Το δόγμα της αποκεντρωμένης διοίκησης ή ο ρόλος του διοικητή στη μάχη

Ορισμένοι επισήμαναν ότι καθοριστικός παράγοντας της ρωσικής ήττας υπήρξε το γεγονός ότι κρίσιμες ρωσικές επικοινωνίες εκπέμπονταν χωρίς επαρκή κρυπτογράφηση, με αποτέλεσμα να υποκλαπούν και να αξιοποιηθούν από τους Γερμανούς. Αυτό είναι ασφαλώς σωστό, αλλά μόνο εν μέρει. Στον πόλεμο δεν υπάρχει σχεδόν ποτέ ένας και μοναδικός παράγοντας που προκαλεί τη νίκη ή την ήττα.

Τα πολεμικά αποτελέσματα προκύπτουν από τη συνάντηση, σύνθεση και συγχώνευση πολλών διαφορετικών αιτίων, τα οποία αλληλεπιδρούν και ενισχύουν ή ακυρώνουν το ένα το άλλο μέσα στο χαοτικό περιβάλλον της μάχης. Η αξιοποίηση των ρωσικών επικοινωνιών απέκτησε καταλυτική σημασία επειδή συνδυάστηκε με τη μεγαλύτερη οργανωτική συνοχή και προσαρμοστικότητα των γερμανικών δυνάμεων, καθώς και με την ικανότητα των κατώτερων ηγητόρων τους να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες.

Αντιθέτως, η απουσία επαρκούς αριθμού έμπειρων και επαγγελματικά συγκροτημένων υπαξιωματικών περιόριζε δραστικά την ικανότητα των ρωσικών μονάδων να αντιδρούν σε απρόβλεπτες καταστάσεις. Ιδιαίτερα στο κατακερματισμένο περιβάλλον των δασών, των λιμνών και των ελωδών εκτάσεων της Ανατολικής Πρωσίας, όπου οι μονάδες συχνά διασπώνταν και έχαναν την επαφή με τα ανώτερα κλιμάκια, η ικανότητα των μικρών ηγητόρων να ενεργούν αυτόνομα είχε τεράστια σημασία.

Οι Γερμανοί δεν νίκησαν, λοιπόν, απλώς επειδή γνώριζαν τις προθέσεις των Ρώσων. Νίκησαν επειδή μπορούσαν να αξιοποιήσουν ταχύτερα αυτήν τη γνώση. Διέθεταν ένα σύστημα διοίκησης και μια οργανωτική κουλτούρα που τους επέτρεπαν να μετατρέπουν την πληροφορία σε δράση με μεγαλύτερη ταχύτητα από εκείνη με την οποία οι Ρώσοι μπορούσαν να αντιδράσουν. Κατόρθωσαν έτσι να λειτουργήσουν μέσα στον κύκλο αποφάσεων του αντιπάλου, να επιβάλουν τον δικό τους ρυθμό και, τελικά, να ελέγξουν τη ροή της μάχης.

Όταν η πληροφορία γίνεται ιστορία

Το κρίσιμο ζήτημα συνακόλουθα δεν είναι μόνο ποιος διαθέτει περισσότερες πληροφορίες, αλλά ποιος μπορεί να τις μετατρέψει γρηγορότερα σε στρατιωτικό αποτέλεσμα. Αν μια δύναμη λειτουργεί σταθερά ταχύτερα από τον αντίπαλό της, η επιχειρησιακή αξία ακόμη και μιας ακριβούς πληροφορίας περιορίζεται δραστικά. Η πληροφορία μπορεί να είναι σωστή τη στιγμή που συλλέγεται, αλλά να έχει ήδη καταστεί “ιστορία” όταν ολοκληρωθεί η διαβίβαση, η αξιολόγηση και η μετατροπή της σε διαταγή.

Αυτό βέβαια δεν αναιρεί τη σημασία της ασφάλειας των επικοινωνιών. Στο σημερινό περιβάλλον των αυτοματοποιημένων υποκλοπών, του γεωεντοπισμού των εκπομπών, της Τεχνητής Νοημοσύνης και της άμεσης διασύνδεσης αισθητήρων και όπλων, η προστασία των επικοινωνιών είναι ζωτικής σημασίας. Ωστόσο, η ασφάλεια από μόνη της δεν αρκεί. Μια δύναμη μπορεί να διαθέτει τέλεια προστατευμένες επικοινωνίες και ταυτοχρόνως να παραμένει αργή, συγκεντρωτική και ανίκανη να προσαρμοστεί στη μεταβαλλόμενη πραγματικότητα.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα προσέφερε ο Ισραηλινός Στρατός στις αραβοϊσραηλινές συγκρούσεις. Οι ισραηλινές επικοινωνίες μάχης σε πολλές περιπτώσεις ήταν διαβόητα “ανοιχτές” και οι αντίπαλοι είχαν αναπτύξει δυνατότητες παρακολούθησής τους. Η αξία, όμως, των πληροφοριών που αντλούσαν περιοριζόταν από την ταχύτητα και τη ρευστότητα της ισραηλινής δράσης. Όταν η υποκλαπείσα πληροφορία περνούσε μέσα από ένα άκαμπτο και αυστηρά ιεραρχικό σύστημα διοίκησης και έφθανε προς αξιοποίηση στο πεδίο, η κατάσταση είχε ήδη αλλάξει. Το πλεονέκτημα, συνεπώς, δεν βρισκόταν απλώς στην τεχνολογία ή στην πληροφορία αλλά στην προσαρμοστικότητα.

