Τα προεκλογικά σενάρια πολέμου και η καθημερινότητα των πολιτών σε Ελλάδα και Τουρκία

Η πολιτική ένταση είναι ήδη αυξημένη ενόψει των εκλογών που αναμένονται την άνοιξη του 2027, καθώς οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η ΝΔ απέχει πάρα πολύ από την αυτοδυναμία. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει επανειλημμένα υποστηρίξει ότι η Ελλάδα χρειάζεται σταθερή κυβέρνηση. Ο Γιώργος Φλωρίδης, ωστόσο, πήγε ένα βήμα παραπέρα, χαρακτηρίζοντας τις επόμενες εκλογές «σκληρό δίλημμα», προσθέτοντας: «Εάν θα μείνει ακυβέρνητη, μην έχουμε καμία αμφιβολία ότι θα γίνει το ντου από απέναντι, καμία αμφιβολία». Στη συνέχεια, παρέπεμψε στα γεγονότα του Έβρου το 2020.

Η δήλωση προκάλεσε την έντονη αντίδραση του Νίκου Ανδρουλάκη: «Έχετε περάσει από το “Μητσοτάκης ή χάος” στο “Μητσοτάκης ή Ερντογάν”». Κατηγόρησε, μάλιστα, τον πρωθυπουργό ότι αντιμετωπίζει τις εκλογές σαν παιχνίδι που υπονομεύει τα εθνικά συμφέροντα. Από την πλευρά του ο Μητσοτάκης κάλεσε τον πολιτικό του αντίπαλο να μην εμπλέκει ζητήματα εξωτερικής πολιτικής στην εσωτερική πολιτική αντιπαράθεση. «Αυτό δείχνει βαθιά ανευθυνότητα. Οφείλω να σας ζητήσω να το αποσύρετε» δήλωσε, χωρίς ωστόσο να αποδοκιμάσει τις δηλώσεις του δικού του υπουργού, Φλωρίδη.

Η ελληνοτουρκική διένεξη συχνά οδηγεί σε σκληρή ρητορική. Δεν είναι, άλλωστε, η πρώτη φορά που οι ελληνοτουρκικές σχέσεις οξύνονται κατά τις προεκλογικές περιόδους. «Όταν πλησιάζουν οι εκλογές, οι εντάσεις τείνουν να αυξάνονται και στη συνέχεια υποχωρούν ξανά. Το έχουμε δει και στο παρελθόν», δήλωσε νωρίτερα αυτόν τον μήνα ο πρώην υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων, Εγκεμέν Μπαγίς. Το προεκλογικό ρολόι, άλλωστε, έχει αρχίσει να χτυπά και στην Τουρκία.

Οι τουρκικές εκλογές είναι προγραμματισμένες για το 2028 και το τουρκικό Σύνταγμα δεν επιτρέπει τρίτη προεδρική θητεία στον Ταγίπ Ερντογάν. Αυτό θα μπορούσε να αλλάξει μόνο εάν προκηρύσσονταν πρόωρες εκλογές. «Έρχονται εκλογές και εύχομαι κάθε επιτυχία», δήλωσε πρόσφατα ο Ερντογάν, προαναγγέλλοντας –σύμφωνα με ερμηνείες– πρόωρη προσφυγή στις κάλπες.

Περί “στρατηγικής περικύκλωσης”

Είναι ενδεικτικό ότι αυτή την περίοδο τα φιλοκυβερνητικά ΜΜΕ στην Τουρκία έχουν αυξήσει σημαντικά τη ρητορική τους περί “στρατηγικής περικύκλωσης” της Τουρκίας από την ενισχυμένη στρατιωτική συνεργασία μεταξύ Ελλάδας και Ισραήλ. Η αντίληψη περί “περικύκλωσης” δεν περιορίζεται μόνο στα τουρκικά ΜΜΕ. Ο ίδιος ο Χακάν Φιντάν έχει αναφερθεί δημοσίως στην τριμερή συνεργασία Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ και στην τουρκική ανησυχία για μια εξέλιξη που –κατά την Άγκυρα– μπορεί να δημιουργεί εικόνα περικύκλωσης της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Αναφερόμενος στο Ισραήλ, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών προειδοποίησε την Ελλάδα να μην καταστεί εργαλείο για «εκείνους που επιθυμούν να αποσταθεροποιήσουν την περιοχή και να τη βυθίσουν στο χάος». Και κάπου εδώ αρχίζει το δεύτερο, ίσως πιο ενδιαφέρον, σκέλος της ιστορίας. Αναφερόμαστε στο ρόλο ορισμένων ΜΜΕ, που μετατρέπουν τον φόβο σε καθημερινή ενημέρωση.

