Όταν οι “πολιτισμένοι” αγγλογάλλοι κατέστρεψαν τα κινεζικά ανάκτορα!

Η δημιουργία του συγκροτήματος ξεκίνησε το 1707, επί αυτοκράτορα Kangxi, της δυναστείας Qing. Οι διάδοχοί του, Yongzheng και κυρίως Qianlong, μετέτρεψαν τον αρχικό αυτοκρατορικό κήπο σε ένα “κινεζικων προδιαγραφών” σύμπλεγμα ανακτόρων και τοπίων. Η κύρια φάση κατασκευής και διαμόρφωσης διήρκεσε περίπου 60-65 χρόνια, έως το 1770, ενώ επεκτάσεις και βελτιώσεις συνεχίστηκαν μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα. Κάθε αυτοκράτορας ενσωμάτωνε το έργο του προκατόχου του, στο δικό του έργο εκφράζοντας την κινεζική αντίληψη της ιστορικής συνέχειας.

Το σύνολο των Θερινών Ανακτόρων κάλυπτε περίπου 352 εκτάρια, δηλαδή 3.520 στρέμματα. Πρόκειται για έκταση που ισοδυναμεί με μια ολόκληρη μικρή πόλη. Πάνω από 150 κύρια κτίρια, μαζί με εκατοντάδες περίπτερα, στοές, πύλες και γέφυρες, ήταν ενταγμένα οργανικά στο τοπίο. Το Yuanmingyuan δεν είχε κεντρικό κυρίαρχο άξονα μνημειακής ταυτότητας. Αντίθετα, η διαμόρφωση του χώρου εξελισσόταν σταδιακά, σε ένα αρμονικό πολυφωνικό μπορούμε να πούμε σύνολο, συνδεδεμένο με “συγγενικές διαδρομές”.

Οι τρείς μεγάλοι κήποι στα ανάκτορα

Κέντρο οργανωτικής διαμόρφωσης του συγκροτήματος αποτελούσαν οι τρεις κύριοι κήποι του: Yuanmingyuan (圆明园 – “Κήπος της Τέλειας Λάμψης”): Ο παλαιότερος και σημαντικότερος κήπος. Εδώ βρίσκονταν οι κύριες αίθουσες διοίκησης, αλλά και περισυλλογής. Ο χώρος εξέφραζε και καλλιεργούσε το ιδεώδες της αρμονίας στο επίπεδο της πνευματικής συγκρότησης της Αυτοκρατορικής ηγεσίας και στην σχέση ανθρώπου φύσης.

Changchunyuan (长春园 – “Κήπος της Αιώνιας Άνοιξης”): Βρισκόταν στα ανατολικά του συγκροτήματος. Δημιουργήθηκε ως χώρος αναψυχής, δεξιώσεων και θεατρικών παραστάσεων, με τα ευρωπαϊκά κτίρια (Xiyang Lou), διακοσμημένος με σιντριβάνια. Σε αυτόν τον κήπο βρισκόταν το περίφημο σιντριβάνι με 12 χάλκινες κεφαλές ζώων του κινεζικού ζωδιακού κύκλου (αρουραίος, βόδι, τίγρης κλπ), που εκτόξευαν νερό εναλλάξ κάθε δύο ώρες (μία για κάθε ζώο), και όλα μαζί το μεσημέρι. Συντριβάνι που λειτουργούσε ως υδραυλικό ρολόι.

Qichunyuan (绮春园 – “Κήπος της Λαμπρής Άνοιξης”): Βρισκόταν στο Νοτιοανατολικό μέρος του συγκροτήματος. Ήταν ο πιο μικρός κήπος, ο πιο ιδιωτικός και καλλιτεχνικός κήπος αφιερωμένος στην προσωπική ζωή, τις συζύγους, την οικογένεια την οικογενειακή ζωή και καλλιέργεια, τον αυτοκράτορα . Όμως, χαρακτηρίζεται ως Πολυποίκιλος με 30 τοπία, ναούς και περίπτερα.

Το νερό: Αισθητική και συμβολισμός

Περίπου το 40% της συνολικής έκτασης – δηλαδή σχεδόν 1.400 στρέμματα – καλυπτόταν από λίμνες, κανάλια και υδάτινες επιφάνειες. Αυτό το υδάτινο σύμπλεγμα δεν είχε απλά διακοσμητικό ρόλο. Αντίθετα, λειτουργούσε ως φυσικό σύστημα ρύθμισης της θερμοκρασίας και της υγρασίας κατά τους θερινούς μήνες. Παράλληλα, αποτελούσε δομικό στοιχείο της αρχιτεκτονικής σύνθεσης: Περίπτερα και αίθουσες σχεδιάζονταν ώστε να αντικατοπτρίζονται στο νερό, δημιουργώντας μια αίσθηση συνεχούς ροής.

