25ος μεσημβρινός και γεωγραφία του τουρκικού επεκτατισμού

Η συζήτηση για τον 25ο μεσημβρινό είναι ενδεικτική. Μια γεωγραφική γραμμή στο Αιγαίο εμφανίζεται ως δήθεν πρακτική, δίκαιη ή ισορροπημένη λύση, αλλά στην πραγματικότητα, λειτουργεί ως φίλτρο που περιορίζει εκ των προτέρων την επήρεια των ελληνικών νησιών ανατολικά αυτής της γραμμής. Πρώτα χαράσσεται ο χάρτης που βολεύει την τουρκική ανάγνωση και μετά ζητείται από το δίκαιο να τον ακολουθήσει. Αυτό φυσικά και δεν είναι ευθυδικία. Είναι αναθεώρηση με πιο προσεκτικό λεξιλόγιο.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα πρέπει να αγνοεί τη γεωγραφία στο Αιγαίο. Η πυκνότητα των νησιών και η στενότητα του θαλάσσιου χώρου κάνουν την οριοθέτηση δύσκολη αλλά δεν αλλάζουν την αφετηρία της. Η αφετηρία παραμένει ο νομικός τίτλος που παράγεται από την εδαφική κυριαρχία, άρα και από τα κατοικημένα ελληνικά νησιά. Η γεωγραφία συνεκτιμάται μέσα στη διαδικασία οριοθέτησης αλλά δεν μπορεί να προηγείται του δικαίου ούτε να χρησιμοποιείται για να νομιμοποιήσει έναν χάρτη στον οποίο τα νησιά έχουν ήδη περιοριστεί πριν καν εξεταστούν. 

Σε αυτό ακριβώς το σημείο βρίσκεται το κλειδί του ζητήματος. Άλλο πράγμα είναι ο νομικός τίτλος και άλλο η τελική επήρεια. Ένα κατοικημένο νησί, ως τμήμα εδαφικής κυριαρχίας, φυσικά και μπορεί να παράγει θαλάσσιες ζώνες. Το αν σε μια συγκεκριμένη οριοθέτηση θα λάβει πλήρη, μειωμένη ή προσαρμοσμένη επήρεια είναι επόμενο στάδιο της νομικής ανάλυσης και δεν μπορεί η πιθανή προσαρμογή της επήρειας να χρησιμοποιείται για να εξαφανιστεί ο ίδιος ο τίτλος.

Αυτή η διάκριση δεν είναι ελληνική υπεκφυγή, αλλά  η θεσμική άμυνα των νησιωτικών δικαιωμάτων. Αν ο τίτλος αναγνωριστεί, κάθε περιορισμός πρέπει να συνοδεύεται από τεκμηριωμένη εξήγηση και να δικαιολογηθεί με συγκεκριμένες περιστάσεις και όχι με μια αφηρημένη επίκληση “ισορροπίας”. Αν όμως ο τίτλος αφαιρεθεί από την αρχή, τότε το αποτέλεσμα έχει ήδη κριθεί και κατά συνέπεια το νησί δεν μπαίνει ποτέ πραγματικά στη συζήτηση.

“Ελληνικός μαξιμαλισμός” στο Αιγαίο;

Γι’ αυτό η τουρκική ρητορική περί «ελληνικού μαξιμαλισμού» είναι παραπλανητική. Η Ελλάδα δεν υπερασπίζεται κάποια αυθαίρετη εξαίρεση υπέρ των νησιών της, αλλά έναν βασικό κανόνα του δικαίου της θάλασσας, ότι δηλαδή, τα κατοικημένα νησιά, ως τμήματα εδαφικής κυριαρχίας, παράγουν νομικό τίτλο σε θαλάσσιες ζώνες. Η τελική επήρεια μπορεί να εξεταστεί στο πλαίσιο νόμιμης οριοθέτησης, με βάση τις συγκεκριμένες γεωγραφικές και νομικές περιστάσεις. Δεν μπορεί όμως να έχει προαποφασιστεί από μια τουρκική γραμμή πάνω στον χάρτη.

Η Ρόδος, η Κως, η Σάμος, η Χίος, η Λέσβος ή το Καστελλόριζο δεν είναι ενοχλητικές κουκκίδες στη γεωγραφία της «Γαλάζιας Πατρίδας». Είναι κατοικημένα ελληνικά εδάφη, με πληθυσμό, διοίκηση, λιμάνια, οικονομική ζωή και διεθνώς αναγνωρισμένη κυριαρχία. Δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται σαν βράχοι, τεχνητές κατασκευές ή χαμηλής σημασίας σημεία βάσης. Η Τουρκία μπορεί να θέλει έναν χάρτη χωρίς ουσιαστική νησιωτική προβολή, αλλά αυτό δεν τον κάνει χάρτη διεθνούς δικαίου.

Το ίδιο ισχύει και για την επίκληση της Συνθήκης της Λωζάννης. Η Λωζάννη ρύθμισε ζητήματα κυριαρχίας, συνόρων και καθεστώτος νησιών. Δεν θέσπισε σύγχρονες θαλάσσιες ζώνες, δεν όρισε ΑΟΖ και δεν προέβλεψε υφαλοκρηπίδες με βάση μεσημβρινούς. Δεν μπορεί να χρησιμοποιείται λοιπόν ως ιστορικό πρόσχημα για να περιοριστούν δικαιώματα που διαμορφώθηκαν μεταγενέστερα στο διεθνές δίκαιο της θάλασσας. Άλλο η κυριαρχία επί του εδάφους και άλλο η μεταγενέστερη οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών που παράγονται από αυτό.

