Η ναυτοσύνη των Ελλήνων – Πώς “πήραμε τον αέρα” των Οθωμανών το 1821

Το παρόν πόνημα, αναφορικά με τις ναυτικές τακτικές, τους ελιγμούς και την ορολογία του Αγώνα, βασίζεται πρωτίστως στις αυτόπτες καταγραφές του Αντιναυάρχου Γεωργίου Σαχτούρη στο “Ημερολόγιον του πολεμικού βεργαντίνου ‘Αθηνά'” (όπως διασώθηκε στα Ιστορικά Ημερολόγια του Ναυτικού Αγώνος του 1821, εκδ. Σπ. Κουσουλίνου, 1890), σε συνδυασμό με τη σχετική ναυτική και ιστορική βιβλιογραφία.

Από πού προέρχεται η φράση “του πήρε τον αέρα”; Είναι το περιβόητο Weather Gage του αγγλικού κειμένου, στην παραπάνω αναπαράσταση, η ευνοϊκή θέση ενός ιστιοφόρου σε σχέση με τον άνεμο.

The Real Meaning of the Weather Gauge in Master and Commander

Στις ναυμαχίες των ιστιοφόρων ο κάθε Πλοίαρχος προσπαθούσε να κρατηθεί σοφράνο (προσήνεμα, windward στο αγγλικό κείμενο) από το αντίπαλο σκάφος ώστε να το βάλει σταβέντο (υπήνεμα, leeward στο αγγλικό κείμενο), και να καρπωθεί τα οφέλη της θέσης σοφράνο όπως περιγράφονται στο κείμενο. Προσπαθούσε δηλαδή να… “του πάρει τον αέρα”!

Μελετώντας την αναπαράσταση και το κείμενο θα προσπαθήσουμε να εξηγήσουμε κατά το δυνατόν και όσο πιο απλά γίνεται αυτή την “τακτική μάχης” στην θάλασσα, κάνοντας τις απαραίτητες διευκρινήσεις και αναφορές όπου χρειάζεται, προσαρμόζοντας τα δεδομένα στις συνθήκες των ναυμαχιών του Αγώνα του 1821, όσον αφορά τα πλοία, τις συνθήκες και τους αντίπαλους.

Η σημασία της θέσης “σοφράνο”

Η πρώτη φάση κάθε ναυμαχίας της εποχής ήταν ένας αγώνας μεταξύ των αντίπαλων για το ποιος θα “κερδίσει” τον άνεμο. Το πλοίο (ή η γραμμή πλοίων) που κέρδιζε την θέση “σοφράνο”, είχε ελευθερία ελιγμών και θα μπορούσε να ακολουθήσει συγκλίνουσα πορεία εμπλοκής προς το εχθρικό αν το επιθυμούσε.

Πλησιάζοντας ένα πλοίο από θέση σοφράνο, έχει το πλεονέκτημα της ταχύτητας και της ευελιξίας. Το αντίπαλο από θέση σταβέντο, αν δεν ήθελε να πολεμήσει, θα μπορούσε να απομακρυνθεί από τον εκκρεμή αγώνα. Έτσι, η κατοχή της θέσης σοφράνο δεν έδινε μονομερή έλεγχο κατά τη διάρκεια της ναυμαχίας, αλλά “τακτικό” και “επιχειρησιακό” πλεονέκτημα στον κάτοχο της. Το πλοίο που κατείχε την θέση “σοφράνο” ήταν σε θέση να πλησιάσει τον αντίπαλο πιο άμεσα.

Το άλλο πλοίο έπρεπε να κάνει ελιγμούς πιο συχνά, και κάθε ελιγμός χωρίς να έχει υποστήριξη από τον άνεμο για τα πανιά του, επιβράδυνε σημαντικά το πλοίο. Ένα άλλο βασικό πλεονέκτημα του κάτοχου της θέσης σοφράνο είναι ότι ο άνεμος αναγκάζει το σκάφος να κλίνει μακριά από τον άνεμο, προς το αντίπαλο πλοίο. Αντίθετα, το αντίπαλο πλοίο έκλινε αντίθετα, μακριά από το επιτιθέμενο. Αυτό σημαίνει ότι τα κανόνια του πλοίου σοφράνο στόχευαν χαμηλότερα σε σχέση με το αντίπαλο, βλέποντας την γάστρα του αντιπάλου.

