Το νερό ως όπλο – Που απειλούνται πόλεμοι για τον “άσπρο χρυσό”

Η κοινή γνώμη βομβαρδίζεται επί ένα δεκαήμερο από τα ΜΜΕ με τον τρόμο ενός νέου πολέμου, αλλά κανείς και μάλιστα σε περίοδο συνεχών συζητήσεων για την λειψυδρία και τα μεγάλα προβλήματα, δεν αναφέρεται στο γεγονός ότι οι υδάτινοι πόροι προκαλούν πολέμους. Το νερό είναι ένα περιθωριοποιημένο όπλο…

Οι υδάτινοι πόροι μετατρέπονται στα πλέον διαφιλονικούμενα αγαθά του πλανήτη, με το τρέχον έτος να εντείνει τις πιέσεις της ζήτησης και τα κενά διακυβέρνησης να διευρύνονται, με συνέπεια να αποτελούν ένα επικίνδυνο όπλο, σε πολλές επικίνδυνα ανταγωνιζόμενες περιοχές. Εξελίσσονται σε μέσα που συγκεντρώνουν το ενδιαφέρον συμφερόντων που δεν ανήκουν σε κράτη και επιζητούν να εκμεταλλευθούν τις αδυναμίες των εθνών, οπότε οι κάποτε ανθρωπιστικές κρίσεις να μετατρέπονται σε απειλές για την εθνική ασφάλεια.

Οι συνθήκες κυοφορούνται επί σειράν ετών, από την στιγμή που σχεδόν οι μισοί άνθρωποι του πλανήτη προσπαθούν να επιβιώσουν τουλάχιστον επί έναν μήνα σε συνθήκες έλλειψης νερού, ενώ 1,8 δισεκατομμύρια δεν διαθέτουν καν πρόσβαση σε κάποια πόσιμη πηγή. Η αύξηση των πληθυσμών και η ταχύτατη άνοδος της αστικοποίησης, με πόλεις μεγαθήρια, από το Chennai στην Ινδία έως την Πόλη του Μεξικού και την Τεχεράνη, αντιμετωπίζουν κυριολεκτικά την κρίση της “Ημέρας Μηδέν”. Οι μετατοπίσεις πληθυσμών λόγω ακραίας λειψυδρίας πολλαπλασιάζονται και τα γιγαντιαία κύματα των αυξήσεων στην ζήτηση ενέργειας εξωθούν τις χώρες να κατασκευάζουν υδροηλεκτρικά έργα, ακόμα και όταν οι υδάτινοι πόροι από τους οποίους εξαρτώνται αρχίζουν να μειώνονται.

Οι αντίξοες καιρικές συνθήκες που προκαλούν τα φαινόμενα El Niño και El Niña της περιόδου 2023-2024 πιέζουν ακόμα περισσότερο τις καταστάσεις, με τους μουσσώνες να εκδηλώνονται χωρίς την συνηθισμένη τους περιοδικότητα και τις ξηρασίες να επιδεινώνονται στην Νότιο Ασία και την περιοχή του Sahel στην Δυτική Αφρική. Δεν υπάρχει κάποια αρχιτεκτονική δομή για την διακυβέρνηση της διαχείρισης των υδάτινων πόρων που απομένουν μεταξύ χωρών που κατά κανόνα τους διαμοιράζονται. Σχεδόν τα δύο τρίτα των πόσιμων διασχίζουν εθνικά σύνορα όμορων κρατών, αλλά τα τρία πέμπτα των 310 διεθνών υδάτινων λεκανών δεν εντάσσονται σε κάποιο πλαίσιο για την διαχείριση των διαφορών.

Ποιοι δεν υπέγραψαν την Σύμβαση 

Χώρες με μεγάλο ειδικό βάρος, όπως οι ΗΠΑ και η Κίνα δεν υπογράφουν το 1997 την σύμβαση του ΟΗΕ για τους υδάτινους πόρους (Watercourses Convention). Σε αντίθεση με τις κλιματολογικές συνθήκες, την βιοποικιλότητα ή την ερημοποίηση, οι υδάτινοι πόροι δεν υπόκεινται σε κάποιες ισοδύναμες διαδικασίες, από την στιγμή που δεν υπάρχει ετήσια Διάσκεψη των Μερών του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC), όπου χώρες συναντώνται για να αντιμετωπίσουν την υπερθέρμανση του πλανήτη, δεσμευτικοί στόχοι, αλλά και ούτε μηχανισμοί επιβολής κανόνων. Από το 1997 υλοποιείται μόνον ακόμα μία διάσκεψη για το ζήτημα των όρων, με την επόμενη να προγραμματίζεται για τον προσεχή Δεκέμβριο στα Εμιράτα. 

