Πυρκαγιές: Συμμετοχή στην πυρόσβεση αντί καθολικής εκκένωσης

Προτείνουμε να μελετηθεί και να οργανωθεί η αναγκαία μετάβαση από την αποκλειστική εξάρτηση από τις κρατικές δυνάμεις, σε ένα συμμετοχικό σύστημα εθνικής κοινωνικής ευθύνης και ανθεκτικότητας, στο οποίο η οργανωμένη Πολιτεία διατηρεί τον ενιαίο επιχειρησιακό σχεδιασμό και συντονισμό, ενώ παράλληλα κινητοποιείται και αξιοποιείται υπεύθυνα το σύνολο των κοινωνικών δυνάμεων. Η ανάγκη αποδεικνύεται αδήριτη.

Σε αυτό το πλαίσιο, κάθε κοινότητα, κάθε ενορία, κάθε συνεταιρισμός, κάθε επιχείρηση και κάθε πολίτης, μπορούν, οφείλουν, δικαιούνται να έχουν μέσα σε σαφώς καθορισμένους ρόλους, συγκεκριμένες ευθύνες και κατάλληλη εκπαίδευση, να συμβάλουν ενεργά στην προστασία του τόπου τους, της ανθρώπινης ζωής, του φυσικού περιβάλλοντος και της πατρίδας.

Η πρόταση αυτή αντιμετωπίζει την πυροπροστασία όχι μόνο ως ζήτημα κρατικής οργάνωσης, αλλά και ως ευκαιρία αναγέννησης της κοινωνικής συμμετοχής, της συλλογικής ευθύνης και της έμπρακτης αλληλεγγύης. Γιατί μια κοινωνία που οργανώνεται για να προστατεύσει τον τόπο της γίνεται ταυτόχρονα πιο συνεκτική, πιο υπεύθυνη και πιο ανθεκτική απέναντι σε κάθε μεγάλη απειλή και κίνδυνο.

Αναγκαστικά, στρατηγικοί εταίροι σε αυτήν την στρατηγική πρέπει να είναι η πολιτεία, το υπουργείο πολιτικής προστασίας, η πυροσβεστική υπηρεσία, το υπουργείο εσωτερικών, το υπουργείο αγροτικής ανάπτυξης, αλλά και η Εκκλησία της Ελλάδος και η πανελλαδική δομή της.

Η οργάνωση της κοινωνικής συμμετοχής μπορεί να δομείται εκ των κάτω: Από το επίπεδο της γειτονιάς, της κοινότητας, της ενορίας, του δήμου, με στόχο την ανάληψη κοινωνικής και ατομικής ευθύνης, δυνατότητα άμεσης τοπικής επέμβασης και αξιοποίηση όλων των κοινωνικά  διαθέσιμων μέσων (υπάρχουν τεράστια μέσα που μένουν αναξιοποίητα).

Η διεθνής εμπειρία κοινωνικής συμμετοχής

Το θέμα που καλούμε να συζητηθεί δεν αποτελεί ούτε πρωτότυπη ούτε επαναστατική πρόταση. Αποτελεί θέμα παγκόσμιου διαλόγου, διεθνών φορέων και οργανισμών για την αντιμετώπιση κρίσεων και καταστροφών. Υπάρχουν καταγεγραμμένα πετυχημένα διεθνή παραδείγματα. Το τραγικό και απογοητευτικό είναι ότι εμείς αρνούμαστε να λάβουμε υπ’ όψιν αυτά τα παραδείγματα…  Ίσως  γιατί ακόμα επιμένομε να θεωρούμε πανάκεια την περιθωριοποίηση της κοινωνίας, της ιδιωτικής πρωτοβουλίας.

Τα μοντέλα κοινωνικής συμμετοχής με την καλύτερη διεθνή παραδοχή απόδοσης θεωρούνται  της Ιαπωνίας, της Κούβας, το Μπανγκλαντές, της Αυστραλίας, που μοιράζονται ένα κοινό στοιχείο ανεξαρτήτως κυρίαρχης πολιτικής φιλοσοφίας:  Μοιράζονται επένδυση στην πρόληψη, μόνιμη επένδυση σε δομές πριν την εμφάνιση της καταστροφής, δομές  έτοιμες να αντιμετωπίσουν την καταστροφή σε επίπεδο γειτονιάς, όχι  μόνον σε επιχειρησιακό σχεδιασμό που ενεργοποιείται μόνο την ώρα της κρίσης.

Διεθνή καλά παραδείγματα

1) Αυστραλία (RFS) — Το μοντέλο της “παράλληλης επαγγελματικής δομής”

Η ιδιαιτερότητα εδώ είναι ότι ο εθελοντής δεν είναι βοηθός του επαγγελματία, είναι ισότιμος επιχειρησιακός κρίκος. Οι τοπικές ταξιαρχίες (brigades) έχουν δικό τους αρχηγό, δικά τους οχήματα (ιδιοκτησία της ταξιαρχίας, όχι δανεικά), δική τους ιεραρχία βαθμών, και σε πολλές αγροτικές περιοχές είναι η μόνη διαθέσιμη δύναμη — ο επαγγελματίας πυροσβέστης απλώς δεν υπάρχει εκεί.