Μπορούσε όμως πολύ εύκολα να τα ανυψώσει και να βάλει υψηλότερα, χρησιμοποιώντας τους ανυψωτικούς μηχανισμούς στο πίσω μέρος του πυροβόλου που είχαν σχεδιαστεί για να ανυψώνουν το όπλο μόνο. Τα κανόνια του αντιπάλου ήταν υψωμένα από την κλίση λόγω του ανέμου και μόνο, στοχεύοντας τους ιστούς του άλλου πλοίου, και θα έπρεπε να αγωνιστεί για να τα φέρει έτσι ώστε να στοχεύσουν χαμηλότερα, λόγω της απουσίας ανάλογου βοηθητικού μηχανισμού.

Ο ελιγμός “κρατώ τα υπερ-δέξια”

Για να αποφύγουμε την σύγχυση πρέπει να διευκρινίσουμε ότι οι θέσεις σοφράνο-σταβέντο (ή σοτοβέντο όπως αναφέρεται από τον Σαχτούρη) είναι ανεξάρτητες της πραγματικής κατεύθυνσης του ανέμου. Τα ιστιοφόρα με τετράγωνα ιστία ήταν γενικά ευέλικτα πλοία ικανά να κάνουν περίπλοκη ιστιοπλοΐα.

Το μόνο μειονέκτημά τους ήταν η αδυναμία πλεύσης πολύ κοντά στον άνεμο, όπως όλα κατά κανόνα τα ιστιοφόρα. Μπορούσαν να πλεύσουν προς οποιαδήποτε κατεύθυνση εκτός από 45º περίπου εκατέρωθεν από την κατεύθυνση από την οποία έπνεε ο άνεμος. Η κάθε πλεύση ονομάζεται ανάλογα με τη γωνία που σχηματίζει η πορεία του σκάφους με τη διεύθυνση του ανέμου. Η θέση των ιστίων διαφέρει σε κάθε πλεύση. Οι βασικές πλεύσεις είναι τρεις: Πρίμα (ουριοδρομία), πλαγιοδρομία και όρτσα.

Πρίμα είναι η πορεία κατά την οποία ο άνεμος βρίσκει την πρύμνη του σκάφους, φυσάει δηλαδή από πίσω. Πλαγιοδρομία είναι όταν ο άνεμος έρχεται από το πλάι, είτε αριστερά είτε δεξιά. Όρτσα ονομάζεται η πλεύση κατά την οποία το σκάφος κινείται κοντά στην μεριά από την οποία έρχεται ο άνεμος. Χαρακτηρίζουμε την κλειστή ή ανοιχτή πλαγιοδρομία ή την κλειστή ή ανοιχτή όρτσα, ανάλογα με το πόσο λάσκα ή φέρμα είναι τα πανιά. Η πλεύση κατά την οποία το σκάφος κινείται με τη μικρότερη δυνατή γωνία προς τον άνεμο ονομάζεται εγγυτάτη.

Το πλοίο που παίρνει την θέση σοφράνο πλέει εκ των όπισθεν, πίσω από το εχθρικό, και προσεγγίζει το σταβέντο πλοίο από την πρύμη με σχεδόν παράλληλες ή συγκλίνουσες πορείες, έχοντάς το στην αριστερή του πλευρά και βλέποντας πάντα την δεξιά πλευρά του αντιπάλου. Οι ναυμάχοι του ’21, και ο Σαχτούρης εν προκειμένω, ονόμαζαν τον ελιγμό αυτό κρατώ τα υπέρ-δέξια του αντιπάλου. Είναι ο αντίστοιχος όρος στην κοινή ναυτική ορολογία της εποχής του αγγλικού Weather Gage.

Η τακτική απέναντι στον οθωμανικό στόλο

Το αγγλικό κείμενο αναφέρεται σε πλοία ιδίου εκτοπίσματος, σε πλοία μάχης με δυο σειρές κανονιών ανά πλευρά, δηλαδή δίκροτα πλοία, και αναφέρεται σε ναυμαχία “εκ παρατάξεως”, όπου οι δυο στόλοι πλέουν παράλληλα και αλληλοκανονιοβολούνται, κατά τα ευρωπαϊκά ήθη ναυμαχιών (Naval Warfare), χωρίς να είναι αυτό απόλυτο.

Τα ελληνικά μπρίκια ήταν μικρότερα, ελαφρά πλοία με μια μόνο σειρά κανονιών στο ανώτερο κατάστρωμα ανά πλευρά, πολύ μικρότερου βεληνεκούς από τα αντίπαλα, με χαμηλά έξαλλα, ταχύτατα, και με πολύ καλές ικανότητες ελιγμών. Τα δε εχθρικά ήταν μεγαλύτερα, βαρύτερα, με μικρότερη ικανότητα ελιγμών, με σαφώς υψηλότερα έξαλλα, αλλά με μεγαλύτερη δύναμη πυρός.

