Τουρκία-Ισραήλ: Σκιαμαχία ή αναπόφευκτη σύγκρουση;

Οι πρόσφατες συγκρούσεις στη Γάζα, η αντιπαράθεση με το Ιράν, οι εξελίξεις στη Συρία και οι μεταβαλλόμενες περιφερειακές ισορροπίες, με πρόσφατη εξέλιξη το αμυντικό σύμφωνο Τουρκίας-Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν, έχουν ενισχύσει τα σενάρια περί μιας πιθανής μελλοντικής αντιπαράθεσης μεταξύ Άγκυρας και Τελ Αβίβ. Παρότι ένα άμεσο πολεμικό επεισόδιο παραμένει σήμερα απίθανο, οι στρατηγικές επιλογές των δύο κρατών δημιουργούν ένα περιβάλλον, όπου ο ανταγωνισμός μπορεί να ενταθεί.

Η Τουρκία υπήρξε το πρώτο μουσουλμανικό κράτος που αναγνώρισε το Ισραήλ, το 1949. Ωστόσο, η ουσιαστική ανάπτυξη των διμερών σχέσεων σημειώθηκε κυρίως τη δεκαετία του 1990, όταν η ειρηνευτική διαδικασία του Όσλο μείωσε το πολιτικό κόστος συνεργασίας με το εβραϊκό κράτος. Στρατιωτικές συμφωνίες, οικονομικές ανταλλαγές και κοινά συμφέροντα οδήγησαν σε στενή συνεργασία.

Η άνοδος του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) το 2002 δεν διέκοψε αρχικά αυτή τη σχέση, καθώς η τουρκική εξωτερική πολιτική επιδίωκε τον ρόλο του διαμεσολαβητή στις περιφερειακές συγκρούσεις και παράλληλα επιθυμούσε να καθησυχάσει τους δυτικούς συμμάχους της.

Η επιδείνωση των σχέσεων επί Ερντογάν

Η επιδείνωση των σχέσεων άρχισε μετά τη Δεύτερη Ιντιφάντα και κορυφώθηκε το 2009-2010, με τη δημόσια αντιπαράθεση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν με τον Σιμόν Πέρες στο Νταβός και, κυρίως, με το επεισόδιο του πλοίου “Mavi Marmara”, κατά το οποίο ισραηλινές δυνάμεις σκότωσαν εννέα Τούρκους ακτιβιστές.

Έκτοτε, οι σχέσεις χαρακτηρίζονται από ένταση και συχνές λεκτικές συγκρούσεις, ενώ οι ηγεσίες και των δύο χωρών χρησιμοποιούν συχνά τον αντίπαλο για εσωτερική πολιτική κατανάλωση. Παρά τη ρητορική, οι δύο χώρες απέφυγαν έως σήμερα την άμεση στρατιωτική σύγκρουση. Η Τουρκία διατηρεί ακόμη διπλωματική παρουσία στο Ισραήλ, ενώ το Ισραήλ δεν παραγνωρίζει την γεωπολιτική σημασία της Τουρκίας, η οποία είναι και μέλος του ΝΑΤΟ.

Ωστόσο, οι εξελίξεις στη Συρία έχουν δημιουργήσει ένα νέο πεδίο ανταγωνισμού. Μετά την αποδυνάμωση του καθεστώτος Άσαντ, η Τουρκία επιδιώκει τη διατήρηση μιας ενιαίας και σταθερής Συρίας υπό φιλική κυβέρνηση, ενώ το Ισραήλ φαίνεται να προτιμά μια πιο κατακερματισμένη κατάσταση, ώστε να αποτρέψει την συγκέντρωση ισχυρών δυνάμεων στα βόρεια σύνορά του. Παράλληλα, η υποστήριξη του Ισραήλ προς ορισμένες κουρδικές και τοπικές ομάδες στη Συρία, όπως οι Δρούζοι, προκαλεί ανησυχία στην Άγκυρα.

