Όταν ο γιος του Έλγιν πυρπόλησε τα ανάκτορα του Πεκίνου…

Τα πυρολυθέντα και λεηλατηθέντα ανάκτορα του Πεκίνου υπό της διαταγές του λόρδου Έλγιν του 8ου, γνήσιου τέκνου του “δικού μας” Έλγιν του 7ου, γνωστού στην ιστορία για την αρπαγή των γλυπτών του Παρθενώνα. Τα λεηλατηθείτε και πυρολυθέντα κινέζικα ανάκτορα είναι γνωστά στη Δύση ως “Old Summer Palace”. Υπήρξαν ένα από τα πιο σύνθετα και ολοκληρωμένα επιτεύγματα της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής ιστορίας.

Δεν ήταν απλώς θερινή κατοικία των Κινέζων αυτοκρατόρων, αλλά ένα εκτεταμένο πολιτισμικό “σύμπαν”, όπου η αρχιτεκτονική, η αρχιτεκτονική κήπων, η φιλοσοφία, η φιλοσοφημένη σχέση με την φύση, η πολιτική, συνέκλιναν σε μια ενιαία, ολιστική σύλληψη. Η πυρπόληση των ανακτόρων αποτέλεσε το επιστέγασμα των δυο πολέμων του οπίου, της Βρετανίας, εναντίον της Κίνας.

Οι λεγόμενοι Πόλεμοι του Οπίου (1839-1842 και 1856-1860) δεν ονομάστηκαν από αυτό καθ’ αυτό το περιεχόμενο των συνθηκών που τους έκλεισαν, αλλά από το κεντρικό αίτιο που τους προκάλεσε: Την επιβολή του ελεύθερου εμπορίου του οπίου στην Κίνα. Οι δυο αυτοί πόλεμοι οδηγήθηκαν στις τρεις ακόλουθες συνθήκες που αποτέλεσαν την απαρχή του αιώνα, που η Κινέζικη Ιστορία, αλλά και συλλογική κινεζική ιστορική μνήμη και συνείδηση, έχει καταγράψει και αποκαλεί «Αιώνα της Ταπείνωσης».

Οι πόλεμοι του οπίου

Ο Α΄ Πόλεμος έληξε με τη Συνθήκη του Νανγκίν (1842) η οποία πρόβλεπε:

• Παραχώρηση του Χονγκ Κονγκ στη Βρετανία «εις το διηνεκές» (άρθρο 3).
• Άνοιγμα 5 λιμανιών (Καντόν, Αμόι, Φουτσόου, Νινγκμπό, Σαγκάη).
• Κατάργηση του συστήματος Cohong (Κινέζικου κρατικού μονοπωλίου εξωτερικού εμπορίου, ονομαζόμενου συστήματος Καντόν).
• Αποζημίωση 21 εκατ. Ασημένια δολαρίων Μεξικού (από την συνολική αποζημίωση που περιλάμβανε και έξοδα πολέμου, τα εκατ. αντιστοιχούσαν στην αξία του κατασχεθέντος οπίου).
• Καθορισμός σταθερών δασμών και από κοινού συμφωνουμένων (fixed tariff) για τα εισαγόμενα προϊόντα.
• Δικαίωμα εγκατάστασης Βρετανών προξένων στα ανοιγμένα για τους Βρετανούς λιμάνια (αλλά όχι ακόμα στο Πεκίνο).

Με συμπληρωματικές συνθήκες του του 1843 (επιβλήθηκε – παραχωρήθηκε) στους Βρετανούς και η ρήτρα του “Μάλλον Ευνοούμενου Κράτους” και καθορίστηκε το ύψος των δασμών των εισαγομένων προϊόντων στο 5%. Ο Β΄ Πόλεμος του οπίου που άρχισε στα 1856, οδήγησε στις Συνθήκες του Τιεντσίν 26-28 Ιουνίου 1858), πήρε διαστάσεις πολύ ευρύτερες της Άγγλο-κινεζικής σύγκρουσης. Οι συνθήκες τελικά υπογράφονται ως επί μέρους διμερείς συνθήκες από Βρετανία, την Γαλλία, τις ΗΠΑ, την Ρωσία, και την Κινέζικη Δυναστεία των Τσίνγκ, έμειναν στην ιστορία ως άνισες συνθήκες (Unequal trieties), περιλάμβαναν κοινούς όρους:

• Ελεύθερη ναυσιπλοΐα στον ποταμό Γιανγκτσέ
• Δικαίωμα ξένων πρεσβειών στο Πεκίνο (πρώτη φορά).
• Νομιμοποίηση εμπορίου του οπίου.
• Αποζημιώσεις: Βρετανία 4 εκατ. taels, Γαλλία 2 εκατ. taels.
• Ανεξιθρησκία και προστασία ιεραποστόλων (ιδίως η Γαλλική Συνθήκη).
• Δικαίωμα ξένων εμπόρων να ταξιδεύουν στο εσωτερικό της Κίνας.
• Στην Συνθήκη με την Ρωσία: (συνθήκη Αϊγκούν 1858) συμφωνήθηκε προσάρτηση τεραστίων εκτάσεων βόρεια του ποταμού Αμούρ.

