Από την επιδοματική πολιτική σε μια εθνική στρατηγική για το δημογραφικό

Αντί το δημογραφικό να αποτελεί αντικείμενο μιας υπερκομματικής εθνικής στρατηγικής με ορίζοντα δεκαετιών, περιορίζεται συχνά σε συζητήσεις περί επιδομάτων, φορολογικών κινήτρων ή στεγαστικών προγραμμάτων. Προφανώς, όλα αυτά είναι χρήσιμα. Καμία οικογένεια δεν θα αρνηθεί την κρατική αρωγή. Ωστόσο, εάν το πρόβλημα ήταν αποκλειστικά οικονομικό, τότε θα έπρεπε οι πλουσιότερες κοινωνίες της Ευρώπης να παρουσιάζουν τους υψηλότερους δείκτες γεννητικότητας, αλλά συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.

Το δημογραφικό δεν είναι μόνο δημοσιονομικό πρόβλημα. Είναι ζήτημα προσδοκίας για το μέλλον, πολιτισμού, συλλογικής αυτοπεποίθησης και κοινωνικής οργάνωσης. Στο σημείο αυτό οφείλω να δηλώσω ότι δεν είμαι ειδικός επί του δημογραφικού και ότι όσο περισσότερο μελετώ τις διάφορες πτυχές του τόσο περισσότερα ερωτήματα γεννώνται. Συνέχεια ανακαλύπτω παραμέτρους που δεν είχα φανταστεί ή εξετάσει.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat και του ΟΗΕ, η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις πλέον γερασμένες κοινωνίες της Ευρώπης, με διάμεση ηλικία 47,2 έτη το 2025. Ο δείκτης γονιμότητας της χώρας βρίσκεται περίπου στο 1,2 – 1,3 παιδιά ανά γυναίκα, πολύ χαμηλότερα από το 2,1 που απαιτείται για την αναπλήρωση των γενεών. Επιπρόσθετα, σύμφωνα με εκτιμήσεις, το εργατικό δυναμικό της χώρας αναμένεται να μειωθεί δραστικά τις επόμενες δεκαετίες, γεγονός που θα επηρεάσει όχι μόνο την οικονομία αλλά και την εθνική άμυνα, καθώς και τη βιωσιμότητα των κοινωνικών συστημάτων. Το δημογραφικό δεν είναι μόνο ζήτημα αριθμών, αλλά παραγωγικού μοντέλου, κοινωνικής συνοχής και εθνικής συνέχειας.

Ένα από τα επιχειρήματα που προβάλλονται είναι ότι η Ελλάδα μπορεί να αντισταθμίσει μέρος της δημογραφικής συρρίκνωσης μέσω της επιστροφής όσων μετανάστευσαν κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης. Εκτιμάται ότι η προσδοκία αυτή είναι πιθανότατα υπεραισιόδοξη. Περισσότερο από μία δεκαετία μετά το μεγάλο μεταναστευτικό κύμα της περιόδου 2010 – 2016, πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους έχουν ενσωματωθεί στις χώρες υποδοχής. Δημιούργησαν οικογένειες, απέκτησαν επαγγελματική σταθερότητα και σταδιοδρομία, ανέλαβαν οικονομικές υποχρεώσεις και τα παιδιά τους μεγαλώνουν σε διαφορετικά εκπαιδευτικά συστήματα και πολιτισμικά περιβάλλοντα.

Για πολλούς εξ αυτών, η Ελλάδα είναι η χώρα διαμονής των οικείων τους και επιθυμητός προορισμός διακοπών, αλλά όχι το μέρος δημιουργίας του επαγγελματικού και οικογενειακού μέλλοντός τους. Ίσως επαναπατρισθούν με τη συνταξιοδότησή τους, αλλά τότε μάλλον δεν θα τους έχει ανάγκη η πατρίδα. Τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι δεν πρέπει να υπάρξουν πολιτικές επαναπατρισμού και προσέλκυσής τους. Όμως μια σοβαρή μακροπρόθεσμη εθνική στρατηγική για το δημογραφικό δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά σε μια εξέλιξη που δύσκολα θα λάβει μαζικές διαστάσεις.

Δημογραφικό και εργασία

Από την άλλη πλευρά, η Ελλάδα αντιμετωπίζει ήδη σοβαρές ελλείψεις εργατικού δυναμικού στη γεωργία, την κτηνοτροφία, τον τουρισμό, τον κατασκευαστικό τομέα και άλλους παραγωγικούς κλάδους. Ως αιτίες προβάλλονται οι χαμηλοί μισθοί, οι μικρές έως ανύπαρκτες προοπτικές ανέλιξης, η τρυφηλότητα των νέων γενεών και η αλλαγή των πολιτισμικών προτύπων. Η προτεινόμενη εύκολη λύση είναι η αύξηση των αποδοχών.