Επιπλέον, η λαϊκή πολιτική δηλητηριάζει τις ελάχιστες προσπάθειες εθελοντικής συνεργασίας, ενώ οι υψηλές θερινές θερμοκρασίες και η οργή της κοινής γνώμης καθιστούν τις συναινέσεις ιδιαίτερα δυσχερείς σε καίρια ζητήματα. Οι κίνδυνοι αναδύονται πλέον όπου ιδιωτικά συμφέροντα και κρατικοί μηχανισμοί μετατρέπουν τις ελλείψεις και τις πιέσεις τους με εστία το ζήτημα των πόρων σε μόχλευση, αν και ίσως δεν θα προκαλέσουν μία μεγάλη κρίση το 2026.

Οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι

Αφρική: Η Αφρική διατρέχει θανάσιμους κινδύνους, από την στιγμή που πολλά κράτη της ηπείρου, δεν διαθέτουν την απαιτούμενη ισχύ για να διαχειρισθούν τους υδάτινους πόρους της, ενώ στη περιοχή του Sahel, ένοπλες ομάδες με δεσμούς με την Al Qaeda και το Ισλαμικό Κράτος, αντιλαμβάνονται ότι ο έλεγχος των υδάτινων πόρων συνεπάγεται και έλεγχο του πληθυσμού. Καταλαμβάνουν γεωτρήσεις, καταστρέφουν υποδομές, τακτοποιούν διαφορές τις οποίες οι κυβερνήσεις εμφανίζονται ανίκανες να διευθετήσουν και στρατολογούν ενόπλους από κοινότητες που αισθάνονται εγκαταλελειμμένες.

 

Η μη διαχειρίσιμη λειψυδρία δεν αποτελεί το κύριο αίτιο που κλιμακώνει την απειλή των ακραίων ισλαμιστών, αλλά οξύνει τις τοπικές οδύνες και προσφέρει στις ένοπλες ομάδες ευκαιρίες για αξιοποίηση ειδικά στο Μάλι, τον Νίγηρα και την Μπουρκίνα Φάσο. Περιοδικά εκατοντάδες συγκρούσεις εκρήγνυνται μεταξύ αγροτών και κτηνοτρόφων για τα θέματα της χρήσης υδάτινων πόρων, ειδικά στην κεντρική περιοχή του Sahel κατά την διάρκεια των τελευταίων ετών. Η μείωση του υδάτινου όγκου της λίμνης Τσαντ οξύνει τις διασυνοριακές διαμάχες, επιδεινώνει τις σχέσεις μεταξύ Τσαντ, Καμερούν, Νίγηρα και Νιγηρίας και ενισχύει την οικονομική κατάρρευση, αλλά και την στρατολόγηση νέων σε ακραίες ένοπλες ομάδες. 

Με τις συνθήκες ξηρασίας να οξύνονται και τα κράτη να εξασθενούν, η βία εντείνεται και οι ακραίες ομάδες σπεύδουν για να αξιοποιήσουν κάθε κενό, με τους υδάτινους πόρους να εξελίσσονται σε ένα πανίσχυρο όπλο στις διακρατικές διαμάχες. Η διαμάχη της Αιγύπτου με την Αιθιοπία για τον Νείλο, ήδη διασπά την περιφερειακή συνεργασία σε θέματα ασφαλείας, με τους Αιθίοπες να εγκαινιάζουν το Φράγμα Μεγάλης Αναγέννησης, μετά από μία δεκαετία αποτυχημένων διαπραγματεύσεων για μία δεσμευτική συμφωνία, με αντικείμενο τον υδάτινο όγκο του ποταμού. 

