να αποδεχθούμε την ερριμενότητά μας χωρίς να υποταχθούμε σε αυτήν. Να αναγνωρίσουμε την ελευθερία μας χωρίς να αγνοούμε τα όριά της. Και, κυρίως, να διατηρούμε ζωντανή την ικανότητα του θαυμασμού απέναντι στο γεγονός ότι υπάρχουμε.

Η αυθεντικότητα δεν είναι ένας προορισμός που κατακτάται οριστικά ούτε μια κατάσταση τελειότητας. Είναι μια διαρκής υπαρξιακή δυνατότητα: η ανάληψη της ζωής μας ως δικής μας ευθύνης, η αντίσταση στην άκριτη προσχώρηση στις ανώνυμες βεβαιότητες της καθημερινότητας και η διατήρηση μιας ανοικτής σχέσης με το μυστήριο του “Είναι”. Διότι ίσως η σημαντικότερη πράξη ελευθερίας είναι να μάθουμε να βλέπουμε πραγματικά τον κόσμο μέσα στον οποίο βρεθήκαμε. Και τότε, μέσα από αυτή τη νέα θέαση, να ανακαλύψουμε ότι η ζωή δεν είναι απλώς κάτι που μας συνέβη, αλλά μια δυνατότητα που καλούμαστε διαρκώς να αναλάβουμε.