Η εφαρμογή αυτών των συνθηκών συνάντησε αντίσταση από την Κινέζικη αυλή. Η αυτοκρατορική αυλή θεωρούσε την παρουσία δυτικών πρεσβειών στην πρωτεύουσα προσβολή της κυριαρχίας και της τελετουργικής τάξης. Καθυστέρηση εφαρμογής των όρων, ιδιαίτερα της εγκατάστασης μόνιμων δυτικών πρεσβειών στο Πεκίνο και της πλήρους ελευθερίας κίνησης διπλωματών εμπόρων και ιεραποστόλων αποτέλεσε την αφορμή νέας ένοπλης σύγκρουσης.

Στρατιωτική παρεμπόδιση (1859)

Στα 1859 Κινεζικές δυνάμεις απέτρεψαν –εμπόδισαν, βρετανικά και γαλλικά πλοία να προσεγγίσουν στα οχυρά Dagu, στις εκβολές του ποταμού Hai κοντά στο Tianjin. Αυτό το γεγονός, η καθυστέρηση και η μερική εφαρμογή των Συνθηκών του Τιεντσίν αξιοποιήθηκαν από τους Αγγλογάλλους ως πρόσχημα για νέα στρατιωτική επέμβαση, με στόχο την πλήρη και άνευ όρων υποταγή του Πεκίνου.

Η διπλωματική εκκρεμότητα μετατράπηκε έτσι σκόπιμα, σε αφορμή ένοπλης κατοχής του Πεκίνου, που κατέληξε στην πυρπόληση των Θερινών Ανακτόρων, στην υπογραφή υπό κατοχή της Σύμβασης του Πεκίνου (1860) και στην επίσημη απαρχή αυτού που η κινεζική ιστοριογραφία ονομάζει «Αιώνα της Ταπείνωσης». Και η αποκαλούμενη Σύμβαση του Πεκίνου αποτελείται από τρεις διμερείς συνθήκες:

• 24 Οκτωβρίου 1860: Συνθήκη με τη Βρετανία.
• 25 Οκτωβρίου 1860: Συνθήκη με τη Γαλλία.
• 14 Νοεμβρίου 1860: Συνθήκη με τη Ρωσία.
• Οι ΗΠΑ αρκέστηκαν στις συνθήκες του 1858. Δεν μετείχαν των αγγλογαλλικών επιχειρήσεων του 1860.

Η “Σύμβαση του Πεκίνου” (1860), υπογεγραμμένη υπό στρατιωτική κατοχή, επέβαλε τελικά και αμετάκλητα τους όρους των προηγούμενων συμφωνιών, ολοκληρώνοντας τη διαδικασία των άνισων συμβάσεων με την Κίνα, εξαναγκασμού σε κατάργηση κινεζικών εμπορικών μονοπωλίων , νομιμοποίηση του ελεύθερου εμπορίου του οπίου.

Ο ρόλος του Έλγιν

Στις 6 Οκτωβρίου 1860, οι Γάλλοι έφτασαν πρώτοι στα Θερινά Ανάκτορα (Yuanmingyuan) και άρχισαν αμέσως τη λεηλασία. Την επόμενη μέρα, 7 Οκτωβρίου 1860, έφτασαν και οι Βρετανοί, οι οποίοι συμμετείχαν κι αυτοί στη λεηλασία. Στις 13 Οκτωβρίου 1860, οι Κινέζοι παρέδωσαν την πόλη και τα αγγλογαλλικά στρατεύματα εισήλθαν επίσημα στο Πεκίνο.

Τέλος, στις 18 Οκτωβρίου 1860, ο Λόρδος Έλγιν, ως Βρετανός ύπατος αρμοστής, έδωσε τη διαταγή για την πυρπόληση των Θερινών Ανακτόρων του Πεκίνου. Η φωτιά ξεκίνησε εκείνη την ημέρα και συνέχισε να καίει για δύο έως τρεις ημέρες (18-20 Οκτωβρίου). Σύμφωνα με όλες τις πηγές οι Γάλλοι αρνήθηκαν συμμετείχαν στην πυρπόληση. Χιλιάδες έργα τέχνης, χειρόγραφα και τεχνουργήματα διασκορπίστηκαν σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές της Ευρώπης..

Η καταστροφή του το 1860 από τα αγγλογαλλικά στρατεύματα, κατόπιν εντολής του λόρδου Elgin (υιού), συνιστά μία από τις πιο εμβληματικές πράξεις της Ευρωπαϊκής πολιτιστικής βαρβαρότητας και της αποικιοκρατίας.