Η τουρκική στάση γίνεται ακόμη πιο προβληματική επειδή δεν διατυπώνεται σε ουδέτερο περιβάλλον. Δεν έχουμε μια ψύχραιμη ακαδημαϊκή διαφωνία ανάμεσα σε δύο σχολές σκέψης. Έχουμε casus belli για την άσκηση ενός νόμιμου ελληνικού δικαιώματος και παράλληλα NAVTEX και NOTAM που αμφισβητούν ελληνικές αρμοδιότητες, δημιουργούν τεχνητές γκρίζες ζώνες και παρουσιάζουν την άσκηση ελληνικών δικαιωμάτων ως δήθεν μονομερή πρόκληση. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η επίκληση της ευθυδικίας δύσκολα μπορεί να παρουσιαστεί ως αθώα τεχνική συζήτηση. Μοιάζει περισσότερο με πολιτική πίεση που επιχειρεί να εμφανιστεί ως νομική επιχειρηματολογία.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα πρέπει να αγνοεί τη γεωγραφική πραγματικότητα του Αιγαίου. Η πυκνότητα των νησιών και η στενότητα του θαλάσσιου χώρου κάνουν την οριοθέτηση δύσκολη. Δεν κάνουν όμως τα κατοικημένα νησιά νομικά αόρατα. Η γεωγραφία λαμβάνεται σοβαρά υπόψη μέσα στη νομική διαδικασία αλλά φυσικά δεν αντικαθιστά τον νομικό τίτλο και δεν νομιμοποιεί μια προαποφασισμένη χαρτογραφική λύση.

Η ελληνική απάντηση πρέπει να είναι καθαρή. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να απαντήσει με υπερβολές, ούτε να εγκλωβιστεί σε συνθήματα και ρητορικές. Χρειάζεται να επιμείνει στη σωστή σειρά. Πρώτα ο νομικός τίτλος των νησιών, μετά η επικάλυψη των αξιώσεων, μετά οι ειδικές περιστάσεις και, στο τέλος, η κρίση περί αναλογικότητας και δίκαιης λύσης. Αυτό είναι ισχυρότερο από οποιαδήποτε ρητορική έξαρση, γιατί μπορεί να σταθεί διεθνώς.

Το τουρκικό αφήγημα για την “Γαλάζια Πατρίδα”

Η Τουρκία επιδιώκει να εμφανίσει τη «Γαλάζια Πατρίδα» όχι ως αναθεωρητικό αφήγημα, αλλά ως δήθεν δίκαιη διόρθωση της γεωγραφίας. Το πρόβλημα είναι ότι η γεωγραφία δεν διορθώνεται με πολιτική βούληση. Τα νησιά δεν εξαφανίζονται επειδή δυσκολεύουν έναν χάρτη και η ευθυδικία δεν είναι εργαλείο για να αποφασίζεται εκ των προτέρων ποια εδάφη μετρούν και ποια πρέπει να “εξαφανιστούν”.

Το Αιγαίο δεν χρειάζεται έναν χάρτη που φαίνεται απλός, αλλά μια λύση που στέκεται νομικά και πολιτικά. Οι απλές γραμμές είναι συχνά επικίνδυνες, όταν κρύβουν μέσα τους προαποφασισμένες παραδοχές για τα νησιά. Ούτε θα επιτευχθεί σταθερότητα με την αποδοχή ότι η πίεση μπορεί να μεταμφιέζεται σε τεχνική πρόταση. Μια βιώσιμη λύση προϋποθέτει διαπραγμάτευση, αλλά η διαπραγμάτευση έχει νόημα μόνο όταν τα δικαιώματα που τίθενται στο τραπέζι έχουν πρώτα αναγνωριστεί ως υπαρκτά.

Η ευθυδικία έχει θέση στο Αιγαίο, αλλά δεν είναι συνώνυμο της αναθεώρησης. Δεν είναι ένα άλλο όνομα για σχήματα τύπου 25ου μεσημβρινού, που επιχειρούν να ντύσουν μια γεωγραφική γραμμή με γλώσσα δικαίου, ούτε τρόπος να αφαιρεθεί προκαταβολικά η θαλάσσια σημασία των ελληνικών νησιών. Είναι διορθωτική αρχή μέσα σε μια νομική διαδικασία και, αν αυτή η σειρά αντιστραφεί, τότε δεν μιλάμε πια για δίκαιη οριοθέτηση, αλλά για έναν χάρτη που αποτυπώνει περισσότερο την πίεση παρά το δίκαιο.

Και αυτό, για την Ελλάδα, δεν είναι απλώς νομικό θέμα. Είναι ζήτημα στρατηγικής σταθερότητας, αποτροπής και εθνικής αυτοπεποίθησης.

 

---

 

* Ο Ελευθέριος Βεργέτζης είναι Υποψήφιος Διδάκτωρ στην Νομική Σχολή του ΑΠΘ