Στην Ελλάδα και την Τουρκία, η ένταση στις διμερείς σχέσεις δεν υπάρχει μόνο στο επίπεδο των πραγματικών διπλωματικών ή στρατιωτικών εξελίξεων. Αναπαράγεται, μεγεθύνεται και αποκτά υπόσταση και μέσα από τα ΜΜΕ. Στην Ελλάδα, η δήλωση Φλωρίδη για το ενδεχόμενο τουρκικής εισβολής μετατράπηκε αμέσως σε πολιτικό γεγονός, αλλά αυτό έγινε με κριτική διάθεση για την προεκλογική σκοπιμότητα του υπουργού Δικαιοσύνης κι όχι για να οξύνουν τις διμερείς σχέσεις.

Στην Τουρκία, η στρατιωτική συνεργασία Ελλάδας-Ισραήλ παρουσιάζεται από φιλοκυβερνητικά ΜΜΕ ως μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής περικύκλωσης. Έτσι δημιουργείται ένας γνώριμος μηχανισμός. Η πολιτική ρητορική τροφοδοτεί τα ΜΜΕ. Τα ΜΜΕ αναπαράγουν και ενισχύουν τη ρητορική. Η ένταση επιστρέφει στην πολιτική συζήτηση και ο κύκλος συνεχίζεται. Η απειλή αποκτά υπόσταση μέσα από τίτλους, τηλεοπτικά παράθυρα, αναλύσεις, χάρτες, σενάρια, μίλια, εξοπλιστικά προγράμματα και δηλώσεις.

Τα ίδια και τα ίδια

Αλήθεια, πόσο οι πολίτες παίρνουν στα σοβαρά όλες αυτές τις αναλύσεις, την κινδυνολογία και τα σενάρια που ανακυκλώνονται καθημερινά; Στην Ελλάδα ανησυχούν, αλλά είναι άλλα πιο άμεσα προβλήματα που τους απασχολούν. Η καθημερινότητα των πολιτών βρίσκεται αλλού. Ασφαλώς υπάρχει η ελληνοτουρκική διένεξη. Υπάρχουν στρατιωτικές συνεργασίες, διαφορετικές στρατηγικές επιλογές και δηλώσεις που προκαλούν ένταση. Άλλο αυτό, όμως, κι άλλο η καθημερινή καλλιέργεια ενός κλίματος όπου ο πόλεμος εμφανίζεται σαν διαρκώς επικείμενος.

Κάποιοι φαίνεται να νομίζουν ότι οι πολίτες στις δύο χώρες κοιμούνται και ξυπνούν κολλημένοι στις οθόνες, με τις απειλές, τους χάρτες, τα μίλια, τα εξοπλιστικά προγράμματα και όλα τα συμπαρομαρτούντα που κατακλύζουν καθημερινά την επικαιρότητα. Η καθημερινότητα των πολιτών είναι αλλού. Πολύ πιο σύνθετη, πολύ πιο πραγματική και, για εκατομμύρια ανθρώπους, πολύ πιο πιεστική. Η ακρίβεια, η οικονομία, τα καύσιμα, οι μισθοί, οι συντάξεις, τα ενοίκια, οι λογαριασμοί, το κόστος του σούπερ μάρκετ, τα σχολεία και τα παιδιά. Και ένας δύσκολος χειμώνας που βρίσκεται προ των πυλών.

Αυτά είναι που καθορίζουν την καθημερινότητα των ανθρώπων. Ο πολίτης ζει καθημερινά μετρώντας το εισόδημά του και τα έξοδα του μήνα. Μετρά αν ο μισθός ή η σύνταξη θα φτάσει μέχρι το τέλος. Και όταν η πολιτική και μιντιακή συζήτηση μετακινείται διαρκώς από αυτά τα προβλήματα στα σενάρια πολέμου που εμφανίζονται με αξιοσημείωτη συχνότητα παραμονές εκλογών, η απόσταση από την πραγματικότητα γίνεται ακόμη μεγαλύτερη.

Ο κόσμος έχει μια διαφορετική καθημερινότητα να διαχειριστεί. Και, τελικά, πολύ πιο ενδιαφέροντα πράγματα να ζήσει. Έχει τη ζωή του έξω από την τηλεόραση, έχει την οικογένειά του, τους φίλους του, τη δουλειά του, τις χαρές και τις αγωνίες του. Ίσως γι’ αυτό και η κόπωση απέναντι σε αυτή την αδιάκοπη αναπαραγωγή σεναρίων να γίνεται ολοένα πιο εμφανής. Ο κόσμος βαρέθηκε την υπερβολή, την κινδυνολογία και τον διαρκή φόβο. Και τα χαμηλά ποσοστά τηλεθέασης, όπου καταγράφονται, θέτουν τουλάχιστον ένα ερώτημα για το κατά πόσο το τηλεοπτικό και μιντιακό περιεχόμενο εξακολουθεί να ανταποκρίνεται στο ενδιαφέρον του κοινού. Γιατί ο πολίτης δεν είναι υποχρεωμένος να ζει τη ζωή που του σερβίρουν οι τηλεοπτικές οθόνες. Έχει τη δική του.