Η διαμάχη Αιγύπτου-Αιθιοπίας για το νερό

Το νέο υδροηλεκτρικό έργο επιτρέπει στην Αιθιοπία να ελέγχει τον ποταμό που αποδίδει όμως το 90% του πόσιμου νερού στην Αίγυπτο, με το Κάϊρο να αντιλαμβάνεται με την απώλεια της μόχλευσης για να διακοπεί το έργο πως αντιμετωπίζει, κατά την άποψή του, μία υπαρξιακή απειλή. Σπεύδει να ευθυγραμμισθεί με το Μογκαντίσιου στην Σομαλία, που έχει επίσης διαφορές με την Αιθιοπία για τις λιμενικές εγκαταστάσεις στην αποσχισθείσα Σομαλιλάνδη, οπότε αποστέλλει στρατιωτικές μονάδες για την ενίσχυση των αντιτρομοκρατικών επιχειρήσεων, ελπίζοντας σε παραχωρήσεις, ή τουλάχιστον να περιορίσει την επιρροή της Αιθιοπίας. 

Από την πλευρά της η Αιθιοπία θεωρεί πως οι συγκεκριμένες κινήσεις συνιστούν απόπειρα περικύκλωσής της, με την Αίγυπτο να έχει να επιλέξει μεταξύ του να εντείνει τις πιέσεις διακινδυνεύοντας μία περιφερειακή σύγκρουση, ή να αποδεχθεί τα τετελεσμένα, ελπίζοντας πως η Αιθιοπία δεν θα μετατρέψει το φράγμα σε όπλο σε περιόδους ξηρασίας ή κρίσεων. Καμία επιλογή δεν οδηγεί στην ασφάλεια των υδάτινων πόρων και επιπλέον και οι δύο εκθέτουν το Κέρας της Αφρικής σε μεγαλύτερες αναφλέξεις και περιφερειακές συγκρούσεις. 

Προς τα βορειοδυτικά το Μαρόκο κατασκευάζει μία σειρά φραγμάτων, που συμπεριλαμβάνουν και το Φράγμα Kheng Grou, στην παραμεθόριο ζώνη με την Αλγερία, με προβλεπόμενη ολοκλήρωση κατά την θερινή περίοδο του 2026, στερώντας όμως από εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους της Αλγερίας έναν ζωτικό για την επιβίωσή τους υδάτινο πόρο. Η Αλγερία, η χώρα με τις μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες στην Αφρική εκφράζει προς το παρόν τις ανησυχίες της, αλλά οι σχέσεις μεταξύ των δύο κρατών κρίνονται ήδη εχθρικές και οι υδάτινοι πόροι ίσως μετατραπούν σε ένα αίτιο σοβαρής ανάφλεξης.

Ασία

Στην Νοτιοανατολική Ασία, Ινδία και Πακιστάν αποδεικνύουν πως οι υδάτινοι πόροι μετατρέπονται ταχύτατα σε όπλο, όταν πυροδοτούνται ευρύτερες εντάσεις. Η Συμφωνία Υδάτων του Ινδού επιβιώνει τριών πολέμων μεταξύ των δύο χωρών επί 65 έτη, έως ότου τον Απρίλιο του 2025 η Ινδία την αναστέλλει μονομερώς μετά την τρομοκρατική επίθεση στο Pahalgam του Κασμίρ και διακόπτει την ενημέρωση του Πακιστάν σε υδρολογικά δεδομένα. Μετά τις αεροπορικές επιδρομές και σκληρές αερομαχίες του Μαΐου, οι ΗΠΑ αποσοβούν τα χειρότερα, αλλά η συμφωνία παραμένει σε καθεστώς αναστολής και η Ινδία προτίθεται να την διατηρήσει με μορφή απειλής. 

Όμως, σε ποσοστό ανώτερο του 80% οι αγροτικές καλλιέργειες του Πακιστάν εξαρτώνται από τους υδάτινους όγκους της λεκάνης του Ινδού, με τους Ινδούς να ελέγχουν τις ροές από τα βορειοανατολικά, με συνέπεια τις προειδοποιήσεις του Ισλαμαμπάντ, για το γεγονός ότι κάθε εκτροπή θα θεωρηθεί “πράξη πολέμου”. Οι υδάτινοι πόροι μετατρέπονται σε ένα νέο όπλο στην σύγκρουση της Ινδίας με το Πακιστάν, ένα όπλο που αυξάνει τους κινδύνους, με δεδομένο ότι πρόκειται επιπλέον για δύο αντίπαλες πυρηνικές δυνάμεις.