Κρατώντας λοιπόν οι Έλληνες τα υπέρ-δέξια μπορούσαν να προσεγγίσουν τα εχθρικά κατά βούληση, και να τα πλήξουν διατηρώντας την επαφή με αυτά, αποφεύγοντας όμως την μάχη “εκ του συστάδην” (πολύ κοντά) λόγω του πολύπυρου των εχθρικών. Μπορούσαν δε να πλήξουν την γάστρα του αντιπάλου ευκολότερα, αλλά όπως προείπαμε και τα ιστία και τον εξαρτισμό τους, και να τυφλώσουν τα εχθρικά με τους καπνούς των κανονιών. Κατά τον Σαχτούρη η στρατηγική επιδίωξη των Ελλήνων δεν ήταν ουδέποτε η μάχη “εκ παρατάξεως”.

Βασικός σκοπός ήταν η πρόκληση “αταξίας” στην εχθρική γραμμή, έτσι ώστε, εκμεταλλευόμενοι την ευελιξία και την ταχύτητα των πλοίων τους, να τα αντιμάχονται και να χρησιμοποιούν τελικά ως βασικό όπλο τα πυρπολικά. Τα εχθρικά πλοία από θέση “σταβέντο” θα μπορούσαν κάλλιστα να ακρωτηριάσουν τα ελληνικά στοχεύοντας την ιστιοφορία τους, και να υποχωρήσουν. Στις περισσότερες όμως περιπτώσεις, σχεδόν ποτέ, δεν το έπραξαν για συγκεκριμένους λόγους.

Κατ’ αρχήν, οι βολές των κανονιών της εποχής ήταν κατά κανόνα αναποτελεσματικές σε μεσαίες και μακρινές αποστάσεις, στην πράξη πολύ μικρότερες από το ονομαστικό βεληνεκές τους. Το θεωρητικό “ωφέλιμο” βεληνεκές για να είναι αποτελεσματικό έπρεπε να συνδυάζεται και με ευστοχία.

Δεδομένης της απουσίας στοχάστρων, του λειόκαννου των κανονιών, και των κλυδωνισμών του σκάφους, ήταν τρομερά δύσκολο να επιτευχθεί στην πράξη. Για τα κανόνια των πλοίων του 18ου αιώνα, είκοσι έως τριάντα γιάρδες (μόλις 18 έως 27 μέτρα μόνον!) ήταν η τυπική συνιστώμενη απόσταση βολής (ανεξαρτήτως διαμετρήματος). Ωφέλιμο βεληνεκές θεωρούνταν οι 280 γιάρδες (250 μέτρα) ανεξάρτητα από το διαμέτρημα. Στην πράξη οι πυροβολητές περίμεναν έως και 100 γιάρδες (90 μέτρα) απόσταση για να ρίξουν.

Τι έλεγε ο Νέλσον

Ο Άγγλος Ναύαρχος Νέλσον έλεγε χαρακτηριστικά ότι οι πυροβολητές θα έπρεπε να ρίξουν όταν θα μπορούσαν να διακρίνουν το “ασπράδι” στα μάτια των αντιπάλων. Όντως οι Άγγλοι Πλοίαρχοι κατά κανόνα στις ναυμαχίες, για να γίνουν αποτελεσματικά τα πυρά τους, συνήθιζαν να πλησιάζουν πολύ κοντά στον εχθρό. Όπως χαρακτηριστικά δε λεγόταν, τόσο όσο η απόσταση βολής μιας πιστόλας της εποχής (pistol shot range) περίπου 20 μόνον γιάρδες (18 μέτρα).

Βολές σε αποστάσεις πάνω από 50 γιάρδες (45 μέτρα) χαρακτηρίζονταν ως long shot (μακρινή βολή). Ακόμα και σήμερα η έκφραση long shot χρησιμοποιείται στην αγγλική γλώσσα μεταφορικά, για να δηλώσει πράξη ή κίνηση η οποία έχει μειωμένες πιθανότητες επιτυχίας, κάτι που είναι εν γένει δύσκολο εγχείρημα.

