Πότε ψηφίστηκε ο πρώτος νόμος για τους εμπρησμούς και γιατί δεν εφαρμόστηκε

Παρά τα συμφέροντα και τις πιέσεις, η βούληση για την προστασία των δασών φάνηκε ότι υπήρχε από πολύ νωρίς. Ήδη από το 1838 θεσπίστηκε ο πρώτος νόμος για την προστασία των δασών, που δεν αναφερόταν πάντως σε περίπτωση εμπρησμού. Ο πρώτος νόμος για την προστασία δασών από εμπρησμούς θεσπίστηκε το 1861. Όμως, συνάντησε μεγάλες αντιδράσεις από ισχυρά συμφέροντα, που κατάφεραν να απαλυνθούν οι αρχικά αυστηρές διατάξεις του και ουσιαστικά να δοθεί η δυνατότητα εκμετάλλευσης των καμένων εκτάσεων.

Ας πάρουμε, όμως, τα πράγματα από την αρχή. Ο πρώτος “πράσινος” νόμος “περί των γενομένων εις τα δένδρα και άλλες φυτείες, φθορών” αφορούσε ζημιές σε δένδρα και πολυετείς φυτείες, όπως οι αμπελώνες με πρόβλεψη για κοπές δένδρων, αποφλοίωση (σ.σ. γινόταν συνήθως για την κατασκευή φελλών) και βλάβες κατά το μπόλιασμα των δένδρων ή των φυτών.

Σε αυτές τις περιπτώσεις ο ιδιοκτήτης δικαιούτο αποζημίωσης από τον Δήμο, που έπρεπε να καταβληθεί εντός 50 ημερών. Εξαιρούντο της αποζημίωσης από τον Δήμο οι ζημιές που προκαλούνταν από ζώα, καθώς υπεύθυνος θεωρείτο ο βοσκός. Εάν περνούσαν οι 50 μέρες, ο δικαιούχος μπορούσε να στείλει δύναμη χωροφυλάκων για να εισπράξει το ποσό-χρήματα που ο Δήμος είχε δικαίωμα να συγκεντρώσει με έκτακτο έρανο όλων των φορολογούμενων πολιτών.

Ξέρουμε ποιοι τα καίνε

Μερικά χρόνια αργότερα, κρίθηκε αναγκαίο η προστασία των δασών να επεκταθεί και στις περιπτώσεις εμπρησμού. Και τότε φάνηκε, ξεκάθαρα, η ισχυρή επιρροή συμφερόντων στη πολιτική ζωή του 19ου αιώνα. Αφορμή για την έκδοση του νόμου ήταν μια μεγάλη, καταστροφική πυρκαγιά, που εκδηλώθηκε τις πρώτες μέρες του Αυγούστου του 1861, στην περιοχή του Τατοΐου. Η φωτιά κατάκαψε, για τέσσερις μέρες, δένδρα, αγρούς, μελίσσια και σπίτια.

«Αφού επί τέσσαρας ημέρας η κατά το χωριόν Τατόι πυρκαϊά κατέκαυσε δένδρα και αγρούς και μελίσσια και τινάς οικίας και καλύβια, εσβέσθη τέλος πάντων, τη βοηθεία των πυροσβεστών και άλλων στρατιωτών καθώς και πολλών χωρικών συνδραμόντων», έγραφε στις 5 Αυγούστου η εφημερίδα “Αθηνά”, σημειώνοντας ότι οι ζημιές υπολογιζόταν πως ξεπερνούσαν το ένα εκατομμύριο δραχμές, τεράστιο ποσό για την εποχή εκεἰνη.

Την ίδια μέρα η κυβέρνηση του Αθανάσιου Μιαούλη καταθέτει στη Βουλή νομοσχέδιο “περί απαγορεύσεως πυράς εις το δάσος”, το οποίο συζητήθηκε με τη διαδικασία του κατεπείγοντος. Ο εισηγητής υπουργός Οικονομικών Ε. Σίμος μιλώντας στη Βουλή κατά την κατάθεση του νομοσχεδίου ήταν  ξεκάθαρος για τις αιτίες των εμπρησμών.

«Ουδείς εξ υμών αγνοεί τ’ αληθή αίτια, ένεκα των οποίων ως επί το πολύ λαμβάνουσι χώραν εν ώρα θέρους εμπρησμοί, καταστρέφοντες αλληλοδιαδόχως τα ωραιώτερα και χρησιμώτερα της επικρατείας δάση», είπε, προσθέτοντας: «Ποιμένες τινές δια την αναβλάστησιν ολίγου χόρτου και πολλοί των γεωργών για ν’ ανοίξωσι μικράν έκτασιν γης προς καλλιέργειαν βάλλουσι πυρ».