Σε ορισμένες περιπτώσεις αυτό ισχύει, ωστόσο η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Πολλά αγαθά και υπηρεσίες χαρακτηρίζονται από χαμηλή προστιθέμενη αξία, ενώ υφίστανται τον διεθνή ανταγωνισμό λόγω παγκοσμιοποίησης και άρσης των προστατευτικών φραγμών. Επιπρόσθετα, οι πολιτικές της ΕΕ, το υψηλό κόστος ενέργειας, η ευκολία διακίνησης των εισαγομένων προϊόντων και η ανάγκη διατήρησης προσιτών (βλέπε χαμηλών) τιμών για απόκτησή τους από ένα φτωχοποιούμενο καταναλωτικό κοινό, δεν επιτρέπουν θεαματικές αυξήσεις αποδοχών χωρίς να τεθεί σε κίνδυνο η βιωσιμότητα των επιχειρήσεων που τα παράγουν – παρέχουν.

Επιπλέον, οι νέες και νέοι με δεξιότητες και γνώσεις ξένων γλωσσών, διαθέτουν τη δυνατότητα ανεμπόδιστης μετοίκησης για εργασία εντός της ΕΕ και υπό προϋποθέσεις σε μέρη με καλύτερες εργασιακές προοπτικές (πχ ΗΠΑ, χώρες του Κόλπου, κλπ). Σε πολλές περιπτώσεις αξιοποιούν ήδη υπάρχοντα συγγενικά και φιλικά δίκτυα από προηγούμενα κύματα μετανάστευσης που διευκολύνουν την ένταξή τους.

Κατά συνέπεια, η Ελλάδα θα συνεχίσει να χρειάζεται μεταναστευτικό εργατικό δυναμικό. Άρα, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει μετανάστευση, αλλά ποια μετανάστευση θέλουμε. Εννοείται ότι το παρόν άρθρο δεν ασχολείται με την αντιμετώπιση και χειρισμό της παράνομης μετανάστευσης, καθόσον πρόκειται για εξαιρετικά πολύπλοκο θέμα. Γενικά να ειπωθεί ότι για τον συντάκτη απαιτούνται αυστηρότερες πολιτικές από τις εφαρμοζόμενες. Επίσης εκτιμάται ότι πρέπει να τεθεί στη δημόσια συζήτηση και το ενδεχόμενο αναγκαστικού επαναπατρισμού όσων διαμένουν παράνομα στη χώρα πριν τα πρόσφατα γεγονότα του Μπέλφαστ γίνουν μέρος και της Ελληνικής πραγματικότητας.

Η τεχνολογία ως σύμμαχος

Ωστόσο, ακόμη και μια επιτυχημένη μεταναστευτική πολιτική δεν αρκεί για το δημογραφικό. Η μεγάλη μεταβλητή των επόμενων δεκαετιών είναι η τεχνολογία. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, η ρομποτική και η αυτοματοποίηση αναμένεται να μετασχηματίσουν μεγάλο μέρος της παραγωγής και των υπηρεσιών. Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πόσες θέσεις εργασίας θα χαθούν ή θα δημιουργηθούν, γνωρίζουμε όμως ότι η σχέση μεταξύ πληθυσμού και παραγωγικής ικανότητας θα είναι διαφορετική από ό, τι στον 20ο αιώνα. Η Ελλάδα οφείλει να επενδύσει εγκαίρως στις νέες τεχνολογίες, ώστε να μειώσει την εξάρτησή της από την εισαγωγή μεγάλου αριθμού ανειδίκευτων ή χαμηλών προσόντων εργαζομένων. Το δημογραφικό δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με τα εργαλεία του 1950 σε έναν κόσμο του 2050.

Μετανάστευση ή Ενσωμάτωση;

Το κυρίαρχο λάθος των πολιτικών και οικονομικών ελίτ στην Ελλάδα και την ΕΕ είναι ότι αντιμετωπίζουν τη μετανάστευση αποκλειστικά ως οικονομικό ζήτημα και θέμα ατομικών και όχι κοινωνικών δικαιωμάτων. Η εμπειρία δείχνει ότι η αδιάκριτη εισαγωγή εργατικού δυναμικού δεν οδηγεί αυτομάτως σε ενσωμάτωση, μια έννοια η οποία δυστυχώς έχει δαιμονοποιηθεί στις δυτικές κοινωνίες. Ωστόσο, όλες οι επιτυχημένες μεταναστευτικές πολιτικές της Ιστορίας βασίσθηκαν ακριβώς σε αυτήν. Στην αποδοχή κοινών κανόνων συμβίωσης, γλώσσας και σεβασμού σε θεσμούς και δικαιικά συστήματα.