Πέρα από τη Συρία, οι δύο χώρες ανταγωνίζονται και σε άλλες περιοχές. Στην Ανατολική Μεσόγειο, η στρατιωτική συνεργασία Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ ενισχύει τους τουρκικούς φόβους περί γεωπολιτικής περικύκλωσης. Αντίστοιχα, η ισραηλινή δραστηριότητα στην Αφρική, όπως η αναγνώριση της Σομαλιλάνδης, θεωρείται από την Τουρκία ως πρόκληση απέναντι στις δικές της επενδύσεις και στρατιωτικές παρουσίες στη Σομαλία. Ανταγωνισμός παρατηρείται επίσης στον Λίβανο, στην Υεμένη και στο Σουδάν, όπου οι δύο χώρες στηρίζουν διαφορετικές πολιτικές και στρατιωτικές δυνάμεις.

Τουρκία: Η αμυντική βιομηχανία οξύνει το κλίμα

Σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη αυτής της αντιπαράθεσης διαδραματίζει η ανάπτυξη της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας. Τα τελευταία χρόνια η Άγκυρα έχει επενδύσει σημαντικά στην εγχώρια παραγωγή οπλικών συστημάτων, όπως μη επανδρωμένα αεροσκάφη, πολεμικά πλοία, πυραύλους και νέα μαχητικά αεροσκάφη. Η επιτυχία των τουρκικών drones σε διάφορες συγκρούσεις αύξησε το διεθνές κύρος της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας, ενώ τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης παρουσιάζουν συχνά αυτές τις εξελίξεις ως απόδειξη της στρατιωτικής ισχύος της χώρας.

Ωστόσο, μια πιο προσεκτική ανάλυση δείχνει ότι αρκετά από αυτά τα συστήματα βρίσκονται ακόμη σε στάδιο ανάπτυξης. Το μαχητικό αεροσκάφος πέμπτης γενιάς Kaan, το μη επανδρωμένο Kizilelma και οι βαλλιστικοί πύραυλοι Tayfun και Cenk δεν έχουν ακόμη ενταχθεί πλήρως στις τουρκικές ένοπλες δυνάμεις. Επιπλέον, το πρόγραμμα του άρματος μάχης Altay αντιμετώπισε μεγάλες καθυστερήσεις. Η Τουρκία εξακολουθεί επίσης να εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από συστήματα αεράμυνας του ΝΑΤΟ, γεγονός που αποκαλύπτει αδυναμίες απέναντι σε έναν τεχνολογικά προηγμένο αντίπαλο, όπως το Ισραήλ.

Ο πόλεμος μεταξύ Ισραήλ και Ιράν λειτούργησε ως σημείο αναφοράς για την τουρκική στρατηγική σκέψη. Οι επιθέσεις με πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη ανέδειξαν τη σημασία της αεράμυνας και της πυραυλικής ισχύος. Ως αποτέλεσμα, η Τουρκία επιταχύνει προγράμματα όπως το σύστημα αεράμυνας “Steel Dome” και τη μαζική παραγωγή βαλλιστικών πυραύλων. Παράλληλα, η παρουσίαση του διηπειρωτικού πυραύλου Yildirimhan προκάλεσε συζητήσεις σχετικά με τις πραγματικές στρατηγικές επιδιώξεις της Άγκυρας και το κατά πόσο επιδιώκει να αποκτήσει δυνατότητες αποτροπής, πολύ πέρα από το περιφερειακό επίπεδο.