Η Κίνα πάντως διατηρεί μία σοβαρή μόχλευση έναντι των δύο χωρών και το 2025 το Πεκίνο εγκαινιάζει με προϋπολογισμό $137 δισεκατομμυρίων την κατασκευή ενός θηριώδους φράγματος στον ποταμό Βραχμαπούτρα στις υπώρειες των Ιμαλαΐων στο Θιβέτ, με στόχο την δημιουργία του μεγαλύτερου υδροηλεκτρικού έργου στον κόσμο. Δεν υπογράφει καμία συμφωνία με την Ινδία και το Μπαγκλαντές για τις ροές των παραποτάμων προς τον νότο, με συνέπεια το Νέο Δελχί να απαντήσει με ένα πρόγραμμα ύψους $77 δισεκατομμυρίων για την κατασκευή περισσότερων από 200 φραγμάτων, που θα περιορίσουν τις συνέπειες το κινεζικού έργου. 

Οι δύο πλευρές κατασκευάζουν τις αναγκαίες υποδομές για να μετατρέψουν τους υδάτινους πόρους των Ιμαλαΐων σε όπλα, με το έκτακτο πρόγραμμα της Ινδίας να σηματοδοτεί πως το Νέο Δελχί αναμένει από το Πεκίνο να το αξιοποιήσει για να καταλήξει σε κάποιο συμβιβασμό. Όμως, και η θέση της Κίνας, λόγω της κατοχής μεγάλου μέρους του όγκου των Ιμαλαΐων, της παρέχουν τον έλεγχο των πηγών του Ινδού και των παραποτάμων του, οπότε αποκτά μόχλευση και έναντι του Πακιστάν. Χωρίς κάποιο πλαίσιο συμφωνιών για την κατανομή των υδάτινων πόρων, η οποιαδήποτε μεθοριακή αντιπαράθεση της Ινδίας με την Κίνα ή μία αιφνίδια αρνητική μεταβολή των σχέσεων της Κίνας με το Πακιστάν, απειλεί να πυροδοτήσει  εκρήξεις στην περιοχή. 

 

Το νερό ως όπλο

Σε έναν κόσμο όπου οι σχηματισμοί τύπου G-Zero (G7, G20) εμφανίζονται διατεθειμένοι να επιλύσουν μεγάλα διεθνή προβλήματα, αποδεικνύεται τελικά πως καμία δύναμη ή ομάδες δυνάμεων, δεν επιδεικνύουν την απαιτούμενη προθυμία και αποφασιστικότητα να δημιουργήσουν μία παγκόσμια υποδομή. Απαιτούνται δεσμευτικές διαπραγματεύσεις, συμμετοχή σε κοινές βάσεις δεδομένων σε πραγματικό χρόνο, συμφωνίες που τηρούνται, ειδάλλως, η έλλειψη υδάτινων πόρων μετατρέπεται σε όπλο. 

Οι χώρες που οφείλουν να συνεργάζονται σε θέματα αντιτρομοκρατίας ή στις καταστροφές, λόγω κλιματολογικών συνθηκών, παραμένουν εγκλωβισμένες σε παιγνίδια μηδενικού αποτελέσματος, με επίκεντρο τα ζητήματα των ποταμών. Όταν κάποιες δυνάμεις ελέγχουν τις περιοχές των πηγών, για τις χώρες που έχουν την ανάγκη των ποταμών τους υπάρχουν ελάχιστες βιάσιμες επιλογές, με εξαίρεση την κλιμάκωση. Αλλά και όταν τα κράτη εμφανίζονται εξαιρετικά ανίσχυρες να ελέγξουν τις ροές, τότε θα υπάρξουν κάποια άλλα συμφέροντα έτοιμα να αδράξουν την ευκαιρία.

Φυσιολογικά δεν αναμένονται κάποιες εκρήξεις κατά το 2026, αλλά τα όπλα υπάρχουν και όταν οι οποιοιδήποτε ενδοιασμοί και φραγμοί καταρρεύσουν, τότε με το επόμενο πλήγμα, όπως μία ξηρασία, μία μεθοριακή σύγκρουση, μία τρομοκρατική επίθεση, το πρόβλημα των υδάτινων πόρων θα επιδεινώσει απότομα την έκρυθμη κατάσταση.