Από την άλλη τα ελληνικά μπρίκια ήταν μικρός στόχος, ευέλικτα και ελισσόμενα απέφευγαν τον κίνδυνο. Όταν βάλλονταν από αυτά που ήταν σταβέντο, ειδικά με βολές από απόσταση, αυτές επί το πλείστον πήγαιναν ψηλά (στον αέρα), και στη χειρότερη περίπτωση να χτυπούσαν την ιστιοφορία τους, αλλά όχι το σκάφος.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση που περιγράφεται από τον ίδιο τον Σαχτούρη όταν το μπρίκι του “Η ΑΘΗΝΑ” κατά την διάρκεια της ναυμαχίας του Γέροντα, χτυπήθηκε από δέκα (!) πλοία που ήταν σταβέντο του (2 φρεγάτες, 3 κορβέτες και 5 μπρίκια), ευρισκόμενος σχεδόν σε στάση (η “ΑΘΗΝΑ” έπαιρνε την βόλτα), τα πανιά του ξεσχίστηκαν από τα πυρά τους, το μεγάλο κατάρτι διαπεράστηκε πέρα ως πέρα αλλά δεν έπεσε ως εκ θαύματος, και όμως γλίτωσε και απομακρύνθηκε.

Ανθρώπινος παράγοντας

Το γιατί εν τέλει υποχωρούσαν τα οθωμανικά, καταναυμαχούμενα από τα ελληνικά, θα το εξηγήσουμε παρακάτω. Αρχικά πρέπει να σημειώσουμε την έλλειψη ικανών πληρωμάτων και Πλοιάρχων.

Οι Οθωμανοί δεν ήταν ποτέ (και δεν είναι) ναυτικός λαός και δεν είχαν πολεμική πείρα στη θάλασσα. Επιπρόσθετα η πλειονότητα των ελληνικών πληρωμάτων που υπηρετούσαν στον στόλο (καταναγκαστικά) είχαν αποστρατευτεί υπό τον φόβο ανταρσιών. Οι Οθωμανοί δεν ήθελαν “γκιαούρηδες” στα πλοία τους, όταν θα πολεμούσαν τους ομοεθνείς τους.

Η θέα των αντιμαχόμενων ελληνικών πλοίων τους προκαλούσε δέος και έκπληξη, παρά του μικρού τους μεγέθους. Τα δε πυρπολικά φόβο και σύγχυση. Ο φόβος κομματιάζει την ορθή σκέψη, και τούτο είναι νόμος στις πολεμικές συγκρούσεις, τόσο στην στεριά όσο και στην θάλασσα.

Είναι περιττό δε να αναφέρουμε τι επιπτώσεις είχε μια και μόνη επιτυχής πυρπόληση στο ηθικό των αντιπάλων. Πλήρης καταρράκωση και κατακόρυφη πτώση. Οι Έλληνες από την άλλη μεριά εκτός από την ναυτική τους δεινότητα είχαν αποκτήσει και πολεμική πείρα, κατά την διάρκεια των Ναπολεόντειων πολέμων όταν έσπαγαν τον αποκλεισμό των γαλλοϊσπανικών ακτών από τον στόλο του Νέλσονα και κατά τις συγκρούσεις τους με τους πειρατές που λυμαίνονταν τη Μεσόγειο. Η Θεία ίσως Πρόνοια (για να μεταχειρισθούμε την ίδια έκφραση που χρησιμοποιεί πολλάκις ο ευσεβής Σαχτούρης) τους είχε προετοιμάσει για τον Αγώνα.

Το “σταβέντο” και η κατάσταση “αλά κάπα”

Επανερχόμενοι στα περί των καθαρά ναυτικών, το πλοίο σταβέντο έχει κατά κανόνα μόνη επιλογή την υποχώρηση. Οπότε μοιραία θα καταλήξει καταδιωκόμενο. Κινδυνεύει δε να βρεθεί έτσι στην δεινότερη θέση για ένα πολεμικό ιστιοφόρο της εποχής. Να βληθεί δηλαδή κατά το διάμηκες από την πρύμη, κινδυνεύοντας να χάσει το πηδάλιο του, και τα καταστρώματα του να σαρωθούν, με σημαντικές απώλειες σε κανόνια, πυροβολητές και εν γένει έμψυχο υλικό.

Η μόνη επιλογή του σε αυτή την περίπτωση είναι να αναπτύξει πλήρη ιστιοφορία, ώστε απομακρυνόμενο να κρατά ασφαλή απόσταση από το πλοίο που το καταδιώκει, ελπίζοντας ότι κάποια στιγμή θα παύσει η καταδίωξη.