Η ενίσχυση των τουρκικών εξοπλισμών δημιουργεί όμως ένα δίλημμα. Από τη μία πλευρά, η Άγκυρα επιθυμεί να αποτρέψει κάθε πιθανή απειλή και να ενισχύσει το κύρος της ως ανεξάρτητης δύναμης. Από την άλλη, η εντατική στρατιωτική αναβάθμιση μπορεί να αυξήσει τις ανησυχίες του Ισραήλ και να οδηγήσει σε έναν ανταγωνισμό εξοπλισμών. Το Τελ Αβίβ, έχοντας αποκτήσει σημαντική εμπειρία από τις συγκρούσεις με το Ιράν και άλλους αντιπάλους, είναι πιθανό να ενισχύσει και αυτό τις δικές του στρατιωτικές δυνατότητες.

Το σύμφωνο με Ριάντ-Ισλαμαμπάντ

Να σημειωθεί ότι ένα βασικό τουρκικό κίνητρο για την ένταξη στο αμυντικό σύμφωνο με το Ριάντ και το Ισλαμαμπάντ είναι οι σχέσεις έντασης με το Ισραήλ, χωρίς βεβαίως να υποτιμάται η σύμπλευση με το σουνιτικό βασίλειο – οι σχέσεις της Τουρκίας με το Πακιστάν ουδέποτε έχουν διαταραχθεί, ακόμα και όταν η Τουρκία είχε προβλήματα με την Αίγυπτο ή τα Εμιράτα.

Ερώτημα βεβαίως είναι το πως θα λειτουργήσει το Σύμφωνο στην πράξη: Υπάρχει περίπτωση η Τουρκία να εκστρατεύσει κατά των Χούθι, που έχει τελευταία κλιμακώσει έναντι της Σαουδικής Αραβίας, όταν κρατά ισορροπημένες σχέσεις με το Ιράν; Αντίστοιχα, εάν οι Ισραηλινοί εξαπολύσουν πλήγμα κατά των τουρκικών δυνάμεων στη Συρία, ποιο περιθώριο επιτυχούς παρέμβασης θα έχουν Ριαντ και Ισλαμαμπάντ επί του πεδίου;

Δεν μοιάζουν τυχαίοι οι χαμηλοί τόνοι στις δηλώσεις του Ερντογάν… Πάντως, αναμφισβήτητα, το σύμφωνο αποτελεί για την Σαουδική Αραβία μία εγγύηση ασφαλείας, εν μέσω των ουκ ολίγων εντάσεων με τις ΗΠΑ του Τραμπ, αλλά και την δυσπιστία έναντι του Ισραήλ.

Παρά την ρητορική, κανείς δεν θέλει σύγκρουση

Παρά τις εντάσεις, δεν υπάρχουν σήμερα σαφείς ενδείξεις ότι, είτε η Τουρκία, είτε το Ισραήλ, επιθυμούν άμεση σύγκρουση. Και οι δύο χώρες γνωρίζουν ότι ένας πόλεμος θα είχε υψηλό πολιτικό, οικονομικό και στρατηγικό κόστος. Ωστόσο, η αμοιβαία καχυποψία, οι ανταγωνιστικές αφηγήσεις και η παρουσία τους σε κοινά πεδία δράσης, αυξάνουν τον κίνδυνο λανθασμένων υπολογισμών. Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος των Ηνωμένων Πολιτειών, του ΝΑΤΟ και των ευρωπαϊκών χωρών είναι κρίσιμος για την διατήρηση διαύλων επικοινωνίας και την μείωση των εντάσεων.

Συμπερασματικά, οι σχέσεις Τουρκίας-Ισραήλ εισέρχονται σε μια περίοδο αυξημένου στρατηγικού ανταγωνισμού. Η Συρία, η Ανατολική Μεσόγειος, η αμυντική τεχνολογία και οι μεταβαλλόμενες περιφερειακές ισορροπίες αποτελούν βασικούς παράγοντες αυτής της εξέλιξης. Αν και ο πόλεμος δεν φαίνεται άμεσος, η δυναμική του ανταγωνισμού καθιστά αναγκαία τη διπλωματική διαχείριση και την αποφυγή κινήσεων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια ανεξέλεγκτη κρίση.