Συνεχίζοντας ανέφερε – ορθώς – ότι για να αντιμετωπιστεί αυτό το φαινόμενο πρέπει να εμποδισθεί ο σκοπός για τον οποίο βάζουν φωτιές, δηλαδή η βόσκηση ή καλλιέργεια (σ.σ. πολλά χρόνια αργότερα θα προστεθεί ως κίνητρο και η οικοδόμηση) και παρουσίασε τις αρχικές διατάξεις του νομοσχεδίου. Σε αυτές προβλεπόταν ρητά ότι απαγορευόταν για 10 χρόνια να χρησιμοποιηθεί η καμένη δασική έκταση ως βοσκοτόπι, ή για καλλιέργεια.

Είναι προφανές ότι μια τέτοια απαγόρευση, που κατά τον 20ο αιώνα θα μπορούσε να επεκταθεί και στην οικοδόμηση καμένων εκτάσεων, θα είχε διασώσει πολλά δάση, αφού αφαιρούσε σημαντικά κίνητρα εμπρησμού, κυρίως γαιοκτημόνων, που είχαν, είτε μεγάλες καλλιέργειες, είτε είχαν ισχυρά κτηνοτροφικά συμφέροντα σε πολλές περιοχές.

Οι αντιδράσεις

Ωστόσο, με την κατάθεση του νομοσχεδίου φάνηκαν οι πρώτες αντιδράσεις. Ορισμένες εφημερίδες, με καυστική αρθρογραφία, κατέκριναν την κυβέρνηση για προχειρότητα, υποστηρίζοντας ότι το νομοσχέδιο συντάχθηκε «εν τη ζάλη της πυρκαγιάς που κατέστρεψε εν των καλλιτέρων δασών της πρωτευούσης». Η ίδια κριτική έγινε από βουλευτές και γερουσιαστές σε τοποθετήσεις τους στις συνεδριάσεις των δύο νομοθετικών Σωμάτων της εποχής, τη Βουλή και τη Γερουσία.

Από τη άλλη πλευρά, ο εισηγητής υπουργός Οικονομικών Ε. Σίμος αρνήθηκε την μομφή, λέγοντας ότι το νομοσχέδιο δεν είναι πρόχειρο και προϊόν θυμού, «αλλά απόρροια μακράς σκέψεως»  και αποτέλεσμα συνεργασίας των καλύτερων νομομαθών. Όμως, οι αντιδράσεις, ενδεχομένως και πολλαπλές παρασκηνιακές πιέσεις για την απαγόρευση εκμετάλλευσης της καμένης έκτασης, έφεραν αποτέλεσμα.

Φωτογραφικές απαλλαγές όσων είχαν συμφέροντα

Κατά τη συζήτηση στη Βουλή ο υπουργός Οικονομικών “απάλυνε” την παραπάνω διάταξη αποδεχόμενος τροπολογία, που επέτρεπε την αξιοποίηση καμένων ιδιωτικών δασών για καλλιέργεια με άδεια της αρμόδιας αρχής, η οποία όπως φαίνεται δεν ήταν και δύσκολο να εξασφαλιστεί…

Στη Γερουσία η διάταξη “χαλάρωσε” ακόμα περισσότερο με την προσθήκη ότι η εξαίρεση θα δινόταν εάν ο ιδιοκτήτης δεν κρινόταν ως υπαίτιος του εμπρησμού, ανεξάρτητα εάν διαπιστωνόταν να ευθύνεται για τη φωτιά κάποιος εργαζόμενος σε αυτόν, ή συγγενής του… Με άλλο άρθρο, αρχικά, ο ιδιοκτήτης καθίστατο υπεύθυνος εμπρησμού, ακόμα και εάν αυτός είχε προκληθεί από συγγενή του ή εργαζόμενο σε αυτόν. Αυτό το άρθρο απαλείφθηκε εντελώς.

Έτσι, διαμορφώθηκε το τελικό κείμενο του νόμου, ο οποίος φέρει σφραγίδα με ημερομηνία 10 Αυγούστου 1861 και έχει την υπογραφή της Αμαλίας, που εκτελούσε χρέη αντιβασίλισσας λόγω απουσίας του Όθωνα. Την επόμενη μέρα ο νόμος ΧΠ’ “Περί εμπρησμού των δασών” δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Πολύ πιο “χαλαρός” απ’ όσο προβλεπόταν αρχικά! Χάριν των συμφερόντων μεγαλοτσιφλικάδων της εποχής…