Σε συμβολικό επίπεδο, το νερό εξέφραζε την έννοια του “qi”– της ζωτικής ενέργειας στην κινεζική κοσμοαντίληψη. Η αυτοκρατορική εξουσία παρουσιαζόταν στην όλη σύνθεση του συμπλέγματος, όχι ως βίαιη επιβολή, αλλά ως δύναμη που ρέει και οργανώνει. Εδώ η κινεζική αρχιτεκτονική αποκαλύπτεται ως ολιστικό “οικολογικό” και φιλοσοφικό σύστημα.

Ένα μοναδικό στοιχείο του Yuanmingyuan ήταν τα Xiyanglou (西洋楼 – “Δυτικά Κτίρια”), σύμπλεγμα ευρωπαϊκού ύφους κατασκευών. Σχεδιάστηκαν από Ιησουίτες αρχιτέκτονες της αυτοκρατορικής αυλής, όπως ο Giuseppe Castiglione (Lang Shining), ο Michel Benoist και ο Jean-Denis Attiret. Περιλάμβαναν μπαρόκ προσόψεις, συμμετρικούς κήπους και περίτεχνες υδραυλικές εγκαταστάσεις. Η ένταξη της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής στην καρδιά ενός κινέζικου πολιτισμικού μνημείου αποτελούσε απόδειξη βούλησης για επικοινωνία και διάλογο αλλά και απόδειξη πολιτισμικής αυτοπεποίθησης.

Η Καταγγελία του Βίκτωρος Ουγκώ

Παρά το γεγονός ότι υπάρχει πλήρης περιγραφή κάθε τμήματος των ανακτόρων, της ιστορίας του, των τεχνιτών, επιστημόνων, καλλιτεχνών Κινέζων και Ευρωπαίων που συμμετείχαν στην δημιουργία τους, κρίνω προτιμότερο να παραθέσω την σύντομη περιγραφή τους από τον Βίκτωρα Ουγκώ σε μια υπέροχη δημόσια επιστολή καταγγελίας του ανοσιουργήματος: Βίκτωρ Ουγκώ, Hauteville House,
25 Νοεμβρίου 1861 – γράφτηκε ως ανοιχτή/δημόσια επιστολή το 1861 και συμπεριλήφθηκε αργότερα στα έργα του (Actes et Paroles):

«Μου ζητάτε τη γνώμη μου, κύριε, για την εκστρατεία στην Κίνα. Την θεωρείτε έντιμη και ένδοξη, και έχετε την καλοσύνη να λάβετε υπόψη σας τα δικά μου αισθήματα. Σύμφωνα με εσάς, η εκστρατεία στην Κίνα, που πραγματοποιήθηκε από κοινού υπό τις σημαίες της Βασίλισσας Βικτωρίας και του Αυτοκράτορα Ναπολέοντα, αποτελεί δόξα που μοιράζονται η Γαλλία και η Αγγλία, και επιθυμείτε να μάθετε πόση έγκριση μπορώ να δώσω σε αυτή την αγγλογαλλική νίκη. Αφού επιθυμείτε να γνωρίζετε τη γνώμη μου, να την έχετε:

Υπήρχε, σε μια γωνιά του κόσμου, ένα θαύμα του κόσμου· αυτό το θαύμα ονομαζόταν Θερινά Ανάκτορα. Η Τέχνη έχει δύο αρχές: την Ιδέα, που γεννά την ευρωπαϊκή τέχνη, και την Χίμαιρα, που γεννά την ανατολική τέχνη. Τα Θερινά Ανάκτορα ήταν για την χιμαιρική τέχνη ό,τι είναι ο Παρθενώνας για την ιδεαλιστική τέχνη. Όλα όσα μπορεί να γεννήσει η φαντασία ενός σχεδόν υπερανθρώπινου λαού βρίσκονταν εκεί.

»Δεν ήταν ένα μοναδικό έργο όπως ο Παρθενώνας. Ήταν ένα είδος τεράστιου μοντέλου της Χίμαιρας, αν η Χίμαιρα μπορεί να έχει μοντέλο. Φανταστείτε μια ανέκφραστη κατασκευή, κάτι σαν σεληνιακό κτίσμα, και θα έχετε τα Θερινά Ανάκτορα. Χτίστε ένα όνειρο με μάρμαρο, jade, μπρούντζο και πορσελάνη, πλαισιώστε το με ξύλο κέδρου, καλύψτε το με πολύτιμους λίθους, ντύστε το με μετάξι, κάντε το εδώ ιερό, εκεί χαρέμι, αλλού ακρόπολη, τοποθετήστε εκεί θεούς και τέρατα, βερνικώστε το, σμάλτωσέ το, επιχρυσώστε το, ζωγραφίστε το, αφήστε αρχιτέκτονες-ποιητές να χτίσουν τις χίλιες και μία νύχτες, προσθέστε κήπους, δεξαμενές, αναβλύζοντα νερά και αφρούς, κύκνους, ίβιδες, παγώνια· φανταστείτε, με μια λέξη, ένα είδος εκθαμβωτικού σπηλαίου της ανθρώπινης φαντασίας με πρόσοψη ναού και παλατιού· τέτοιο ήταν αυτό το κτίσμα. Το αργό έργο γενεών χρειάστηκε για να δημιουργηθεί.