Αυτό δημιουργεί ένα καθεστώς θεσμικής ισοτιμίας της κοινωνικής συμμετοχής: ο εθελοντής δεν καλείται “όταν χρειαστεί”, αλλά είναι μόνιμα εγγεγραμμένος στο επιχειρησιακό σχέδιο της περιοχής του, με προκαθορισμένο ρόλο, βάρδιες, και νομική κάλυψη ισοδύναμη του επαγγελματία. Το τίμημα είναι ότι απαιτεί δεκαετίες θεσμικής συνέχειας για να χτιστεί —δεν εισάγεται εν μία νυκτί.

2) Πορτογαλία (Bombeiros Voluntários) — Το μοντέλο της “κοινοτικής ιδιοκτησίας”

Στην Πορτογαλία η ιδιαιτερότητα έχει ιστορικές ρίζες: Τα ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΠΡΟΣΒΕΣΤΙΚΑ ΣΩΜΑΤΑ  δεν δημιουργήθηκαν από το κράτος και μοιράστηκαν στις κοινότητες. Δημιουργήθηκαν από τις ίδιες τις κοινότητες τον 19ο αιώνα και το κράτος αργότερα τα χρηματοδότησε και τα εποπτεύει. Κάθε corpo de bombeiros είναι νομικά ένωση/σωματείο (associação), όχι κρατική υπηρεσία, με δικό του διοικητικό συμβούλιο εκλεγμένο από μέλη της κοινότητας.

Αυτό σημαίνει ότι η αίσθηση “ιδιοκτησίας” του σώματος από την τοπική κοινωνία είναι πολύ ισχυρότερη —ο σταθμός πυροσβεστικής είναι σαν την εκκλησία του χωριού, θεσμός ταυτότητας, όχι απλώς υπηρεσία. Βέβαια, εξαρτάται πολύ από την τοπική οικονομική βιωσιμότητα, με αποτέλεσμα μεγάλες ανισότητες ποιότητας ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς δήμους. Με άλλα λόγια, η Πορτογαλία θαυματουργεί στηριγμένη σε κοινοτικούς θεσμούς  στους οποίους η Ελληνική κοινωνία έχει μεγαλουργήσει.

3) Ιαπωνία (Jishu Bosai Soshiki) — Το μοντέλο της “προ-καταγεγραμμένης καθημερινότητας”

Η πιο ριζική ιδιαιτερότητα  της ΙΑΠΩΝΊΑΣ:  Το Ιαπωνικό κοινωνικό σώμα παρέμβασης στην περίπτωση πυρκαγιάς δεν είναι  απλά αντιπυρικό σώμα δράσης αλλά αποτελεί μέρος μια προ-σχεδιασμένης αρχιτεκτονικής κοινωνικής συμμετοχής.

Κάθε γειτονιά (τυπικά 100-300 νοικοκυριά) έχει καταγεγραμμένο, εκ των προτέρων, ποιος κάνει τι σε περίπτωση καταστροφής: ποιος ελέγχει ηλικιωμένους μονήρεις κατοίκους, ποιος κλείνει παροχές αερίου, ποιος ανοίγει την αποθήκη εξοπλισμού, ποιος συντονίζει με το σχολείο-καταφύγιο.

Δεν βασίζεται σε ενθουσιασμό εθελοντισμού τη στιγμή της κρίσης, αλλά σε τακτικές, θεσμοθετημένες ασκήσεις (bousai kunren) που γίνονται σε προγραμματισμένες ημερομηνίες κάθε χρόνο σε επίπεδο γειτονιάς, σχολείου, εργασιακού χώρου. Το αποτέλεσμα είναι ότι σε μια πραγματική καταστροφή, ο κόσμος δεν αυτοσχεδιάζει — εκτελεί κάτι που έχει ήδη “παίξει” δεκάδες φορές. Είναι το πιο απαιτητικό μοντέλο σε πολιτισμική συνέπεια (πειθαρχία, επανάληψη) και το λιγότερο εξαρτημένο από ατομικό ηρωισμό.

4) Ελβετία (Zivilschutz) — Το μοντέλο της “καθολικής υποχρέωσης”

Μοναδική ιδιαιτερότητα: Δεν είναι εθελοντισμός, είναι θητεία. Κάθε άνδρας πολίτης οφείλει είτε στρατιωτική είτε πολιτική-άμυνας υπηρεσία, με αποτέλεσμα η κοινωνία να διαθέτει μόνιμα ένα τεράστιο, ανανεούμενο απόθεμα εκπαιδευμένων πολιτών, οργανωμένο σε καντονικό επίπεδο με υλικοτεχνική υποδομή (καταφύγια, αποθήκες) διάσπαρτη σε κάθε κοινότητα.