Η προεκλογική περίοδος στις δύο χώρες

Υπάρχει, ασφαλώς, μια εξήγηση για την επανεμφάνιση της πολεμικής ρητορικής. Η Ελλάδα οδηγείται προς τις εκλογές του 2027. Η Τουρκία έχει μπροστά της τις εκλογές του 2028, με το ζήτημα της τρίτης θητείας του Ερντογάν να καθιστά το ενδεχόμενο πρόωρης προσφυγής στις κάλπες πολύ πιθανό. Και η ιστορία των δύο χωρών έχει δείξει ότι στις προεκλογικές περιόδους μπορεί να αυξηθεί η θερμοκρασία στις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ένταση είναι κατασκευασμένη, ή ότι δεν υπάρχουν πραγματικές διαφωνίες. Σημαίνει όμως ότι χρειάζεται διάκριση ανάμεσα στην πραγματικότητα και στον τρόπο με τον οποίο αυτή παρουσιάζεται στο εσωτερικό πολιτικό και μιντιακό πεδίο. Γιατί όταν μια προεκλογική συζήτηση φτάνει στο σημείο να παρουσιάζει σαν “αναπόφευκτη” μια εισβολή σε περίπτωση πολιτικής αστάθειας, η συζήτηση παύει να αφορά μόνο την εξωτερική πολιτική και τη διπλωματία. Γίνεται και μέρος της εσωτερικής πολιτικής αντιπαράθεσης.

Ελλάδα και Τουρκία παραμένουν δύο χώρες που, παρά τις σοβαρές διαφωνίες τους, είναι ταυτόχρονα γείτονες και σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ. Κι όμως, συχνά σε προεκλογική περίοδο, ο ίδιος κύκλος επαναλαμβάνεται: Μια δήλωση στην Άγκυρα, μια απάντηση στην Αθήνα. Ένας τίτλος στην Τουρκία, αναπαραγωγή στην Ελλάδα. Ένα νέο σενάριο, μια νέα προειδοποίηση και ο κύκλος αναπαράγεται… Μόνο που όπως προαναφέραμε, η ζωή των πολιτών βρίσκεται κυρίως στον αγώνα της καθημερινής επιβίωσης. Η ακρίβεια δεν είναι σενάριο. Οι μισθοί και οι συντάξεις δεν είναι προεκλογικό σύνθημα.

Το Καστελλόριζο

Στην Τουρκία δεν υπάρχουν μόνο όσοι προσπαθούν να προκαλέσουν προβλήματα. Υπάρχουν και ψύχραιμες φωνές. Ιδού ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: «Σε μια χώρα όπου όλοι έχουν άποψη για τα πάντα, μιλούν για τα πάντα και κάθε κουβέντα γίνεται είδηση, άλλη μία μέρα στη χώρα ξημερώνει…». Έτσι η δημοσιογράφος Μπαρτσίν Γινάντς σχολίασε την τοποθέτηση του Μουράτ Μπαρντακτσί για το Καστελλόριζο και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.

Ο Μπαρντακτσί είχε γράψει: «Πρέπει να τελειώσει η εποχή των υποχωρήσεων»!. Υποστηρίζει ότι η Τουρκία, ακολουθώντας το παράδειγμα της Κίνας, θα μπορούσε να ξεκινήσει την κατασκευή τεχνητών νησιών, όχι μόνο γύρω από το Καστελλόριζο, αλλά και στις αμφισβητούμενες περιοχές του Αιγαίου. «Ποιος ξέρει σε τι κατάσταση θα έφερνε αυτό την Ελλάδα, η οποία το τελευταίο διάστημα γίνεται ολοένα και πιο προκλητική», έγραψε.

Και συνέχισε με μια ακόμη πιο προκλητική πρόταση, αναφερόμενος στα λύματα και τα απορρίμματα των πλοίων: «Φανταστείτε τα λύματα των πλοίων, τα απορρίμματα των φορτηγών πλοίων και των δεξαμενόπλοιων που διέρχονται από την περιοχή να καταλήγουν “κατά λάθος” γύρω από το νησί…»! Ο Μπαρντακτσί υπενθύμισε ότι το Καστελλόριζο δεν διαθέτει νερό και ότι οι ανάγκες του καλύπτονται από μονάδες αφαλάτωσης θαλασσινού νερού για να καταλήξει: Η μόλυνση της θάλασσας θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα στην Ελλάδα και να αποτελέσει «ένα εξαιρετικό διαπραγματευτικό χαρτί» στα χέρια της Τουρκίας!