Σιναϊτικά χειρόγραφα σε μία γλώσσα που δεν υπάρχει πια

Αρχικά να επισημάνουμε ότι τα χειρόγραφα του Σινά, 9ου και 10ου αιώνος, που εξετάζουμε στο άρθρο αφορούν στην Αλβανία του Καυκάσου και όχι της Βαλκανικής. Όλα ξεκίνησαν περίπου προ πεντηκονταετία (1975) σε κρύπτη της Ιεράς Μονής της Αγίας Αικατερίνης του Σινά, όπου από (πιθανών) ένα τυχαίο γεγονός ήρθαν στο φως άγνωστα έως τότε χειρόγραφα, σχετικά με την Γεωργιανή Χριστιανική γραμματεία.

Η σχέση της Μονής με τον Ιβηρικό Κόσμο ήταν πρώιμη. Ωστόσο, από τον 9ο αιώνα αναπτύσσεται με ιδιαίτερο δυναμισμό η παρουσία Γεωργιανών μοναχών, που συνεχίζεται εντατικά έως και τον 16ο αιώνα. Ως εκ τούτου, στο πλούσιο αρχείο της Μονής διασώζονται πληθώρα ευρημάτων στην Γεωργιανή γλώσσα, όπως και στα Αρμενικά κ.α. Τα κείμενα είτε είχαν μεταφραστεί αλλού και μεταφέρθηκαν για τις ανάγκες των εν τω Σινά παρεπιδημούντων Γεωργιανών πατέρων, ή αποτελούν προϊόν της πνευματικής τους ενασχόλησης στην Μονή.

Από την πλευρά του επιστημονικού κόσμου της Γεωργίας και της τσαρικής Ρωσίας, εκδηλώνεται έντονο ενδιαφέρον κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Ωστόσο, η ανακάλυψη των νέων χειρογράφων το 1975 από τον Μοναχό Δημήτριο, μετέπειτα Μητροπολίτη Αργυροκάστρου (2006-2025), αναζωπύρωσε την επιστημονική έρευνα που συνεχίζεται μέχρι και σήμερα.

Από την πλευρά της Αδελφότητας των Σιναίων Πατέρων υπήρξε εξ’ αρχής ένα πνεύμα συνεργασίας και διευκόλυνσης για τους Γεωργιανούς επιστήμονες, συντηρητές κι ερευνητές που μεταβαίνουν κατά διαστήματα στο Σινά, στα πλαίσια του σχετικού Μνημονίου Συνεργασίας με το Πατριαρχείο της Γεωργίας και την Ακαδημία Επιστημών της Τιφλίδας. Εξάλλου, η περιορισμένη γνώση της γεωργιανής γλώσσας και του αλφαβήτου της, επιβάλει την συνεχή παρουσία εγχώριων επιστημόνων.

Aπό πλευράς του Ιερομονάχου Δημητρίου – ως Βιβλιοφύλαξ της Μονής – είχε γίνει προκαταρκτική εργασία για την καταγραφή και την πρώτη περιποίηση των χειρογράφων, σε πλήρεις σελίδες (πάπυροι και μεμβράνη). Στη συνέχεια εφαρμόστηκαν οι επιβεβλημένες τεχνικές και επιστημονικές μέθοδοι για την συντήρηση τους, την ανάγνωση και κυρίως την ψηφιοποίηση τους, ώστε να προσφερθούν στο ευρύτερο ενδιαφερόμενο κοινό.

Τα χειρόγραφα στην αλβανική

Το εντελώς απροσδόκητο νέο στοιχείο που προέκυψε από τα ανευρεθέντα (το 1975) γεωργιανά χειρόγραφα αφορούν στους Κώδικες Sin.Geo.N.13 και Sin.Geo.N.55. Ο πρώτος ανευρέθηκε παλίμψηστος. Εκ των χειρογράφων που βρέθηκαν σε κρύπτη μερικά θεωρήθηκαν ότι ήταν Αρμενικά. Ωστόσο, μετά την έλευση των επιστημόνων από την Γεωργία, αποσαφηνίστηκε ότι πρόκειται για μια παλαιότερη γραφή της Γεωργιανής.

Ωστόσο, το ενδιαφέρον είναι εδώ: Προκύπτει, λοιπόν, ότι η πρώτη γραφή στο Sin.Geo.N.13 είναι στην Αλβανική του Καυκάσου! Η εν Καυκάσω Αλβανία υπήρξε χριστιανικό κράτος στην βορειοανατολική πλευρά της Υπερκαυκασίας, που αρχίζει να χάνεται στις ιστορικές αναφορές με τις επιδρομές των Αράβων.