Η ταπεινότητα στην πολεμική διοίκηση

Συνακόλουθα, η ταπεινότητα ως πολεμική αρετή δεν αποτελεί ηθικολογική προτροπή, ούτε έκφραση παθητικότητας, αλλά είναι η αποδοχή του ότι κανένας διοικητής, όσο ευφυής, έμπειρος ή τεχνολογικά υποστηριζόμενος και αν είναι, δεν μπορεί να γνωρίζει εκ των προτέρων πώς ακριβώς θα εξελιχθεί η μάχη. Δεν μπορεί να εξαφανίσει την “τριβή” και την “ομίχλη του πολέμου”, κατά την κλασική ορολογία του Κλαούζεβιτς, αλλά μόνο να μάθει να λειτουργεί μέσα σε αυτές.

Ο “ταπεινός” διοικητής δεν πιστεύει ότι το πεδίο της μάχης οφείλει να προσαρμοστεί στο σχέδιό του. Αντιθέτως, αποδέχεται ότι και το σχέδιό του πρέπει να προσαρμόζεται διαρκώς στην πραγματικότητα του πεδίου. Δεν αντιμετωπίζει τους υφισταμένους του ως απλούς εκτελεστές μιας υποτιθέμενης μεγαλοφυούς σύλληψης, αλλά ως ενεργούς αισθητήρες, φορείς γνώσης και παραγωγούς αποτελεσμάτων, οι ενέργειες των οποίων μπορούν να μεταβάλουν το ίδιο το σχέδιο.

Εδώ ακριβώς πρέπει να προχωρήσουμε πέρα από τη συνήθη κατανόηση της Διοίκησης διά της Αποστολής, (Mission Command / Auftragstaktik). Στη συμβατική της εκδοχή, ο ανώτερος διοικητής προσδιορίζει την πρόθεση και τον αντικειμενικό σκοπό, αφήνοντας στους υφισταμένους ελευθερία ως προς τον τρόπο επίτευξής τους. Αυτό είναι αναγκαίο, αλλά αποτελεί μόνο το πρώτο βήμα.

Σε ένα πραγματικά και ουσιαστικά προσαρμοστικό μοντέλο διοίκησης, η κίνηση δεν είναι μονόδρομη αλλά αμφίδρομη. Η πρόθεση του διοικητή κατέρχεται προς τα κάτω και προσανατολίζει τη δράση. Τα αποτελέσματα, όμως, της αποκεντρωμένης δράσης επιστρέφουν προς τα πάνω και αναδιαμορφώνουν την πρόθεση, τις προτεραιότητες και ενδεχομένως τους ίδιους τους επιμέρους αντικειμενικούς σκοπούς. Ο ανώτερος διοικητής δεν ζητά απλώς από τους υφισταμένους να προσαρμοστούν στο σχέδιό του. Προσαρμόζει και ο ίδιος το σχέδιό του στην πραγματικότητα που αποκαλύπτουν και δημιουργούν οι υφιστάμενοί του. Η διοίκηση μετατρέπεται έτσι από μηχανισμό επιβολής ενός προκατασκευασμένου σχεδίου σε ένα δυναμικό σύστημα μάθησης.

Η ψευδαίσθηση του επιστημονικού ελέγχου

Ο Kenneth Pollack, στις μελέτες του “Arabs at War“ και “Armies of Sand“, έχει υποστηρίξει ότι η ικανότητα των Ισραηλινών να εφαρμόζουν ένα περισσότερο αποκεντρωμένο και προσαρμοστικό μοντέλο διοίκησης, σε αντίθεση με την ακαμψία πολλών αραβικών στρατευμάτων, αποτέλεσε έναν από τους σημαντικότερους και συχνά παραγνωρισμένους παράγοντες των ισραηλινών στρατιωτικών επιτυχιών.

Ο Pollack συνδέει αυτήν τη διαφορά και με κοινωνικούς και πολιτισμικούς παράγοντες. Ωστόσο, το πρόβλημα δεν περιορίζεται στα αραβικά στρατεύματα. Παρόμοιες αδυναμίες ταλανίζουν κατά περιόδους και τις αμερικανικές Ένοπλες Δυνάμεις, καθώς και πολλά στρατεύματα που έχουν υιοθετήσει το αμερικανικό πρότυπο.