Αν ορτσάρει (αν στρέψει δηλαδή προς τον άνεμο) κινδυνεύει να βρεθεί με τα πανιά “αλά κάπα” και να γίνει εύκολη λεία των πυρπολικών (τέτοιες περιπτώσεις αναφέρει ο Σαχτούρης, μάλιστα ήταν και οι πλέον βέλτιστες συνθήκες επιτυχημένης πυρπολήσεως, γιατί το εχθρικό πλοίο ήταν ακίνητο πλέον).

Τι εννοούμε όταν λέμε “με τα πανιά αλά κάπα”; Ο κίνδυνος στην ιστιοπλοΐα πολύ κοντά στον άνεμο είναι ότι το σκάφος κινδυνεύει να ακινητοποιηθεί. Όταν πλέει προς τον άνεμο και σταματά την κίνηση προς τα εμπρός (συνήθως όχι επίτηδες), τα πανιά χτυπούν και το πηδάλιο δεν λειτουργεί.

Εάν το σκάφος δεν έχει αρκετή ώθηση προς τα εμπρός εκείνη τη στιγμή, μπορεί να σταματήσει από ένα κύμα και έτσι χάνει την προχωρητική του κίνηση. Όταν το σκάφος είναι σταματημένο, το πηδάλιο είναι άχρηστο επειδή δεν υπάρχει ροή νερού μετά από αυτό για εκτροπή και πηδαλιουχία.

Για να γεμίσουν τα πανιά με άνεμο και να αποκτήσει το σκάφος κίνηση μπροστά, το πλήρωμα θα πρέπει να θέσει γρήγορα ένα πανί στη ροή του ανέμου για να αναπτύξει κάποια πίεση για να γυρίσει το ακινητοποιημένο πλοίο. Μόλις γυρίσει το σκάφος, τα πανιά μπορούν να τοποθετηθούν σωστά και το πλοίο να ανακτήσει την ταχύτητα μέσω του νερού – και το πηδάλιο να λειτουργήσει ξανά.

Η θέση “σοφράνο” και η τελική υποχώρηση

Εξίσου σημαντική ήταν και η επιλογή θέσεως κατά την επίθεση-προσβολή και για τα πυρπολικά. Το πυρπολικό που προσέγγιζε εχθρικό κρατώντας τα υπερ-δέξια είχε τις περισσότερες πιθανότητες επιτυχίας. Κατ’ αρχήν προσέγγιζε ασφαλέστερα διότι τα κανόνια του αντιπάλου ήταν στραμμένα ψηλά, και εμποδιζόταν μόνον από το πλήρωμα του εχθρικού με ψιλά όπλα από το ανώτερο κατάστρωμα. Όσον δε συνοδευόταν από το πλοίο συνοδείας που θα απασχολούσε τον εχθρό, το έργο του διευκολυνόταν ακόμα περισσότερο.

Ο προσήνεμος (σοφράνο) άνεμος το κολλούσε πάνω στο εχθρικό, βοηθώντας την αγκίστρωσή του, και με την έναυση μετέφερε το πυρ πάνω στο πλοίο. Οι προσπάθειες δε αποκόλλησης του πυρπολικού από το πλήρωμα του αντιπάλου πλοίου στις περισσότερες των περιπτώσεων, αν όχι πάντα, ήταν τρομερά δύσκολο εγχείρημα, αν όχι ακατόρθωτο.

Ο αέρας (η φορά του) ανέβαζαν τη φωτιά, τα εμπρηστικά βλήματα και τον καπνό του πυρπολικού προς το πλοίο και την εξαρτία του και το πλησίασμα του πληρώματος του προσβαλλόμενου πλοίου από το κατάστρωμα ήταν απαγορευτικό. Ακριβώς τα αντίθετα ισχύουν για την θέση σταβέντο. Στις περιγραφές του Σαχτούρη, οι περισσότερες πυρπολικές επιθέσεις από σοφράνο (κρατώντας τα υπέρ-δέξια) στέφονται επιτυχείς, ενώ από αυτές από σταβέντο αποτυγχάνουν.

Συνοψίζοντας, παρά την αδυναμία των Ελλήνων να βυθίσουν τα εχθρικά με τα λίγα και μικρά πυροβόλα τους, λόγω του μεγέθους και του πολύπυρου αυτών, αλλά δεδομένης της υπεροχής των Ελλήνων σε ναυτική ικανότητα και υπό τον φόβο των πυρπολικών, δεν υπήρχε άλλη οδός για τα αντίπαλα πλοία παρά μόνον η υποχώρηση.