Η γλώσσα τους, η οποία επί το πλείστον χάνεται, είναι αυτή των Udi – που μιλάει μία μικρή πληθυσμιακή ομάδα στη Γεωργία και στο Αζερμπαϊτζάν – και υποτίθεται ότι είναι διάδοχος ή συγγενής της Καυκάσιας Αλβανικής. Μάλιστα, φαίνεται ότι είχε αφήσει γραπτό ίχνος και μάλιστα ανεπτυγμένης φιλολογίας, στο Σινά!

Οι κώδικες Sin.Geo.N.13 και Sin.Geo.N.55 είναι μάλλον τα πρώτα χειρόγραφα στα οποία διασώζονται κείμενα στην αλβανική γλώσσα του Καυκάσου. Το 1948-52 αρχαιολόγοι στο έδαφος του Αζερμπαϊτζάν εντόπισαν υλικό επιγραφικών μνημείων, πλην όμως ελάσσονος σημασίας σε σχέση με τα χειρόγραφα του Σινά. Οι Γεωργιανοί γλωσσολόγοι επιστήμονες κατάρτισαν και τετράγλωσσο Λεξικό (Γεωργιανά – Αλβανικά – Ελληνικά – Αγγλικά) προς ανάγνωση και ερμηνεία των σχετικών γραπτών Κωδίκων. Ο καθηγητής Ζ. Αλεξίτζε (Ινστιτούτο Χειρογράφων Τιφλίδας) έχει τεκμηριώσει ότι το σωζόμενο αλβανικό κείμενο αφορά σε αναγνώσματα της Καινής Διαθήκης.

Η μετοίκηση από τον Καύκασο στη Βαλκανική

Την ιστορική σύμπτωση της σχεδόν πλήρους εξαφάνισης πληροφοριών για το Βασίλειο της Ιβηρικής Αλβανίας, με ταυτόχρονη ωστόσο αναφορά σε Αλβανούς στην Βαλκανική κατά τον 10ο προς 11ο αιώνα – χάνονται επί το πλείστον και οποιεσδήποτε πληροφορίες για τους Ιλλυριούς, ενώ πληθωρική είναι πλέον η παρουσία των Νότιων Σλάβων στην Χερσόνησο – επικαλούνται ορισμένοι ιστορικοί και ανθρωπολόγοι ως επιχείρημα για την προσέλευση και καταγωγή των Βαλκάνιων Αλβανών.

Η δε γλωσσολογική ερμηνευτική συνάφεια σημαντικού μέρους του αλβανικού και ρουμανικού λεξιλογίου χρησιμοποιείται επίσης ως “απόδειξη” διαμόρφωσης της Αλβανικής των Βαλκανίων, κατά την παρά τω Δούναβη μετακίνηση τους. Προφανώς οι ίδιοι – οι σύγχρονοι Αλβανοί στη Χερσόνησο του Αίμου (γνωστή και ως Ελληνική Χερσόνησο) – στα πλαίσια της γνωστής διαδικασίας περί τεκμηρίωσης τους ως “αυτόχθονα και αρχαιότερου λαού της περιοχής”, απορρίπτουν μετά βδελυγμίας κάθε τέτοια υπόθεση, έστω και ως βάση επιστημονικής διερεύνησης.

Παρότι ο κομμουνιστής “εθνάρχης” των Αλβανών Ενβέρ Χότζα, θέλοντας να καλοπιάσει τον Γεωργιανό ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης Στάλιν, έκανε το 1948 μία σχετική νύξη φυλετικής συγγένειας, δεν υπήρξε συνέχεια επιστημονικής έρευνας, πόσο μάλλον τεκμηρίωσης.

Στους κόλπους, όμως, της σχετικής με το ιστορικό-εθνολογικό αντικείμενο επιστημονικής κοινότητας του Βελιγραδίου και Σκοπίων – με ανάλογη μάλιστα απήχηση και στην δυτική Ευρώπη – είναι ισχυρή η πεποίθηση ότι μετά τις εξελίξεις στην Υπερκαυκασία, ευάριθμος κοινότητα των γηγενών εκεί Αλβανών εγκαταστάθηκε στην Βαλκανική και την Σικελία και Νότια Ιταλία!

Την Κυριακή οι Ορθόδοξοι των περιοχών της ιστορικής Μητροπόλεως Αργυροκάστρου τελούν το Ετήσιο Μνημόσυνο για τον μακαριστό επίσκοπο τους, κυρό Δημήτριο. Αντί άλλης αναφοράς στη μνήμη του, ως ταπεινού και συνεπούς συνεργάτη του Αρχιεπισκόπου Αναστασίου – συνεπώς και στυλοβάτη στις σύγχρονες συγκυρίες του Βορειοηπειρωτικού Ελληνισμού – επιδαψιλεύουμε πτυχή της προσφοράς του στην Ιερά Μονή της Αγίας Αικατερίνης του Σινά, στην εύρεση, περιποίηση, συντήρηση, μελέτη και προβολή των Γεωργιανών ή Ιβηρικών χειρογράφων…