Το πλεονέκτημα είναι η προβλεψιμότητα του αριθμού και της εκπαίδευσης — δεν εξαρτάται από τη διάθεση συμμετοχής. Το μειονέκτημα είναι ότι δημιουργεί λιγότερο “ζεστή” σχέση πολίτη-θεσμού απ’ ό,τι ο εθελοντισμός — είναι υποχρέωση, όχι επιλογή, άρα λιγότερο βαθιά εσωτερικευμένη.

5) Ισραήλ (Home Front Command) — Το μοντέλο της “διπλής χρήσης”

Η ιδιαιτερότητα εδώ είναι ότι ο μηχανισμός σχεδιάστηκε αρχικά για πολεμική απειλή (βομβαρδισμοί, πυραυλικές επιθέσεις) και μετά προσαρμόστηκε και σε φυσικές καταστροφές. Αυτό σημαίνει άκρως στρατιωτικοποιημένη ιεραρχία διοίκησης, ενιαία κεντρική εντολή (ένα Command, όχι αποκεντρωμένες κοινότητες), αλλά και εξαιρετικά γρήγορη κινητοποίηση, αφού βασίζεται σε λογική “γενικής επιστράτευσης”.

Η ιδιομορφία: Πρόκειται για  ένα μοντέλο φτιαγμένο για απειλή με σαφή προειδοποίηση (σειρήνες, γνωστός εχθρός) δεν μεταφέρεται αυτόματα σε απειλή χωρίς προειδοποίηση όπως μια αιφνίδια πυρκαγιά — γι’ αυτό και το Ισραήλ διατηρεί παράλληλα ξεχωριστές πολιτικές φρουρές γειτονιάς.

6) Κούβα (Defensa Civil) — Το μοντέλο της “κρατικής επιβολής με λαϊκή εκτέλεση”

Το πιο αντιφατικό εκ πρώτης όψεως, αλλά αποτελεσματικό μοντέλο: αυστηρή, κεντρικά σχεδιασμένη εντολή (ποιος εκκενώνεται, πότε, πού) που όμως εκτελείται μέσω πυκνού δικτύου τοπικών υπευθύνων —σε κάθε τετράγωνο, σχολείο, εργοστάσιο, υπάρχει ονομαστικά ορισμένος υπεύθυνος. Η αποτελεσματικότητα δεν προέρχεται από την ελευθερία επιλογής των πολιτών, αλλά από τη συνδυασμένη ισχύ κρατικής εξουσίας + προσωπικής γνώσης προσωπικής και συλλογικής της γειτονιάς.

Η ιδιαιτερότητα-δίδαγμα: δείχνει ότι “λαϊκή συμμετοχή” δεν χρειάζεται να είναι φιλελεύθερη/εθελοντική για να λειτουργεί — μπορεί να είναι υποχρεωτική αλλά αποκεντρωμένη στην εκτέλεση, κι αυτό αρκεί για να σώσει ζωές σε τυφώνες.

7) Μπανγκλαντές (CPP) — Το μοντέλο της “τοπικής αξιοπιστίας”

Ιδιαιτερότητα: οι 76.000 εθελοντές δεν είναι τεχνοκράτες αλλά κάτοικοι του ίδιου χωριού, μισοί γυναίκες, επιλεγμένοι ακριβώς επειδή τους γνωρίζει και τους εμπιστεύεται η κοινότητα — άρα η προειδοποίηση δεν έρχεται ως απρόσωπη κρατική ανακοίνωση αλλά από πρόσωπο που ξέρεις. Αυτό λύνει το κλασικό πρόβλημα “οι άνθρωποι δεν πιστεύουν την προειδοποίηση εκκένωσης” — η εμπιστοσύνη είναι προσωπική, όχι θεσμική.

8) Ολλανδία (Waterschappen) — Το μοντέλο της “αυτοδιοικούμενης φορολογικής εξουσίας”

Η πιο ριζική θεσμική ιδιαιτερότητα απ’ όλα τα παραδείγματα: πρόκειται για φορείς με δική τους φορολογική εξουσία, ανεξάρτητοι από την κεντρική διοίκηση, που υπάρχουν αποκλειστικά για τη διαχείριση του νερού εδώ και αιώνες. Δεν είναι “εθελοντισμός” με τη σύγχρονη έννοια, αλλά θεσμοθετημένη αυτοδιαχείριση κινδύνου από όσους ζουν άμεσα εκτεθειμένοι σε αυτόν.

Το ζητούμενο δεν είναι να δώσαμε μια έκθεση ιδεών για το ξεκίνημα, την χάραξη αυτής της αναγκαίας στρατηγικής. Είμαι βέβαιος ότι υπάρχουν, ότι μπορούν να υπάρξουν προτάσεις. Και αν ανοίξει ο διάλογος, με χαρά να συμμετέχομε.