Ο αμερικανικός “βιομηχανικός” τρόπος πολέμου επηρεάστηκε από τη λογική του επιστημονικού μάνατζμεντ και από την πεποίθηση ότι η τεχνολογία, η πληροφοριακή υπεροχή και οι λεπτομερώς σχεδιασμένες διαδικασίες μπορούν να καταστήσουν τη μάχη πλήρως διαφανή και ελέγξιμη. Πίσω από αυτήν την αντίληψη βρίσκεται μια ευρύτερη ανθρωποθεϊκή φιλοσοφία. Δηλαδή, η πίστη ότι ο κόσμος μπορεί να υποταχθεί ολοκληρωτικά στην ανθρώπινη διάνοια και βούληση, οι ρίζες της οποίας εντοπίζονται στον σκληρό οντολογικό πυρήνα του Δυτικού Χριστιανισμού, ο οποίος με τη σειρά του υπήρξε το κύριο, αν και εν πολλοίς αόρατο, θεμέλιο του Δυτικού Πολιτισμού.

Δεν υφίσταται, βεβαίως, μια απλή και ευθύγραμμη αιτιακή συνέχεια από τον Ιερό Αυγουστίνο μέχρι το σημερινό αμερικανικό στράτευμα. Μέσα, όμως, από διαδοχικούς μετασχηματισμούς επιβίωσε στη Δύση ένα βαθύτερο πολιτισμικό πρότυπο, το οποίο είναι η τάση να νοείται ο κόσμος ως αντικείμενο που μπορεί να καταστεί πλήρως διαφανές στη νόηση και απόλυτα υποτελές στη βούληση του ανθρώπου.

Αντιθέτως, η γερμανική παράδοση της Auftragstaktik αναπτύχθηκε σε ένα πνευματικό και ιστορικό περιβάλλον που είχε αμφισβητήσει την ιδέα ότι η σύνθετη πραγματικότητα μπορεί να υποταχθεί σε αφηρημένους και προκαθορισμένους κανόνες, το οποίο προέκυψε από την αντίδραση του γερμανικού Ρομαντισμού στον άκαμπτο λογικισμό και την άκριτη νοησιαρχία του Διαφωτισμού. Η ουσία της Auftragstaktik δεν ήταν η κατάργηση της πειθαρχίας, αλλά η δημιουργία ενός διαφορετικού είδους πειθαρχίας, βασισμένης στην κατανόηση της κοινής πρόθεσης, στην αμοιβαία εμπιστοσύνη και στην υπεύθυνη πρωτοβουλία.

Η ταπεινότητα στην διοίκηση

Η φιλοσοφία αυτή θα μπορούσε να αποτελέσει έναν τεράστιας σημασίας πολλαπλασιαστή ισχύος για τις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις. Η τουρκική πολιτική και στρατιωτική παράδοση εμφανίζει ισχυρές συγκεντρωτικές και ιεραρχικές τάσεις, οι οποίες μπορούν να δυσχεράνουν την αποκεντρωμένη πρωτοβουλία. Αντιθέτως, η ελληνική συλλογική κουλτούρα διαθέτει έντονα ατομικιστικά, αντιιεραρχικά και χαρακτηριστικά υιοθέτησης της “πατέντας”, δηλαδή του αυτοσχεδιασμού, τα οποία θα μπορούσαν να μετατραπούν σε πλεονέκτημα προσαρμοστικότητας.

Η αποκεντρωμένη διοίκηση δεν είναι χαλαρότητα, ούτε άρνηση της ιεραρχίας. Είναι η ανώτερη μορφή πειθαρχίας. Απαιτεί από τον υφιστάμενο να ενεργεί δημιουργικά μέσα στο πνεύμα της αποστολής και από τον ανώτερο να εμπιστεύεται τον υφιστάμενο, χωρίς να παραιτείται από την ευθύνη του.

Η πολεμική ταπεινότητα, λοιπόν, δεν σημαίνει αδυναμία αλλά αποδοχή των ορίων της γνώσης, δυσπιστία απέναντι στα άκαμπτα σχέδια και διαρκή προσαρμογή στα αποτελέσματα που παράγει η πραγματικότητα. Σημαίνει ένα στράτευμα που δεν προσπαθεί να επιβάλει τη θέλησή του στη χαοπλεξική πραγματικότητα της μάχης, αλλά μαθαίνει ταχύτερα από τον αντίπαλο μέσα σε αυτήν.

Και στον πόλεμο, εκείνος που μαθαίνει και προσαρμόζεται ταχύτερα δεν ακολουθεί απλώς τη ροή της μάχης, αλλά είναι αυτός που τη διαμορφώνει…