Αντίθετα, τα ιδεολογήματα περί πολυπολιτισμικότητας σε πλείστες περιπτώσεις δημιούργησαν παράλληλες κοινωνίες, που οδήγησαν σε αυξημένες εντάσεις, θύλακες γκετοποίησης, καθώς και προβλήματα ασφάλειας και δημόσιας τάξης. Η Ελλάδα δεν μπορεί να αγνοεί αυτά τα ζητήματα αλλά δεν επιτρέπεται να παραβλέψει και τις ανάγκες της οικονομίας. Χρειάζεται λοιπόν μια πολιτική που να συνδυάζει τη νόμιμη μετανάστευση με τη σταδιακή ενσωμάτωση και αφομοίωση όσων επιθυμούν πραγματικά να καταστούν μέλη της Ελληνικής κοινωνίας.

Μια Ελληνική «Πράσινη Κάρτα»

Στο παραπάνω πλαίσιο θα μπορούσε να θεσπιστεί ένα σύστημα επιλογής οικονομικών μεταναστών κατά τα πρότυπα του προγράμματος χορήγησης Πράσινης Κάρτας των ΗΠΑ, προσαρμοσμένου στις δικές μας ανάγκες. Η διαδικασία θα βασίζεται σε ένα σύστημα ποσοστώσεων ανά εθνοτική – φυλετική ομάδα, ώστε να μην παρατηρούνται φαινόμενα δημιουργίας συμπαγών πληθυσμιακών ομάδων σε μια περιοχή. Εκεί υπεισέρχεται ο ρόλος του «επιτελικού κράτους».

Τον πρώτο λόγο θα έχει το Υπουργείο Εσωτερικών, το οποίο κάθε χρόνο θα καθορίζει τον αριθμό των ατόμων που μπορεί να απορροφήσει η χώρα χωρίς να διαταραχθεί η κοινωνική συνοχή. Σε συνεργασία με την Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδος (ΚΕΔΕ) θα προσδιορίζονται οι περιοχές εγκατάστασης με βάση τις διαθέσιμες θέσεις εργασίας, τις στεγαστικές δυνατότητες, το μέγεθος των τοπικών κοινωνιών και την αποφυγή γκετοποίησης των μεταναστών.

Οι διαθέσιμες θέσεις θα αναρτώνται σε ειδική πολύγλωσση διαδικτυακή πλατφόρμα του Υπουργείου Εξωτερικών, το οποίο θα έρχεται σε επαφή με τις κατά τόπους αρχές μέσω των διπλωματικών αποστολών του. Έτσι ο κάθε ενδιαφερόμενος θα μπορεί να πληροφορηθεί τις διαθέσιμες θέσεις εργασίας, τις περιοχές που αναζητούν νέους κατοίκους και τις υποχρεώσεις που πρόκειται να αναλάβει. Με αυτόν τον τρόπο η μετανάστευση θα μετατραπεί από ανεξέλεγκτη διαδικασία σε οργανωμένη κρατική πολιτική.

Στο όλο πρόγραμμα θα εμπλέκεται ενεργά το Υπουργείο Παιδείας, το οποίο θα οργανώνει τμήματα ενηλίκων – ανηλίκων για την εκμάθηση της Ελληνικής γλώσσας, λαϊκής κουλτούρας και πολιτισμού, με σκοπό την ομαλότερη προσαρμογή των εισερχομένων. Μάλιστα η επιτυχής και συνεχής παρακολούθηση των σχετικών μαθημάτων θα πρέπει να είναι υποχρεωτική για την εξέταση οποιουδήποτε αιτήματος χορήγησης ιθαγένειας.

Ομοίως τα Υπουργεία Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Οικονομικών, Υγείας, Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης θα εμπλέκονται για την άμεση και χωρίς καθυστερήσεις χορήγηση των απαιτούμενων πιστοποιητικών – αριθμών (Προσωπικός Αριθμός, ΑΦΜ, ΑΜΚΑ, κλπ), ώστε να διασφαλίζεται η νομιμότητα. Ιδανικά θα δημιουργηθούν εξειδικευμένα τμήματα στα κατά τόπους ΚΕΠ, με σκοπό τη γρήγορη διεκπεραίωση των υποθέσεων (one-stop-shop).

Θα πρέπει στους νεοεισερχόμενους να εμπεδωθεί το συναίσθημα ότι από τη στιγμή που επιλέγονται να εισέλθουν στη χώρα, αυτόματα υπογράφουν ένα άτυπο κοινωνικό συμβόλαιο, σύμφωνα με το οποίο η τήρηση από τη μεριά τους των νόμων της χώρας και η ενσωμάτωση στις τοπικές κοινωνίες, θα συνεπάγεται την προστασία τους από το κράτος δικαίου, όπως και των γηγενών.