»Αυτό το οικοδόμημα, τεράστιο σαν πόλη, χτίστηκε από τους αιώνες. Για ποιον; Για τους λαούς. Διότι το έργο του χρόνου ανήκει στον άνθρωπο. Καλλιτέχνες, ποιητές και φιλόσοφοι γνώριζαν τα Θερινά Ανάκτορα· ο Βολταίρος μιλά γι’ αυτά. Μιλούσαν για τον Παρθενώνα στην Ελλάδα, τις πυραμίδες στην Αίγυπτο, το Κολοσσαίο στη Ρώμη, την Παναγία των Παρισίων στο Παρίσι, και τα Θερινά Ανάκτορα στην Ανατολή. Αν δεν τα έβλεπαν, τα φαντάζονταν.

Ήταν ένα είδος τεράστιου άγνωστου αριστουργήματος, που διακρινόταν από μακριά μέσα σε ένα μισοσκόταδο, σαν σιλουέτα του πολιτισμού της Ασίας στον ορίζοντα του πολιτισμού της Ευρώπης. Αυτό το θαύμα εξαφανίστηκε. Μια μέρα, δύο ληστές μπήκαν στα Θερινά Ανάκτορα. Ο ένας λεηλάτησε, ο άλλος έκαψε. Η Νίκη μπορεί να είναι γυναίκα κλέφτρα, όπως φαίνεται. Η καταστροφή των Θερινών Ανακτόρων ολοκληρώθηκε από τους δύο νικητές που ενήργησαν από κοινού.

»Σε όλο αυτό αναμειγνύεται το όνομα του Έλγιν, που αναπόφευκτα φέρνει στον νου τον Παρθενώνα. Αυτό που έκαναν στον Παρθενώνα, το έκαναν στα Θερινά Ανάκτορα, πιο διεξοδικά και καλύτερα, ώστε να μην απομείνει τίποτα. Όλοι οι θησαυροί όλων των καθεδρικών ναών μας μαζί δεν θα μπορούσαν να συγκριθούν με αυτό το τρομερό και υπέροχο μουσείο της Ανατολής. Δεν περιείχε μόνο αριστουργήματα τέχνης, αλλά και τεράστιες ποσότητες κοσμημάτων. Τι μεγάλο κατόρθωμα, τι λεία! Ο ένας από τους δύο νικητές γέμισε τις τσέπες του· όταν ο άλλος το είδε, γέμισε τα σεντούκια του. Και επέστρεψαν στην Ευρώπη, αγκαζέ, γελώντας. Αυτή είναι η ιστορία των δύο ληστών. Εμείς οι Ευρωπαίοι είμαστε οι πολιτισμένοι, και για εμάς οι Κινέζοι είναι οι βάρβαροι. Αυτό είναι αυτό που ο πολιτισμός έκανε στη βαρβαρότητα.

»Μπροστά στην Ιστορία, ο ένας από τους δύο ληστές θα ονομαστεί Γαλλία, ο άλλος Αγγλία. Αλλά διαμαρτύρομαι, και σας ευχαριστώ που μου δίνετε την ευκαιρία! Τα εγκλήματα αυτών που ηγούνται δεν είναι υπαιτιότητα αυτών που ακολουθούν· οι κυβερνήσεις είναι μερικές φορές ληστές, οι λαοί ποτέ. Η Γαλλική Αυτοκρατορία έχει βάλει στην τσέπη της το μισό αυτής της νίκης, και σήμερα με ένα είδος ιδιοκτησιακής αφέλειας εκθέτει τα υπέροχα μπιχλιμπίδια των Θερινών Ανακτόρων. Ελπίζω ότι θα έρθει μια μέρα που η Γαλλία, ελεύθερη και καθαρή, θα επιστρέψει αυτή τη λεία στην λεηλατημένη Κίνα. Εν τω μεταξύ, υπάρχει μια κλοπή και δύο κλέφτες. Το σημειώνω. Αυτή, κύριε, είναι η έγκριση που δίνω στην εκστρατεία της Κίνας..» Βίκτωρ Ουγκώ.

Επίλογος – Κάλεσμα ιστορικής συνειδητοποίησης
Η καταστροφή των Θερινών Ανακτόρων δεν ανήκει απλώς στο παρελθόν. Αποτελεί ζωντανή υπενθύμιση του πώς η αποικιακή βία στράφηκε εναντίον της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Από τον Παρθενώνα έως την Κίνα, από την Αίγυπτο έως τη Λατινική Αμερική, οι “Έλγιν της ιστορίας” άφησαν πίσω τους ερείπια και σιωπή. Η μνήμη δεν εκδικείται· απαιτεί αναγνώριση ιστορικής αλήθειας, ανάληψη ευθύνης, συγγνώμη και δικαιοσύνη.